Lazca

Lazca (Lazuri nena / ლაზური), Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyı şeridinde ve Gürcistan'ın sınırlı bir bölgesinde konuşulan, Güney Kafkas (Kartvel) dil ailesine ait kadim bir dildir. UNESCO tarafından "Kesinlikle Tehlike Altında" olarak sınıflandırılmaktadır.

Bu bölümde neler var

• Laz Tarihi — Kolkhis/Lazika krallığından 93 göçlerine, Sovyet döneminden İskender Chitaşi'ye.
• Laz Kültürü — düğün, mutfak, çocuk oyunları, mitoloji.
• Laz Alfabesi — 35 harfli Lazuri Alboni, fırlatmalı ünsüzler, yazım varyantları.
• Lazca Lehçeleri — üç ana grup, beş yerel söyleyiş ve lehçeleri ayıran q sesi.
• İsim ve Zamir — hâl ekleri, çoğul, türetme ekleri, kişi ve iyelik zamirleri.
• Fiil — preverbler, şahıs işaretleri, zamanlar, canlı/cansız sahiplik ayrımı.
• Söz Dizimi — ergatiflik, cümle kuruluşu, olumsuzluk ve soru.
• Atasözleri ve Deyimler — atasözü, deyim, bilmece ve mani derlemesi.
• Okuma Parçaları — ders diyalogları, bir halk masalı, bir çocuk oyunu metni.
• Lazca Eğitim — seçmeli ders süreci ve dil hakları.

Ayrıca Lazca Sözlük ve cümle çeviri araçlarımızı kullanabilirsiniz.

UNESCO durumu

Lazca, UNESCO'nun "Tehlike Altındaki Diller Atlası"nda yer alır. Genç kuşaklar arasında kullanımın azalması ve hızlı asimilasyon süreçleri nedeniyle dilin yok olma riski ciddi boyuttadır. Ana dili konuşurların büyük çoğunluğu orta yaş ve üzerindedir; aktarımın kesildiği bir kuşak, dilin sonu anlamına gelebilir.

Sınıflandırma ve dil ailesi

Lazca; Gürcüce, Megrelce ve Svanca ile birlikte Güney Kafkas (Kartvel) dilleri ailesine mensuptur. Bu aile içinde Megrelce ile birlikte Zan kolunu oluşturur.

Megreller ve Lazlar arasındaki tarihsel ve dilsel bağ o kadar güçlüdür ki, bazı dilbilimciler Megrelce ve Lazcayı aynı dilin (Kolhis dili) farklı lehçeleri sayar. İki dili konuşanlar arasında karşılıklı anlaşılabilirlik oranı yüksektir.

Türkçe ile akrabalığı yoktur. Lazca eklemeli ve ergatif özellikli bir dildir; fiil hem özneye hem nesneye göre çekimlenir. Yapısal olarak Türkçeden tamamen ayrı bir mantığı vardır — bu, söz dizimi sayfasında ayrıntılandırılmıştır.

Coğrafi dağılım ve diaspora

Laz halkının otokton (yerli) olarak yaşadığı bölgeler:

• Türkiye: Rize (Pazar, Ardeşen, Fındıklı, İkizdere) ve Artvin (Arhavi, Hopa, Kemalpaşa, Borçka).
• Gürcistan: Sarp köyü ve Batum civarındaki bazı köyler.

1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında yaşanan göçlerle Marmara Bölgesi'nde (Akçakoca, Düzce, Sakarya, Kocaeli, Yalova, Bursa) önemli bir Laz diasporası oluşmuştur. Avrupa ülkelerinde, özellikle Almanya ve Fransa'da da hatırı sayılır bir Lazca konuşan nüfus bulunmaktadır.

Tarihçe ve kültürel miras

Lazca, antik Kolhis (Colchis) krallığının dilsel ardılı kabul edilir. Antik Yunan kaynaklarında, Poti yakınlarında Lazca ve Yunanca eğitim veren bir "Kolhis Akademisi"nden söz edilir.

Dil üzerine ilk bilimsel çalışmalar 19. yüzyılda başlamıştır. Alman araştırmacı Georg Rosen'in 1844'te yayımladığı monografi, Lazca üzerine yapılmış ilk kapsamlı bilimsel çalışmalardan biridir. 20. yüzyılda N. Marr (1910), İ. Kipşidze (1914) ve A. Çikobava (1929) gibi araştırmacılar dilin gramerini ve söz varlığını belgelemiştir.

Türkiye'de Lazca yayıncılığın dönüm noktası, 1993–1994 yıllarında çıkan Ogni dergisidir. Alfabe, gramer ve ders dizileri ilk kez bu dergide toplu olarak yayımlanmıştır; bu sitedeki dilbilgisi sayfalarının önemli bir bölümü Ogni'deki çalışmalara dayanır.

Gürcüce ile karşılaştırma

Aynı dil ailesinden gelmenin izi temel söz varlığında görülür:

Türkçe	Lazca	Gürcüce
Erkek kardeş	Cuma	Dzma
Kız kardeş	Da	Da
İyi	Ǩai / Vrosi	Kargi
Nerede?	So?	Sad?
Su	ǯari / ʒ̆ǩari	Ts'q'ali
Ev	Oxori	Sakhli

Bilinen en eski kayıt: Hervás, 1787

Lazlar hakkında Avrupa'da bilinen en eski dilsel belge, İspanyol Cizvit Lorenzo Hervás'ın 1787'de yayımladığı çokdilli sözlük çalışmasına eklediği bir Lazca sözcük listesidir. Materyal İstanbul'da yaşayan Lazlardan derlenmiştir. Hervás, Lazcayı yanlışlıkla Dağıstanlı Lezgi diliyle akraba sayıp "Lingua Lesga" diye adlandırmış; bu adlandırma hatası, kaydın 2011'e kadar Laz dilbilimi çevrelerince neredeyse hiç bilinmemesine yol açmıştır. Buna rağmen çalışma, Lazcayı ilk kez iki lehçeye (bugünkü Atina-Artaşeni ve Arkabi-Viʒe/Hopa gruplarına karşılık gelen) ayıran ve dönemin Lazcasının genel bir görünümünü veren değerli bir belgedir.

Derneğimizin dil çalışması

Laz Kültür Derneği, dilin belgelenmesi için sürekli bir sözlük ve derlem çalışması yürütmektedir. Bu sitedeki dilbilgisi sayfaları, yayımlanmış kaynaklarla derneğimizin arşiv çalışmasına dayanır.

Kaynaklar

• UNESCO World Atlas of Languages — Laz.
• Georg Rosen, Über die Sprache der Lazen, 1844.
• A. İ. Kirizia, "Nananena", Ogni S.4, 1994. Makalenin sonunda 20 maddelik bir Zan dili kaynakçası yer alır — Marr 1910'dan Dumezil 1937'ye.
• Ogni dergisi arşivi — 6 sayının tam metni sitemizde okunabilir.
• René Lacroix, Description du dialecte laze d'Arhavi, Lyon 2, 2009 · Tanju Gürpınar, Boğaziçi Üniversitesi, 2000 · Osman Kuyumcu, Toulouse, 2014 — modern akademik tezler.
• Laz Enstitüsü — MEB onaylı Lazca ders kitapları (Lazuri 5–7), konuşma kılavuzu ve dil haritası.
• İrfan Ç. Aleksiva, "Lorenzo Hervás'ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler", Ogni S.8, s.74.