Laz Kültürü

🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Laz Tarihi · Atasözleri ve Deyimler · Okuma Parçaları

Bu sayfa, düğün geleneklerinden çocuk oyunlarına, mutfaktan mitolojiye kadar Laz gündelik kültürünün birkaç kesitini, derneğimizin dergi arşivinden derlenmiş bilgilerle anlatır.

Düğün (Çanda)

Nezire Koçiva ile yapılan ve tamamı Lazca kayda geçirilen bir söyleşi, geleneksel Laz düğününün aşamalarını ayrıntılıca anlatır. Söyleşiye göre süreç, kız istemeden çok önce başlayan bir gözlem dönemiyle açılır: aile büyükleri, oğullarına uygun bulunan kızları aralarında konuşur, olumlu görüş oluşursa bir aracı (elçi) kızın ailesine gönderilir. Nişani (nişan) sırasında taraflar hediye alışverişinde bulunur — söyleşide, o dönem beş altın, yüzük, saat gibi eşyaların hazırlanmasının adet olduğu anlatılır. Nişan ile duguni (düğün) arasındaki süre üç ile beş yıl arasında değişebilir; bu süre boyunca gelinin çeyizi hazırlanır.

Düğün gecesi damat tarafının erkekleri ve kadınları ayrı gruplar hâlinde gelin evine gider, büyükler evin içinde ağırlanır, gelin ise geleneksel olarak odadan dışarı çıkmaz. Söyleşide anlatılan bir başka ayrıntı, kayınvalidenin geline "Allah'ın emriyle oğlumuz için seni istemeye geldik, siz de razı olun" anlamına gelen sözlerle hitap etmesidir.

(Nezire Koçiva ile söyleşi, "Lazuri Çanda / Laz Düğünü", Ogni S.6, s.19.)

Mutfak

Ogni dergisinin "Korbalaşi Sva" (Mutfaktan) köşesinden iki tarif:

Laz Böreği

Malzemeler: 5 su bardağı süt, 2 su bardağı şeker, 1 su bardağı un, 1 paket vanilya, 2 kaşık tereyağı, 1 yumurta sarısı, 20 adet baklavalık yufka.

Yapılışı: Süt, un, şeker ve yumurta sarısı muhallebi kıvamına gelinceye kadar pişirilir; ocaktan indirilip vanilya ve bir kaşık tereyağı ilave edilerek soğumaya bırakılır. Yağlanmış fırın tepsisine, araları tereyağlanarak yufkalar dizilir, üzerine muhallebi dökülüp kalan yufkalarla kapatılır. En üste kızdırılmış tereyağı gezdirilip fırınlanır; soğuyunca şerbeti dökülür.

Ekmağaş

Malzemeler: 4 su bardağı su, 1,5 tabak bayat mısır ekmeği, 2 kaşık tereyağı, 200 gr peynir, yarım çorba kaşığı tuz.

Yapılışı: Kızdırılmış yağa su eklenip kaynatılır; ufalanmış mısır ekmeği ve tuz eklenerek 10 dakika pişirilir, tahta kaşıkla ezilerek yumuşatılır. Ocaktan alınıp üzerine rendelenmiş peynir eklenerek sıcak servis edilir.

("Korbalaşi Sva: Laz Böreği ve Ekmağaş", Ogni S.6, s.66.)

Çocuk oyunları

Rikişi Osteru (Çelik Çomak)

Düz ve bitki örtüsünden arınmış bir alanda, en az iki kişiyle oynanan bu oyunda iki sopa kullanılır: biri dört karış uzunluğunda ve bir ucu yontulmuş, diğeri bir buçuk karış uzunluğunda ve iki ucu da yontulmuştur. Kısa sopa toprağa açılan küçük bir çukura konur, uzun sopanın yontulmuş ucuyla önce olabildiğince uzağa fırlatılır; rakip oyuncular yere düşmeden yakalarsa sıra onlara geçer. Yakalanmazsa, kısa sopa yerde havaya sektirilip vurulur, kaç kere sektiği sayılır ve son olarak yeniden uzağa fırlatılır — toplam adım ve sekme sayısı oyuncunun puanını oluşturur.

(Osman Şafak Büyüklü, "Rikişi Osteru - Ukali - Ǯikopati (Çelik Çomak Oyunu)", Skani Nena S.3, s.85.)

Söze dayalı oyunlar (Okotkvalape)

Laz çocuk oyunlarının bir bölümü hiçbir araç gerektirmez, tamamen kafiyeli soru-cevaba dayanır. En bilinenlerinden Oğanduşi'de, "davet eden" oyuncu arkadaşını akşam yemeğine çağırır; "davet edilen" ise "Beni nerede yatıracaksın?" ve "Bana ne ikram edeceksin?" diye sorar, davet eden bu iki soruya kafiyeli cevap vermek zorundadır:

Amseri giçandam. / Bu gece davetlimsin.
So(nak) domocinare? / Nerede yatıracaksın?
Livadi kudelis. / Bahçenin dibinde.
Muya mçare? / Ne ikram edeceksin?
Ziğila kudeli. / Yılan kuyruğu.

Kafiye tutmazsa oyuncu oyunu kaybeder ve davet etme sırası rakibine geçer; amaç çocuğun kelime dağarcığını bu şekilde zorlamaktır. Beş ayrı oyun kalıbından biri olan bu örneğin devamı ve diğer dördü (Ǩiǩiliǩi be Mamuli, A Daçxuri Komomçi, So Ulur P̌ap̌u?, Otrebişi Cari) Okuma Parçaları sayfasında okunabilir.

(İsmail Bucaklişi, "Lazcada Söze Dayalı Çocuk Oyunları (Okotkvalape)", Skani Nena S.4, s.94.)

Mitoloji

Kökeni: Egros'tan Kolkhis'e

Lazların dinî-mitolojik köken anlatısı, Gürcü tarih geleneği Kartlis Tsxovreba'ya dayanır: Nuh tufanından sonra Yafet'in torunu Torgamos'un sekiz oğlundan biri olan Egros, Karadeniz kıyısına yerleşerek "Egrisi" ülkesini kurar; bu ülkenin Yunanca adı Kolkhis'tir ve "Egriler günümüzde Lazlar ve Megrellerdir." (Ayrıntı için bkz. Laz Tarihi sayfası.)

(Yaşar Bayraktar, "Lazların Mitolojik Kökeni", Skani Nena S.4, s.89.)

Ç̌inǩa

Laz halk anlatılarının en yaygın doğaüstü figürlerinden biri Ç̌inǩa'dır (Ardeşen'de Ç̌ika). Kökeni tartışmalı olsa da yaygın görüşe göre Latince genius "ruh"tan Arapçaya geçen cin sözcüğüne, Kartvel dillerindeki küçültme eki -ka'nın eklenmesiyle türemiştir — sözcük anlamı "küçük kötü ruh"tur. Tasviri bölgeden bölgeye çok değişir: İmereti'de yerin altında yaşayan, yalnız 27 Ekim-5 Kasım arasında ortaya çıkan ufak cüceler; Hopa-Arkabi-Viʒe-Atina'da ise Peri figürüne yakın, insan biçimli ama ayakları ters dönük bir varlık olarak anlatılır:

"Ç̌inǩa, koçepeşen gale muş oǩobğalas na-skidun, dido ar bozo enoçkinde ren. Ǩoçis nugams. Xvala, ǩuçxepe ǩapulaşe kel gokter uğun..."
"Ç̌inǩa, insanların dışında, kendi toplumunda yaşayan, çoğu zaman bir dişi yaratıktır. İnsanlara benzer. Yalnız ayakları arkaya doğru dönüktür."

Fırtına Vadisi'nde ise Ç̌inǩa tamamen farklı, kıllı ve dört parmaklı, ateşten korkan bir orman yaratığı (Germaǩoçi) ile özdeşleşirken, Ardeşen Žğemi'de uzun saçlı, iyi huylu ve derelerde yaşayan güzel bir kadın olarak anlatılır. Bu çeşitlilik, İslam'la gelen Cin/Peri inancının yerel söylencelerle iç içe geçtiğini gösterir.

(İrfan Âleksi, "Laz Mitolojisinde Bir Figür: Ç̌inǩa", Skani Nena S.1, s.81.)

Kaynaklar

Ogni ve Skani Nena dergi arşivi.
Nezire Koçiva ile söyleşi, "Lazuri Çanda / Laz Düğünü", Ogni S.6, s.19.
"Korbalaşi Sva: Laz Böreği ve Ekmağaş", Ogni S.6, s.66.
Osman Şafak Büyüklü, "Rikişi Osteru - Ukali - Ǯikopati (Çelik Çomak Oyunu)", Skani Nena S.3, s.85.
İsmail Bucaklişi, "Lazcada Söze Dayalı Çocuk Oyunları (Okotkvalape)", Skani Nena S.4, s.94.
Yaşar Bayraktar, "Lazların Mitolojik Kökeni", Skani Nena S.4, s.89.
İrfan Âleksi, "Laz Mitolojisinde Bir Figür: Ç̌inǩa", Skani Nena S.1, s.81.