Laz Tarihi

🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Alfabe · Lehçeler · Laz Kültürü

Bu sayfa, Lazların tarihini tek bir dönemden değil, elimizdeki kaynakların izin verdiği birkaç kesitten anlatır: antik Kolkhis/Lazika krallığı, Osmanlı tahrir defterlerine yansıyan 16. yüzyıl Arhavi kazası, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası göçler ve Sovyetler Birliği'ndeki kısa ama trajik kültürel özerklik dönemi.

Antik Kolkhis ve Lazika Krallığı

Antik Yunan kaynaklarının Kolkhis (Colchis) dediği ülke, Lazcanın da içinde bulunduğu Zan/Kartvel halklarının bilinen en eski siyasi teşekkülüdür. Gürcü tarih geleneği Kartlis Tsxovreba ("Kartli'nin Yaşamı"), Kafkas halklarının kökenini Nuh'un soyuna bağlayan bir söylenceyle anlatır: Yafet'in torunu Torgamos'un sekiz oğlundan biri olan Egros, Karadeniz kıyısına inerek bugünkü Megrelya'nın kuzeybatısında yerleşmiş; "Egrisi" denen bu ülkenin Yunanca adı Kolkhis olmuştur. "Egriler, yani Kolkhisliler, günümüzde Lazlar ve Megrellerdir" der bu gelenek.

M.Ö. 6.-1. yüzyıllar arasında bölgesel Kartvel (Megrelo-Çan) topluluklarını barındıran Kolhis Devleti, önce Pontus Kralı Mithradates'e (M.Ö. 2.-1. yüzyıl), ardından Roma'ya bağlanmıştır. M.S. 2. yüzyılda Kapadokya valisi Arrian'ın kayıtlarına göre, Trabzon'dan bugünkü Sohum civarına kadar olan kıyı şeridinde Kolhlar, Sanniler, Makronlar, Heniokhiler, Zydritae, Laz, Apsil, Abaski ve Sanigi toplulukları yerleşiktir — "Laz" adı, bir halk adı olarak ilk kez burada, yazılı kaynaklarda geçer. Laz kavmi, dönemin merkezi olan Rioni (Phasis) ırmağının iki yakasında yaşamaktadır.

Bu topraklar üzerinde M.S. 1. yüzyıldan itibaren, Roma'nın doğu sınırında yarı bağımsız "tampon" krallıklar sistemi biçiminde Lazika Krallığı ortaya çıkar; başkenti bugünkü Megrelya'daki Senaki yakınlarında, Arkeopolis (Nokalake) kalıntılarında bulunur. Antik Kolkhis, Urartu ve eski Yunan kaynaklarında güneşin oğlu Kral Aiethe ile büyücü kızı Medeia'nın efsanevi ülkesi olarak anlatılır; Roma imparatorlarından Trabzon krallarına kadar pek çok hükümdar soyunu Kolkhis kraliyet hanedanına dayandırmakla övünmüştür.

1486-1583: Arhavi kazasında iskân ve nüfus

Osmanlı tahrir defterleri, 16. yüzyıl Arhavi kazasının nüfus hareketlerini yıl yıl izlemeyi mümkün kılar. 1486 tahririnde kazanın (o dönemde Laz nahiyesi olarak) tahmini nüfusu 7.687 kişidir, bunun yalnızca 90'ı Müslümandır. 1515'e gelindiğinde, nahiye sayısının dörde çıkması ve sınırların genişlemesiyle nüfus 15.112'ye yükselir. 1530-1554 arasında Osmanlı-Safevi mücadelesinin etkisiyle nüfus %24 gerileyip 11.490'a düşer; 1555 barışının ardından 1564 tahririnde tekrar toparlanır. 1583 tahririnde kaza nüfusu 15.827 kişidir (8.665 gayrimüslim, 7.162 Müslim) — bir asırlık dönemde Müslüman nüfus payı istikrarlı biçimde artmıştır.

Bu dalgalanmaların arkasında tek bir sebep yoktur: Osmanlı-Safevi savaşları, bölgeye dışarıdan yapılan Gürcü ve Abaza akınları, ihtida hareketleri ve iç göçler iç içe geçmiş biçimde nüfusu şekillendirmiştir. Kaza, dönem boyunca Laz (Arhavi), Gönye (Koniya), Vilayet-i İskele ve Vilayet-i Bağobit nahiyelerinden oluşmaktaydı.

93 Harbi ve Marmara'ya göç (1877-78)

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı ("93 Harbi") sonrasında İstanbul hükümetinin Doğu Karadeniz sınır bölgesini boşaltma kararı, Hopa, Arhavi, Fındıklı, Ardeşen, Pazar, Hemşin ve Rize'den büyük bir göç dalgası başlatmıştır. Göçmenler, aralarında bugün de canlı Laz kimliğini koruyan köylerin bulunduğu Marmara ve Batı Karadeniz'e yerleşmiştir.

Kandıra — Beylerbeyi köyü

Kandıra'nın Beylerbeyi köyü, 93 göçüyle kurulan Laz yerleşimlerinden biridir. Köyün 90 yaşını aşkın büyükleriyle yapılan görüşmelerde, göçü konu alan bir destandan bir kıta günümüze aktarılmıştır — Reime nandidinin babaannesinin, göç sırasında yaşananları anlatmak için yazdığı söylenir:

Batumden geldiler bittum yarali,
Anasuz babasuz yatar zavalli,
Gidin da eldurun moskov kirali,
Buna dayanilmaz aldi dert beni.

(Timur Cumhur, "Lazona'dan Kandıra'ya Uzanan Göç", Skani Nena S.1, s.70.)

Gemlik — Feyziye ve Şükriye köyleri

Aynı göç dalgasıyla Gemlik civarına yerleşen Lazlar, Feyziye ve Şükriye adlı iki köy kurmuştur. Köylerdeki evlerin bir kısmı, Laz mimarisine özgü bağu ve bageni (ambar/serender) yapı unsurlarını bugün de taşımaktadır.

Akçakoca

O dönem "Akçaşehir" denilen Akçakoca'ya yapılan göç, iki ayrı yazıda ayrıntılı olarak belgelenmiştir. Göçmen aileler önce İzmit bölgesine yerleştirilmek istenmiş, ancak sıtma salgını buna engel olmuş; sonunda Osmaniye (Hacılı), Ayazlı, Döngelli, Edilli ve Uğurlu (Meze) mahallelerine yerleşilmiştir. Lazlar, sülale adlarını bugün de "-oğli / -işi / -epeşi" gibi Lazca eklerle yaşatmaktadır (ör. Kahvecioğlu yerine Kavecoğli, Çakmakçıoğlu yerine Çakmakçoğli).

Sovyet Lazları ve İskender Chitaşi (1929-1938)

1920'lerin sonunda, Sovyetler Birliği'nin "yerlileştirme" (korenizatsiya) politikası kapsamında Gürcistan ve Abhazya'daki Lazlar arasında kısa ama yoğun bir kültürel özerklik dönemi yaşanmıştır. Bu dönemin merkezinde İskender Chitaşi (Rusça: İskander Tsitaşvili) vardır: 1904'te Viʒe'de (Fındıklı) doğan, ailesiyle birlikte Rusya'ya göç eden ve Moskova'da dilbilimci Nikolay Marr'ın öğrencisi olan bir Komünist idealist.

Chitaşi, 1929'da Marr'ın yönteminden hareketle Latin harfli ilk Lazca alfabeyi hazırladı ve aynı yıl Mçita Muruʒxi (Kızıl Yıldız) adlı, Lazcanın ilk gazetesini çıkardı — gazete yalnızca iki sayı yayımlanabildi, zira Mustafa Kemal imzalı bir Bakanlar Kurulu kararıyla Türkiye'ye sokulması yasaklandı. 1932'de Sohum'da bastırdığı Çguni Çhara (Bizim Yazımız), bilinen ilk Lazca ders kitabıdır ve Abhazya ile Acaristan'daki (Sarp dahil) Laz okullarında okutulmuştur. Chitaşi ekibiyle birlikte 1932-1937 arasında bir hesap kitabı, bir alfabe kitabı ve bir okuma kitabı daha hazırlamıştır.

Bu çalışmalar siyasi bir çatışmanın da parçasıydı: Chitaşi, Lazcanın Latin alfabesiyle yazılmasında ısrar ederken, dönemin saygın dilbilimcisi Arnold Çikobava başta olmak üzere Gürcü akademi çevreleri Lazcanın "ev dili" olarak kalmasını ve yazılacaksa Gürcü alfabesiyle yazılmasını savunuyordu. 1936'dan sonra Sovyetler'de Latin alfabelerinin Kirilleştirilmesi genel politika hâline gelince, Gürcistan kendi nüfuz alanında bunun yerine Gürcüleştirmeyi tercih etti. Çikobava'nın talebi ve Lavrenti Beria'nın emriyle, Chitaşi 10 Haziran 1938'de Stalin ve Molotov imzalı bir listeye alındı, 21 Haziran'da yargılandı ve ertesi gün Tiflis'te idam edildi — "Türk istihbaratı için casusluk" suçlamasıyla. 1936-38'in "Büyük Terör" döneminde, Abhazya kökenli 43 Laz benzer gerekçelerle cezalandırılmıştır. Chitaşi'nin adı, uzun süre Gürcistan'da neredeyse tabu sayılmış; bazı çevreler onun hiç var olmadığını bile ileri sürmüştür.

1787: Hervás'ın kayıtları

Lazlar hakkında Avrupa'da bilinen en eski dilsel belge, İspanyol Cizvit Lorenzo Hervás'ın 1787'de yayımladığı çokdilli sözlük çalışmasına eklediği bir Lazca sözcük listesidir. Hervás, materyali kendisi derlememiş; İstanbul'da yaşayan Lazlardan, bir İtalyan şarkiyatçı aracılığıyla edinmiştir. Diğer Avrupalı gezginler gibi Hervás da Lazları yanlışlıkla Dağıstanlı Lezgilerle karıştırmış ve dili "Lingua Lesga" diye adlandırmıştır — bu hata, kaydın 2011'e kadar Laz dilbilimi çevrelerince fark edilmemesine yol açmıştır. Buna rağmen çalışma, Lazcayı ilk kez iki lehçeye ayıran ve dönemin genel bir resmini çizen değerli bir belgedir (ayrıntı için bkz. Lehçeler sayfası).

Kaynaklar

Ogni ve Skani Nena dergi arşivi — bu sayfadaki Skani Nena ve Ogni S.7-8 alıntılarının tam metni, dergi sayıları sitede yayına alındığında buradan okunabilecektir.
Yaşar Bayraktar, "Lazların Mitolojik Kökeni", Skani Nena S.4, s.89.
Nodar Lomouri, çev. Zeynep Özçelik, "Doğuşundan M.S. 5. Yüzyıla Egrisi (Lazika) Krallığı Tarihi (Özet)", Skani Nena S.2, s.22.
İrfan Ç. Aleksiva, "1486 Yılında Žğemi - Aşağı ve Yukarı Durak Köyü", Ogni S.7, s.68.
Arhavi Kazası'nın Sayısal Tarihi: İskân ve Nüfus (1486-1583), LKD Yayınları 7.
Timur Cumhur, "Lazona'dan Kandıra'ya Uzanan Göç", Skani Nena S.1, s.70.
Timur Cumhur Puliaşi, "Lazona'dan Gemlik'e Yaşanan Laz Göçü", Skani Nena S.2, s.16.
Timur Cumhur Puliaşi, "Akçakoca'ya Laz Göçü I-II (1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi Sonrası)", Skani Nena S.3 s.72 ve S.4 s.78.
Wolfgang Feurstein, Çquni Çhara — Albonişi Supara tıpkıbasımına giriş, LKD Yayınları 3, 2012, s.11.
"İskender Chitaşi Hakkında", LKD Yayınları 3, s.152.
İrfan Ç. Aleksiva, "Yeni Bilgiler Işığında İskender Chitaşi" ve "Büyük Tasfiye'de Lazlar (1938)", Ogni S.7, s.7 ve s.27.
İrfan Ç. Aleksiva, "Lorenzo Hervás'ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler", Ogni S.8, s.74.