Okuma Parçaları

🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Fiil · Söz Dizimi · Atasözleri ve Deyimler

Dilbilgisi kuralları tek başına bir dili öğretmez; asıl öğreten, o kurallarla kurulmuş gerçek metinlerdir. Bu sayfada, Skani Nena dergisinin "Lazuri Doviguram / Lazca Öğreniyorum" ders dizisinden ve bir çocuk oyunu metninden, Türkçe karşılıklarıyla birlikte kısa okuma parçaları bulacaksınız.

İlk ders: "Ren" fiili

İsmail Bucaklişi'nin hazırladığı başlangıç dersi, kopula fiili ren ("-dır") üzerinden olumlu, soru ve olumsuz cümleyi art arda öğretir:

Lazca	Türkçe
Ham didi ren.	Bu büyüktür.
Ham Kalati ren.	Bu sepettir.
Ham didi ren-i?	Bu büyük müdür?
Ho, ham didi ren.	Evet, bu büyüktür.
Ham didi va ren.	Bu büyük değildir.
Ham mu ren? (makvali)	Bu nedir? (yumurta)
Ham makvali ren.	Bu yumurtadır.

(İsmail Bucaklişi, "Lazuri Doviguram / Lazca Öğreniyorum", Skani Nena S.1, s.95-102. Aynı ders dizisinin devamı S.2, S.3 ve S.4'te sürer.)

Bir halk masalı: Sum Usta (Üç Usta)

Guram Kartozia'nın derlediği, İsmail Bucaklişi'nin Türkçeye çevirdiği bu masal, bir köyde çalışmaya giden üç ustanın (ağaç ustası, terzi, kuyumcu) ve zanaat bilmeyen dördüncü arkadaşlarının hikâyesini anlatır:

Ar oputes sum usta kortu doren.
Bir köyde üç usta varmış.

Hantepek ukuitkves-ki "Vidat çkva ar svaşa do hek viğadat, çkuni oputes oğadoni mutu var miğunan."
Bunlar birbirlerine demişler ki "Gidelim başka bir yere de orada çalışalım, bizim köyde çalışacak bir şeyimiz yok."

İdes, ides, ides dulumces doren.
Gitmişler, gitmişler, gitmişler, akşam olmuş.

Arik "Mteli aroğorda onciru var iven, tito-tito pçvat!" ya tku doren.
Biri "Hep birlikte uyumak olmaz, birer birer nöbet tutalım!" demiş.

Nöbet sırasında ağaç ustası ağaçtan bir kız heykeli yontar, terzi ona bir elbise diker, kuyumcu altın takılar yapar; zanaat bilmeyen dördüncü arkadaş ise heykele can vermesi için Tanrı'ya yalvarır ve heykel canlanır. Sabah, dördü de kızın kime ait olduğu konusunda tartışırken, kız yavaşça uzaklaşıp yarılan bir ağacın içine girer ve kaybolur:

Lazepeşi mcveşi notkvame ren: nca ekvatumtaşa, ncaşen na-gamulun ǯǩari hem bozoşi çelamure ren.
Lazların eski bir sözüdür: ağaç keserken akan su, o kızın gözyaşlarıdır.

(Derleyen: Guram Kartozia, Türkçeye çeviren: İsmail Bucaklişi, resimleyen: Zelkif Çavuş Kandemir, "Sum Usta / Üç Usta", Skani Nena S.1, s.95-102.)

Bir çocuk oyunu metni: Oğanduşi

İsmail Bucaklişi'nin derlediği söze dayalı çocuk oyunlarından "Oğanduşi", karşılıklı ve kafiyeli soru-cevaba dayanır; davet eden (A) ile davet edilenin (B) diyaloğundan birkaç örnek:

A: Amseri giçandam. / Bu gece davetlimsin.
B: So(nak) moncirare? / Gelirsem nerede uyutacaksın?
A: Ocakli bageni(s). / Ocaklı'nın ambarında.
B: Mu/muya mçare? / Ne ikram edeceksin?
A: Mtui ǩvaconi. / Fare testisi.

A: Amseri giçandam. / Bu gece davetlimsin.
B: Nak domocinare? / Gelirsem nerede yatıracaksın?
A: Livadi kudelis. / Bahçenin dibinde.
B: Muya mçare? / Ne ikram edeceksin?
A: Ziğila kudeli. / Yılan kuyruğu.

Oyunun amacı kafiye tutturmaktır: cevap zamanında ve kafiyeli verilirse oyuncu kazanır ve tekrar davet etme hakkını korur. Oyunun tamamı ve dört benzer kalıbı (Ǩiǩiliǩi be Mamuli, A Daçxuri Komomçi, So Ulur P̌ap̌u?, Otrebişi Cari) hakkında bilgi Laz Kültürü sayfasındadır.

(İsmail Bucaklişi, "Lazcada Söze Dayalı Çocuk Oyunları (Okotkvalape)", Skani Nena S.4, s.94.)

1932'den bir ilkokul alıştırması

Lazcanın bilinen ilk ders kitabı olan Çguni Çhara (1932), o dönemin — bugünkünden farklı olan — 1929 alfabesiyle basılmıştır. Kitap, harfleri kısa örnek sözcüklerle ve çizgi resimlerle tanıtır; ilk sayfalarda geçen örneklerden biri şöyledir: uşguri "elma", burbu "yarasa", urzeni "üzüm". Kitabın tamamı siyasi bir bağlamda (1930'lar Sovyet eğitim politikası) hazırlanmış olsa da, dilin yazıya geçirilme çabası olarak önemlidir; ayrıntısı için Laz Alfabesi sayfasına bakınız.

Bir şiir kitabından: Guri Parpali (Kelebek Yürek)

Selma Koçiva'nın Guri Parpali / Kelebek Yürek adlı şiir kitabından birkaç kısa dörtlük; Türkçe metin şairin kendi serbest/şiirsel çevirisidir, satır satır birebir çeviri değildir. Kitabın tamamı okuma sayfasındadır.

Oyi Oyi Munde Bizirateren? / Oy oy! Ne Zaman Görüşeceğiz?

Gogağari Çesi çilambri skani
Va memaxondinen obgaru skani
Xoşi zorde var on abula skani
Oyi oyi munde bizirateren?
Kurban olayım Çesi gözyaşlarına
Dayanamam ağlamana senin
Zorda değil ki ablan,
Oy oy, ne zaman görüşeceğiz?

(Selma Koçiva, "Oyi Oyi Munde Bizirateren? / Oy oy! Ne Zaman Görüşeceğiz?", Guri Parpali / Kelebek Yürek, s.16. Şiirin tamamı.)

Moşoreri Ǯanape / Sürgün Yılları

Oyi Uçazuğaşi gönkoreri rakanepe
Arťaşenişi Dutxeşi dudimğuli isinape
Memaşkvitu bigzala, moşoreri ğanape
Ar kelemi, arti guri
Mu domiskudu!
Oy Karadeniz'in sıra sıra tepeleri
Ardeşen'in Dutkhe'nin yüksek dağları
Bırakın beni gideyim sürgün yılları.
Bir kalemim, bir de yüreğim
Başka ne'm kaldı?

(Selma Koçiva, "Moşoreri Ǯanape / Sürgün Yılları", Guri Parpali / Kelebek Yürek, s.24. Şiirin tamamı.)

Dolongonu / Niyet Tutma

Ar kale Zuğa şǩuni, mancura kale okyanusepe
Gurina şkimi Lazona, melenkale murunʒxepe...
Şuri şkımı oropaşı çona, onç̌araşe xe dokaçen irote.
Ham xaşka boskedinaten a cur şuri kodopskuditkoti,
Nena momçit Çe Lazepe!
Bir yanımda Karadeniz, diğer yanımda okyanuslar
Yüreğimde Lazona, diğer tarafta yıldızlar...
Ruhumda sevdanın ışığı, elimde her an kalem,
Bu kültürü yaşatmalıyız, kalsak da bir iki kişi.
Ses verin, ey Lazlar!

(Selma Koçiva, "Dolongonu / Niyet Tutma", Guri Parpali / Kelebek Yürek, s.28. Şiirin tamamı.)

Sarpi Bore! / Sarp'tayım

Sarpi bore
Zuğauça golaxuneri
Si giondram
Guri oropa skani doloxuneri
Sarp'tayım
Karadeniz'in koynunda
Seni bekliyorum
Yüreğimde sevdan yuvalanmış...

Moleni Sarpi moopğer
Guri dolongoneri
Si giondram
Xvameri ğurerepe motişineri.
Bu yandaki Sarp'a bir göz atıyorum
Yüreğimde dilek
Seni bekliyorum
Dua ederek, ölülere rahmet vererek...

(Selma Koçiva, "Sarpi Bore! / Sarp'tayım", Guri Parpali / Kelebek Yürek, s.40. Şiirin tamamı.)

Daha fazla okuma

Derneğimizin dijitalleştirdiği diğer kitaplarda da Lazca-Türkçe metinler bulunur: Şinaxeri ve Uncire dergisi, kısa Lazca metinler ve şiirler içerir. Selma Koçiva'nın Guri Parpali / Kelebek Yürek kitabından birkaç şiir alıntısı yukarıda yer alıyor; kitabın tamamı okuma sayfasındadır.

Kaynaklar

• Skani Nena dergi arşivi.
• İsmail Bucaklişi, "Lazuri Doviguram / Lazca Öğreniyorum" (ders dizisi ve "Sum Usta" masalı), Skani Nena S.1, s.95-102.
• İsmail Bucaklişi, "Lazcada Söze Dayalı Çocuk Oyunları (Okotkvalape)", Skani Nena S.4, s.94.
• Wolfgang Feurstein, Çquni Çhara — Albonişi Supara tıpkıbasımına giriş, LKD Yayınları 3, 2012, s.11.
• Selma Koçiva, Guri Parpali / Kelebek Yürek, 2014 (okuma sayfası).