Fiil

🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Alfabe · Lehçeler · İsim ve Zamir · Söz Dizimi

Fiil, Lazcanın en zengin ve en karmaşık alanıdır. Bir Lazca fiil aynı anda özneyi, nesneyi, hareketin yönünü ve zamanı taşıyabilir. Bu yüzden tek bir sözcük, Türkçede bütün bir cümleye karşılık gelebilir.

Mastar (fiil-ismi)

Kalıp: o- + kök + -u

Bu kalıptaki fiil-isimleri Lazcada çok yaygındır: oxenu "yapmak", oç̌aru "yazmak", oşǩomu "yemek", oxvamu "dua etmek", otkvalu "söylemek".

Mastar cümlede normal bir isim gibi hâl eki alabilir — İsim sayfasındaki ekler fiil-isimlerine de uygulanır.

Preverbler — yön önekleri

Lazca fiilinin en karakteristik özelliği budur: hareketin yönü fiile önekle işlenir. Türkçede ayrı sözcüklerle ("içeri", "yukarı", "karşıya") anlatılan yön, Lazcada fiilin bir parçasıdır.

Aşağıdaki liste, en yaygın kullanılandan başlayarak sıralanmıştır.

Preverb	Yön / anlam	Örnek
me-	öteye, -e doğru	metǩoçu "öteye atmak"
ge- / ce-	aşağıya, üstüne	geʒuru, cektinu
go-	çevresine, etrafında	gobaz̆gu
mo-	beriye, konuşana doğru	moxtu "geldi"
oǩo-	bir araya, karşılıklı	oǩoxunu "birleştirmek"
e- / ey(o)-	yukarıya	ezdu "kaldırdı"
ela-	yana, kenara	elaxunu "yanına oturmak"
do-	tamamlanma (bitmişlik)	doguru "öğrendi"
gama-	içeriden dışarı	gamaçu "sattı"
eǩa-	arkadan, ardından	eǩantoru
dolo-	derine, içine	dolobğu
eʒ̆a-	alttan yukarı	eʒ̆adgu
goşa-	arasından	goşaxedu
oxo-	içeri; birlikte	oxoşǩvu
eşa-	içinden yukarı / dışarı	eşaxtimu
mola-	içeri (beri yönlü)	molaxunu
gola-	öteye geçerek	golaxtimu
goʒ̆a-	önüne	goʒ̆adgu
gela-	aşağı boyunca	gelaxunu
moǩa-	beri tarafa	moǩaxtimu
meşa-	arasına, arasından	meşaxtimu
ǩoşǩa-	aradan	ǩoşǩağalu
meǩa-	karşıya	meǩaxtimu
moşa-	içinden beriye	moşaonu

Şahıs işaretleri

Lazca fiili çok kişilidir (polipersonal): tek bir fiil hem özneyi hem nesneyi işaretleyebilir. Fiiller tek kişili, iki kişili veya üç kişili olabilir.

Kişi	Önek	Sonek (tekil)	Sonek (çoğul)
1. (ma / şku)	v- / b- / p- / p̌- / m-	—	-t
2. (si / tkva)	Ø	—	-t
3. (him / hini)	Ø	-n / -s / -u	-nan / -es / -an

Birinci kişi öneki kökün ilk sesine uyum sağlar:

• ünlü önünde v-: vulur "gidiyorum"
• ünsüz önünde b- / p-: bore "ben-im", bziri "gördüm", p̌ç̌arum "yazıyorum"

Nesne işaretleri ayrıdır: m- (1. kişi), g- (2. kişi). Bunlar da ünsüz önünde ses değişimine uğrar.

Kopula — "olmak"

	Şimdiki	Geçmiş
ben	(v/b)ore — ma Lazi bore "ben Laz'ım"	(v)orti — ma bere vorti "ben çocuktum"
sen	(o)re — sonuri ore? "nerelisin?"	orti
o	(o)ren / on — Lazi ren "Laz'dır"	ortu / t̆u — bere ortu "çocuktu"
biz	(v)oret	vortit
siz	oret	ortit
onlar	orenan / onan	ortes — berepe ortes "çocuklardı"

Sahiplik: canlı / cansız ayrımı

Lazca "var / sahip olmak" için iki ayrı fiil kullanır. Hangisinin seçileceğini nesnenin canlı olup olmadığı belirler. Türkçede böyle bir ayrım yoktur, bu yüzden öğrenenlerin en sık yanıldığı noktadır.

	Canlı nesne	Cansız nesne
bende var	miyonun	miğun
sende var	giyonun	giğun
onda var	uyonun	uğun
geçmiş	miyonut̆u / -es	miğut̆u / -es

• Ma bere miyonun — "çocuğum var" (canlı)
• Si svara giğun — "kitabın var" (cansız)

İkisi karıştırılırsa cümle ana dili konuşura hemen yanlış gelir.

Zamanlar

Şimdiki zaman

Ma hus oxorişe vulur "ben şimdi eve gidiyorum" · Him ulun "o gidiyor" · Hini ulunan "onlar gidiyorlar".

Geniş zamandan hus / huy "şimdi" belirteciyle ayrılır. Şimdiki zaman eki lehçeye göre değişir: -r (Doğu), -om/-um (Merkez), -ere yardımcı fiili (Batı).

Şimdiki zamanın hikâyesi

Kök + -t̆i / -t̆u / -t̆it / -t̆es:

• Ma ndğua svara vikitxamt̆i "demin kitap okuyordum"
• Himuk ikitxamt̆u "okuyordu"
• Hini ikitxamt̆es "okuyorlardı"

Bucaklişi'nin Ogni S.5'teki formülüyle (yüklem kökü, 2. tekil kişinin şimdiki zaman çekimidir):

Kişi	Kalıp	Kişi	Kalıp
ma	kök + t̆i	şku	kök + t̆it
si	kök + t̆i	tkva	kök + t̆it
himuk	kök + t̆u	hinik	kök + t̆es

Gelecek zaman

Üç yolla kurulur:

1. Preverb ile: bogzam "yakıyorum" → kodobogzam "yakacağım"
2. -are / -asen ekleriyle: giondare "bekleyeceğim", idasen "gidecek"
3. Yardımcı fiille (Hopa): minon + mastar

Geçmiş zaman (aorist)

Preverb + kök + şahıs eki: doguru "öğrendi", kodododgu "kurdu", bziri "gördüm", p̌ç̌ǩomi "yedim".

Screeve sistemi

Kartvel dilbilimi geleneğinde fiil çekimleri "screeve" adı verilen birimlerle incelenir. Lazcada üç seri hâlinde 22'ye varan screeve tanımlanmıştır. Kirizia'nın Ogni S.4'teki incelemesi ise Lazcada 14 zaman biçimi sayar (Megrelcede 15) — sayı, hangi biçimlerin ayrı screeve sayıldığına göre kaynaktan kaynağa değişir. Ayrıca versiyon işaretlemesi vardır: eylemin kime yönelik yapıldığını gösteren dört tip (öznel -i-, nesnel -u-, nesnel-edilgen -a-, nötr -o-).

Olumsuzluk ve soru

• var / va = değil, yok, -me: var ulur "gitmiyor", va miğun "yok bende".
  Lazcanın en sık kullanılan sözcüklerinden biridir.
• mo(t) = yasaklama: mo ulur! "gitme!", mot imgars "neden ağlıyor".
• Soru yükleme -i eklenerek yapılır: komoxtu "geldi" → komoxtu-i? "geldi mi?"
  Megrelce bunun için -o kullanır; bu, iki Zan dilini ayıran belirgin özelliklerden biridir.
• Sorunun odağını vurgu belirler. Ma svara vit̆ut̆i-i? cümlesi, hangi sözcük vurgulanırsa onu sorar: "ben mi okuyordum?", "kitap mı okuyordum?", "okuyor muydum?" (Bucaklişi, Ogni S.5)
• Evet = ho, hayır = var.

Bir başlangıç dersinden: -i ve va yan yana

"Skani Nena" dergisinin başlangıç dersi, kopula fiili üzerinden tam da bu iki kuralı art arda gösterir:

Olumlu	Soru (-i)	Olumsuz (va)
Ham didi ren. "Bu büyüktür."	Ham didi ren-i? "Bu büyük müdür?"	Ham didi va ren. "Bu büyük değildir."
Ham mskva ren. "Bu güzeldir."	Ham mskva ren-i? "Bu güzel midir?"	Ham mskva va ren. "Bu güzel değildir."

(İsmail Bucaklişi, "Lazuri Doviguram / Lazca Öğreniyorum", Skani Nena S.1, s.95.)

Kaynaklar

• Cemil Bucaklişi, "Lazuri Grameri 2", Ogni S.5, 1994.
• A. İ. Kirizia, "Nananena", Ogni S.4, 1994.
• İsmail Bucaklişi, "Lazuri Doviguram / Lazca Öğreniyorum", Skani Nena S.1.
• Laz Kültür Derneği arşivi — preverb ve fiil-ismi derlemesi.