Lazca Lehçeleri
🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Laz Alfabesi · İsim ve Zamir · Fiil · Söz Dizimi
Lazca tek parça bir dil değildir. Doğu Karadeniz kıyısı boyunca, Pazar'dan Sarp'a ve oradan Gürcistan'a uzanan hat üzerinde, her vadi kendi söyleyişini geliştirmiştir. Bu farklar bir Lazın diğerini anlamasını engellemez; ama nereli olduğunu ilk cümlede belli eder.
Üç ana grup
Dilbilim literatürü lehçeleri üç grupta toplar. Gruplandırmanın temel ölçütü, aşağıda ayrıntısıyla anlatılan q sesinin akıbetidir.
| Grup | Kapsadığı yöreler | Yerel adı |
|---|---|---|
| Doğu | Hopa, Kemalpaşa, Borçka-Çhala, Batum, Sarp | Xopuri, Çxaluri |
| Merkez | Fındıklı, Arhavi | Viʒuri, Arkabuli |
| Batı | Pazar, Ardeşen, Çamlıhemşin | Atinuri, Artaşenuri |
Beş yerel söyleyiş
Atinuri — Pazar
Pazar (Atina) ilçesinde konuşulur. Türkçe ve Pontus Rumcasıyla en uzun temas eden söyleyiştir; ödünç sözcük oranı diğerlerinden yüksektir. Şimdiki zamanı -ere yardımcı fiiliyle kurar. Ergatif ve datif hâllerde sert biten sözcükler yumuşar.
Artaşenuri — Ardeşen
Ardeşen ve Çamlıhemşin yöresinde konuşulur. Atinuri'ye yakındır, ancak kendine özgü vurgusu ve söz varlığı vardır.
Viʒuri ve Arkabuli — Fındıklı ve Arhavi
Fındıklı (Viʒe) ve Arhavi (Arkabi) ilçelerinde konuşulur. Batı söyleyişlerine göre Türkçeden daha az etkilenmiş, daha eski biçimleri korumuştur. Şimdiki zamanı -om / -um sonekleriyle kurar; ünlü önünde b- (yer yer g-) özne öneki alır. İşaret sıfatlarının kendine özgü bir çekimi vardır.
Xopuri — Hopa, Kemalpaşa, Batum
En doğudaki söyleyiştir; Megrelce ve Gürcüceye en yakın olanıdır. Kartvel dillerinin q sesini koruyan tek Lazca grubudur. Gelecek zamanı yardımcı fiille kurar (minon "istiyorum", ginon, unon); şimdiki zamanı -r sonekiyle yapar.
Çxaluri — Borçka, Çhala vadisi
Borçka'nın Çhala (Düzköy) vadisindeki köylerde konuşulur. Ses ve söz yapısı bakımından diğerlerinden belirgin biçimde ayrılır; Lazcanın en arkaik biçimlerini barındırdığı kabul edilir. Konuşur sayısı bakımından en kırılgan söyleyiştir.
Ayırt edici ölçüt: q sesi
Kartvel dillerindeki gırtlaksı q sesi (qʼ), Lazcanın üç grubunda üç ayrı akıbete uğramıştır. Dilbilim literatürü lehçe sınıflandırmasını büyük ölçüde bu tek ses olayına dayandırır.
| Grup | q sesinin akıbeti | Örnek |
|---|---|---|
| Doğu (Xopa-Çxala) | korunur | qvali "peynir", qona "tarla" |
| Merkez (Viʒe-Arkabi) | k'ye döner | kvali |
| Batı (Atina-Artaşeni) | çoğunlukla düşer | vali |
Diğer ses denklikleri
| Olay | Doğu | Merkez | Batı | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| İki ünlü arası r | korunur | korunur | zayıflar / düşer | bere → bee "çocuk" |
| Damaksıllaşma | yok | yok | g→c, k→ç | gyari → cari "yemek"; toki → toçi "ip" |
| tk kümesi | tkebi | tkebi | tebi | "deri" |
Fırlatmalı ünsüzler (ǩ, p̌, ť, ç̌) ise lehçeden bağımsızdır; alfabedeki ses envanteri tüm Lazca için geçerlidir. Ayrıntı için Laz Alfabesi sayfasına bakınız.
1787'den bir tanık: Hervás'ın iki lehçesi
Lehçe ayrımının en az iki yüzyıllık bir geçmişi olduğunu, günümüze ulaşan en eski Lazca kayıt da gösterir. Lorenzo Hervás, 1787'de yayımladığı çokdilli sözlük çalışmasına İstanbullu Lazlardan derlenmiş bir Lazca sözcük listesi eklemiş ve bunu, farkında olmadan, iki ayrı lehçeye ayırmıştır: "Kiemer'den Gonia'ya kadarki saha" (bugünkü Atina-Artaşeni) ve "Hopa" (bugünkü Arkabi-Viʒe). İki grup arasındaki k düşmesi bugün de geçerlidir:
| Anlam | Arkabi-Viʒe | Atina |
|---|---|---|
| deri | xkebi | xebi |
| su | ğkari | xari |
| meşe | mçkoni | mçoni |
İrfan Ç. Aleksiva'nın bu 1787 tarihli malzeme üzerine yaptığı incelemeye göre, Hervás'ın kayıt ettiği kiudi "ekmek" sözcüğünün mçkudi mi yoksa mçudi mi olduğu belirsizdir; hangisi olduğu, k düşmesinin ne kadar eski bir değişim olduğu sorusuna doğrudan cevap verir. (Ayrıntı için bkz. Lazca sayfası.)
Lehçeler arasında anlaşılabilirlik
Sözcük vurgularında ve bazı isim/fiil eklerinde farklılıklar olsa da, bir lehçeyi konuşan diğerini genel olarak rahatlıkla anlar. Coğrafi olarak en uzak ikili olan Pazar ile Hopa arasında anlaşma en çok çaba gerektiren durumdur; Çxaluri ise kendi başına ayrı bir zorluk çıkarır.
Morfolojik farklar
- Kişi zamirleri lehçeden lehçeye değişir. "O" için batıda him(u), doğuda heya / hemu; "biz" için şku ~ çku / çkin.
- Gelecek zaman Hopa'da yardımcı fiille (minon, ginon, unon), batıda preverb veya -are/-asen ekleriyle kurulur.
- Şimdiki zaman eki üç grupta üç ayrıdır: -r (Doğu), -om/-um (Merkez), -ere yardımcı fiili (Batı).
- Bileşik zamanlar da ayrışır: üçüncü grup zamanlar Hopa'da ere / ere-ts, Atina'da doren / dortsu(n) / dortas yardımcı biçimleriyle kurulur (Kirizia, Ogni S.4).
- Vurgu: genel olarak hafiftir; Arkabi ağzında ikinci hecede kuvvetlendirici vurgu görülür ve vurgulu ünlü uzatılır: Hek dohedi! "Otur orada!", Babaskani so idu? "Baban nereye gitti?" (Kirizia, Ogni S.4).
Kaynaklar
- A. İ. Kirizia, "Nananena" (Zan dili incelemesi), Ogni S.4, 1994.
- Cemil Bucaklişi, "Lazuri Grameri 2", Ogni S.5, 1994. (Atina/Pazar söyleyişi)
- Bedia Leba, "Lazuri Tkvani Şeni", Ogni S.5, 1994. (Artaşeni alt söyleyişi)
- René Lacroix, Description du dialecte laze d'Arhavi, doktora tezi, Université Lumière Lyon 2, 2009. (Arhavi söyleyişinin en kapsamlı modern tasviri)
- Tanju Gürpınar, The Dialect of Pazar Laz and its Case System, yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2000.
- İrfan Ç. Aleksiva, "Lorenzo Hervás'ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler", Ogni S.8, s.74.