Laz Alfabesi
🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Lehçeler · İsim ve Zamir · Fiil · Söz Dizimi
Lazca tarih boyunca Kiril, Gürcü ve Arap alfabeleriyle yazılmış olsa da, günümüzde yaygın olarak 1984'te Fahri Lazoğlu ve Wolfgang Feurstein tarafından geliştirilen 35 harfli Latin temelli Lazuri Alboni kullanılmaktadır.
Tarihsel süreç
Lazcayı yazılı bir dil hâline getirme çabaları 20. yüzyılın başlarına uzanır:
- Faik Efendi (Lütfî): II. Abdülhamit döneminde Hopalı Faik Efendi Lazca üzerine çalışmalar yapmış, ancak baskılar nedeniyle bu çalışmalar yarım kalmıştır.
- İskender Chitaşi: 1929'da, Nikolay Marr'ın analitik yöntemiyle Latin harflerine dayalı ilk Lazca alfabeyi hazırladı ve aynı yıl bunu kullanarak Lazcanın ilk gazetesi Mçita Muruʒxi'yi (Kızıl Yıldız) çıkardı. 1932'de bu alfabeyle Çguni Çhara — Albonişi Supara (Yazınımız — Alfabe Kitabı) adlı, günümüze ulaşan bilinen ilk Lazca ders kitabını Sohum'da bastırdı; kitap 675 adet basılmış ve Abhazya ile Acaristan'daki Laz okullarında okutulmuştur. Chitaşi, 1938'de bu çalışmaları yüzünden Gürcistan SSC'de idam edildi. (Ayrıntı için bkz. Laz Tarihi sayfası.)
- Fahri Lazoğlu (Fahri Kahraman) ve Wolfgang Feurstein: 1970'lerden itibaren üzerinde çalışılan 35 harfli alfabe 1984'te ilk kez "Lazuri Alfabe" adıyla Almanya'da basılmış, 1993'te Ogni dergisiyle birlikte Türkiye'de standart kabul edilmiştir.
1929 alfabesi ile 1984 alfabesi arasındaki farklar
Çguni Çhara'yı 2004'te Moskova'daki Lenin Kütüphanesi'nde yeniden bulup inceleyen Wolfgang Feurstein, 1929 (Chitaşi) ve 1984 (Lazoğlu-Feurstein) alfabeleri arasındaki başlıca ses karşılıklarını şöyle özetler: c↔ʒ, j↔c, ph↔p, ch↔ʒ, g↔k, th↔t, çh↔ç, s↔z, a↔ğ. Kitabın ilk sayfaları harfleri uşguri "elma", burbu "yarasa", urzeni "üzüm" gibi örnek sözcüklerle ve çizgi resimlerle tanıtır; 20. sayfada 30 harf ve 4 harf bileşiminden oluşan tam alfabe verilir.
Feurstein, Hopa Lazcasındaki "g" sesinin bu 1929 alfabesinde ayrı bir işaretle karşılanmadığını, "k" harfinin kimi zaman "g" kimi zaman "k" için kullanıldığını da not eder — yani 1929 alfabesi bugünkünden daha az tutarlıydı. (Wolfgang Feurstein, Çquni Çhara'nın 2012 tıpkıbasımına giriş, s.11.)
Modern Laz alfabesi (35 harf)
Laz alfabesi, Türk alfabesinde bulunmayan fırlatmalı (ejektif) ve gırtlaksı sesleri karşılamak için özel işaretli harfler içerir. Aşağıdaki örnek sözcükler derneğimizin sözlüğünden alınmıştır.
| Harf | Gürcüce | Okunuş | Örnek |
|---|---|---|---|
| A a | ა | Türkçedeki 'a' gibi | ar "bir", abja "dere" |
| B b | ბ | Türkçedeki 'b' gibi | badi "yaşlı adam", bere "çocuk" |
| C c | ჯ | Türkçedeki 'c' gibi | cuma "erkek kardeş", cari "ekmek" |
| Ç ç | ჩ | Türkçedeki 'ç' gibi | çala "saman", çili "eş" |
| Ç̌ ç̌ | ჭ | Fırlatmalı sert ç | ç̌umani "yarın", ç̌uburi "kestane" |
| D d | დ | Türkçedeki 'd' gibi | dida "yaşlı kadın", dudi "baş" |
| E e | ე | Türkçedeki 'e' gibi | ezdi "kaldır" |
| F f | ფ | Türkçedeki 'f' gibi | feli "kabak" (yalnız alıntılarda) |
| G g | გ | Türkçedeki 'g' gibi | gema "dağ", gza "yol" |
| Ğ ğ | ღ | Hırıltılı 'ğ' | ğormoti "tanrı", ğvini "şarap" |
| H h | ჰ | Türkçedeki 'h' gibi | ham "bu", him "o" |
| X x | ხ | Boğazdan gelen hırıltılı 'h' | xoci "öküz", xami "bıçak" |
| İ i | ი | Türkçedeki 'i' gibi | ixeli "sevin" |
| J j | ჟ | Türkçedeki 'j' gibi | |
| K k | ქ | Türkçedeki 'k' gibi | keri "arpa", kuli "iskemle" |
| Ǩ ǩ | კ | Fırlatmalı sert k | ǩafri "çivi", ǩirbi "diş" |
| L l | ლ | Türkçedeki 'l' gibi | laç̌i "köpek", luği "incir" |
| M m | მ | Türkçedeki 'm' gibi | ma "ben", mu "ne" |
| N n | ნ | Türkçedeki 'n' gibi | nana "anne", nosi "akıl" |
| O o | ო | Türkçedeki 'o' gibi | obiru "oyun", ombri "erik" |
| P p | ფ | Türkçedeki 'p' gibi | poxo "kurbağa", peya "acaba" |
| P̌ p̌ | პ | Fırlatmalı sert p | p̌ap̌u "dede", p̌ici "ağız" |
| R r | რ | Türkçedeki 'r' gibi | ren "var", rakani "tepe" |
| S s | ს | Türkçedeki 's' gibi | so "nere", sica "enişte" |
| Ş ş | შ | Türkçedeki 'ş' gibi | şuri "can", şura "koku" |
| T t | თ | Türkçedeki 't' gibi | toma "saç", topri "bal" |
| Ť ť | ტ | Fırlatmalı sert t | ťoba "göl", ťubi "ikiz" |
| U u | უ | Türkçedeki 'u' gibi | urzeni "üzüm", upi "ter" |
| V v | ვ | Türkçedeki 'v' gibi | var "yok/değil", vit "on" |
| Y y | ჲ | Türkçedeki 'y' gibi | yoxo "isim", yali "ayna" |
| Z z | ზ | Türkçedeki 'z' gibi | zuğa "deniz", zabuni "hasta" |
| Ž ž | ძ | 'dz' seslerinin birleşimi | |
| Ʒ ʒ | ც | 'ts' seslerinin birleşimi | ʒa "gök", ʒxeni "at" |
| Ǯ ǯ | წ | Fırlatmalı sert 'ts' | ǯari / ʒ̆ǩari "su", ǯana "yıl" |
| Q q | ყ | Gırtlaksı k — yalnız Doğu lehçelerinde | qvali "peynir", qona "tarla" |
Okunuş kuralları ve istisnalar
Fırlatmalı sesler
Lazcadaki ç̌, ǩ, p̌, ť ve ǯ harfleri, nefesi dışarı iterek (fırlatarak) telaffuz edilen sesleri temsil eder. Bu seslerin Türkçede tam karşılığı yoktur ve Lazcayı Türkçeden ayıran en belirgin ses özelliğidir.
Bu sesler lehçeden bağımsızdır; aşağıdaki envanter bütün Lazca için geçerlidir. Lehçeleri ayıran ses q'dur — ayrıntı için Lehçeler sayfasına bakınız.
Ö, Ü ve I sesleri yoktur
Lazcada bu sesler hafifçe duyulsa da alfabeye dâhil edilmemiştir; yerine gy, ky veya y birleşimleri kullanılır. Örnek: gyari "ekmek", gyolapi "batır".
Bu, pratik bir ayırt edici işarettir: bir metinde ı, ö, ü harfleri geçiyorsa o metin Lazca değildir. Çeviri sistemimiz dil ayrımını kısmen bu ölçüte dayandırır.
R sesi
Hopa ve Arhavi söyleyişlerinde 'r' sesi oldukça yumuşaktır; bazen 'y'ye yakın duyulur veya iki ünlü arasında tamamen düşer: bere → bee "çocuk".
Q sesi
Yalnızca Doğu (Hopa–Çhala) söyleyişinde korunur. Merkez grupta k'ye döner, Batı grubunda çoğunlukla düşer. Lehçeleri ayıran birincil ölçüt budur.
Ses düzeni
Lazcada 5 temel ünlü vardır: a, e, i, o, u. Buna karşılık ünsüz sistemi Güney Kafkas ailesinin en zenginidir. Vurgu hafiftir ve genellikle ikinci heceye düşer.
Yazım varyantları
Farklı kaynaklar aynı sesi farklı işaretlerle yazar. Eski metinlerle çalışırken bu eşlemeyi bilmek gerekir:
| Ses | Kullanılan yazımlar |
|---|---|
| fırlatmalı k | ǩ = k̆ |
| fırlatmalı p | p̌ = p̆ |
| fırlatmalı t | ť = t̆ |
| fırlatmalı ç | ç̌ = ç̆ |
| dz | ž = z̆ |
| ts | ʒ = 3 (eski metinlerde rakam) |
| fırlatmalı ts | ǯ = ʒ̆ = 3̌ |
Sözlük ve çeviri sistemimiz bu varyantları otomatik olarak eşitler; hangi yazımla ararsanız arayın aynı sonuca ulaşırsınız.
Kaynaklar
- Sarigina Beşli, "Laz Alfabesi", Ogni S.1, 1993, s.31.
- Fahri Lazoğlu & Wolfgang Feurstein, Lazuri Alboni, 1984.
- Wolfgang Feurstein, Çquni Çhara — Albonişi Supara tıpkıbasımına giriş, LKD Yayınları 3, 2012.
- Laz Kültür Derneği arşivi — örnek sözcükler.