Atasözleri ve Deyimler
🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Söz Dizimi · Laz Kültürü · Okuma Parçaları
Atasözü, deyim ve bilmece derlemesi, bir dilin gramer kitabının göstermediği tarafını gösterir. Bu sayfadaki örneklerin büyük bölümü Lazuri Notkvamepe (Lazca Deyimler ve Atasözleri) adlı derlemeden, yazılı muvafakatname ile ve sayfa numarası belirtilerek alınmıştır; bir kısmı da Ogni ve Skani Nena dergilerindeki derlemelerden gelir. Atasözü çevirileri, çoğu örnekte birebir değil anlam anlamadır.
Atasözleri
| Lazca | Türkçe |
|---|---|
| Ağani okosalek panda ǩai kosums. | Yeni süpürge her zaman iyi süpürür. |
| Ağnose, ǩoçi ǩapeti guroni iven. | Akılsız adam cesaretli olur. |
| Ağnose n3xenis gexedaşi beği bore ya uçkin. | Akılsız kimse ata bindiği zaman kendini bey sanır. |
| Ar elakʒaperi uşkurik vit uşkuri okʒinams. | Çürümeye başlayan bir elma, on elmayı çürütür. |
| Ar tiz jur kudi var geytfen. | Bir başa iki şapka takılmaz. |
| Ar xek xe ibons, jur xek nuku. | Bir el (yalnızca) bir eli yıkar, iki el yüzü. |
| Ar masaik ğober var ğobums. | Bir kazıkla çeper yapılmaz. |
| Aris mşkorinite tolis goğağen, majuras ʒğalate. | Birinin gözü açlıktan kamaşırken, diğerininki varlıktan kamaşır. |
| Ar monkinute nca var moykvaten. | Tek bir hamleyle ağaç yıkılmaz. |
(Lazuri Notkvamepe, "Atasözleri: A-İ Harfleri", s.188-200.)
| Lazca | Türkçe |
|---|---|
| Mundi var gağvaraşa çxombi var iğopen. | Taşın altına elini sokmadan, işin içine girmeden başarı sağlanamaz. |
| Tutucik ťuťuci eliğams. | Isırgan otundan ısırgan otu türer. |
| Bere var ibgaraşa buʒi var meluduman. | Çocuk ağlamadan ağzına meme vermezler. |
| Nana do baba bere şeni, bere ti muşi şeni. | Ana baba evlat için, evlat kendi başı için. |
| Boçis arka-muşi endoli var ayen. | Koça kendi boynuzu engel olmaz. |
| Coğorik ili ipxors ili gums. | Köpek kemik yer, kemik sıçar. |
| Çkinerişi dulya çkineriz açkinen. | Bilmişin işinden ancak bilmiş anlar. |
| Acaralik dağikele iğken, Lazik mzoğakele. | Acaralı dağ tarafına, Laz deniz tarafına bakar. |
| Başkaşi neknas na-nokanka, skani neknasti nokankepan. | Başkasının kapısını çalarsan, senin de kapını çalarlar. |
(Derleyen: Eylem Bostancı, Nedim Toraman, "Okitxuşi — Didi Notkvamepe", Skani Nena S.1, s.106; Guram Kartozia'nın "Lazuri Tekstebi 1" adlı derlemesine dayanır.)
Deyimler
Aşağıdaki deyimler, örnek cümleleriyle birlikte Lazuri Notkvamepe'nin "A-D Harfleri" bölümünden (s.63-79) seçilmiştir:
- Abğal-çabğal — karmakarışık, dağınık. "Dulyape skani abğal-çabğali mot dutalam." — İşlerini karma karışık bırakma.
- Ali do ucişa obgaru — boyundan kulağa kadar ağlamak, iki gözü iki çeşme ağlamak. "Berek nana-muşi var ziruşi ali do ucişa obgaruz meçu." — Çocuk annesini görmeyince iki gözü iki çeşme ağlamaya durdu.
- Ambari giğutas — "haberin olsun" anlamında bir uyarı sözü. "Si na-ikompeşe ma çkva var masapren, ambari giğutas." — Senin yaptıklarına artık sabredemiyorum, haberin olsun.
- Ar daraba var uğun — bir tahtası eksik, yarım akıllı. "Axmets ǩapula konidveni? Ar daraba var uğun." — Ahmet'e nasıl güvenilir? Bir tahtası eksiktir.
- Ar gzaşi — akıl ermez, yol yordam bilmez. "Çe hemus mu ǩitxom, zati ar gzaşi ren." — Ona ne soruyorsun ki, zaten bu işlere akıl ermez.
- Ar xete kçumert — "tek elle bekliyoruz"; geç kalan misafire söylenen mahcubiyet ifadesi. "Komoxti Osman! Ar xete kçumert." — Gel Osman! Bir elimizle bekliyoruz.
- Bedi goğveri — bahtı yanık, talihsiz. "Hako bedi goğveri ǩoçi muço iven?" — Bu kadar talihsiz insan nasıl olur?
- Bere bayi — çoluk çocuk. "Xusenis bere bayişi golobun, ti muşi iduşuns." — Hüseyin'in çoluk çocuğu umurunda değil, kendi başını düşünür.
- Bgara nocans — ağlayacak gibi, dokunsan ağlayacak. "Ǩoçiz mtelli bgara nocans." — Adama dokunsan ağlayacak gibi.
- Burgulepes goğomilu — "dizlerim çözüldü"; dermansız kalmak. "Burgulepes goğomilu, menceli var miğun." — Dizlerim çözüldü, dermanım kalmadı.
- Çarbi oxupu — dudak büzmek, beğenmeme. "Var ginonna si giçkin, çarbi mot mixupom." — İstemiyorsan sen bilirsin, dudak bükme bana.
- Çxindi jin umtins — burnu havada, kibirli. "Hemuk ma mi bore ya var zopons; çxindi jin umtins." — O, "ben kimim" demez; burnu havadadır.
- Coğori gale var itkoçen — "köpek bile dışarı atılamaz"; büyük bir misafirperverlik ifadesi. "Şe haği so uluti, coğori gale va itkoçen." — Yahu şimdi nereye gideceksin, köpek bile dışarı atılmaz.
- Coxo gedveri — "adı konmuş"; ne olduğu bilinen, tartışmasız. "Hemuşi coxo gedveri ren, dido paramiti va unon." — Onun adı konmuştur, çok söze gerek yok.
- Dersi meçamu — ders vermek, unutulmayacak biçimde uyarmak. "Hemus dido ǩai dersi mepçi, çkva nena var eşağen." — Ona öyle iyi ders verdim ki artık sesini çıkaramaz.
Notkvamepe'nin tamamı deyimler için 8, atasözleri için 2 alfabetik bölüme ayrılmıştır; buradaki seçki derneğimizin sayfa erişimiyle sınırlıdır.
Bilmeceler
Guram Kartozia'nın Sarp köyünde 1967-1990 arasında derlediği bilmecelerden bir seçki:
| Bilmece | Cevap |
|---|---|
| Ar Kayas jur Şiğila golağin. — Bir kayada iki yılan uzanmış. | Kaşlar |
| Dunya mugvala ren, soti neǩna va ren, doloxe milleti molobğun, ar demirik gonǨips. — Dünya yuvarlaktır, hiçbir yerinde kapısı yoktur, içinde insanlar doludur, bir demir içini açar. | Kabak |
| Otxo cumak ar buğis gepsipan. — Dört erkek kardeş bir kaba işerler. | İneğin memeleri |
| Ka-Ka-ka-Ka, doği ar bere, ne xe uğun ne Kuçxe, mugvala ren hem bere. — Bir çocuk yaptım yuvarlak, ne eli var ne ayağı. | Yumurta |
| Kinçi va ren, putxun; nži va ren nağonen; irişen loʒa, irişen mç̌oxa ren. — Kuş değil ama uçar, diken değil ama batar, her şeyden tatlı, her şeyden ekşi. | Dil |
| Xe do Kuçxe va uğun, gza gorums, koZirui ulun. — Eli ayağı yoktur, yol arar, bulunca gider. | Su |
| Cebis va dologadven, nunǩu va amagadven, lozğanoba-muşi iris kuçkin, irişen nostoneri ren. — Cebe koyamazsın, ağıza alamazsın, tadını herkes bilir, her şeyden tatlıdır. | Uyku |
(Derleyen: Eylem Bostancı, Nedim Toraman, "Okitxuşi — Bilmeceler", Skani Nena S.1, s.106; kaynağın kendisi Guram Kartozia'nın "Lazuri Tekstebi 1, 206. Gamp̌ʒanebi" derlemesidir. Ogni S.6'daki ayrı bir bilmece derlemesi dergi arşivinde okunabilir.)
Maniler
Skani Nena'nın derlediği Laz manilerinden biri, ayrılık ve özlem temalarını işler. Türkçesi derlemede verilmediği için burada yalnız Lazca metni aktarıyoruz:
Mijoraş toli kagextu
Gyulişi gona Kala
İzxunen gyuli-çkimi
Ooropa-muşi Kala
(Derleyen: Eylem Bostancı, Nedim Toraman, "Lazuri Manipe / Lazca Maniler", Skani Nena S.1, s.107.)
Kaynaklar
- Skani Nena dergi arşivi.
- Lazuri Notkvamepe (Lazca Deyimler ve Atasözleri), yazılı muvafakatname ile yayımlanan derleme, s.63-79 ve s.188-200.
- Derleyen: Eylem Bostancı, Nedim Toraman, "Okitxuşi — Bilmeceler / Didi Notkvamepe / Lazuri Manipe", Skani Nena S.1, s.106-107; kaynak derleme: Guram Kartozia, Lazuri Tekstebi 1.
- "Laz Atasözleri" ve "Laz Bilmeceleri", Ogni S.6, derleyen Guram Kartozia.