Önsöz
Sözlüğe geçLazcaya gönül veren herkese selamlar…
Laz Kültür Derneği olarak uzun zamandır Lazcanın yaşaması, daha fazla insan tarafından öğrenilmesi, konuşulması ve gelecek kuşaklara aktarılması için çalışmalar yürütüyoruz. Web sitemizde kullanıma sunduğumuz bu sözlük de bu çabanın bir parçasıdır.
Bu çalışmayı hazırlarken temel amacımız, Lazca kelimelerin daha kolay ulaşılabilir olmasını sağlamak ve özellikle Lazca öğrenmek isteyen gençlere, çocuklara, araştırmacılara ve Lazca konuşan topluluklara dijital bir başvuru kaynağı sunmaktı.
Bu çalışma nereden yola çıktı?
Sözlüğümüzün önemli kaynaklarından biri, Dr. Tine H. Amse-de Jong tarafından hazırlanan Lazca-İngilizce sözlüktür.
Dr. Amse-de Jong, çalışmasının önsözünde Lazcayı Kuzeydoğu Türkiye'nin Karadeniz kıyısında ve Gürcistan sınırının ötesindeki bir köyde konuşulan, zengin lehçe çeşitliliğine sahip bir Güney Kafkas dili olarak tanımlar. Sözlüğünü hazırlarken daha önce yayımlanmış Lazca metinlerden, kelime listelerinden ve çeşitli araştırmalardan yararlanmış; bunun yanında kendi kaynak kişileriyle yaptığı görüşmeler ve derlemeler aracılığıyla sözlüğünü genişletmiştir.
Çalışmasının bizim için özellikle önemli olan yönlerinden biri, Lazcanın farklı bölgelerdeki kullanım biçimlerine dikkat etmesidir. Hopa, Viçe, Arhavi ve Atina gibi farklı bölgelerden gelen biçimleri ayrı ayrı gösterebilmiş; bazı kelimelerin farklı bölgelerde farklı anlamlara gelebildiğini de kayda geçirmiştir.
Daha da önemlisi, Dr. Amse-de Jong yalnızca yazılı kaynaklara bağlı kalmamış; bildiği ve derlediği kelimeleri kaynak kişileriyle karşılaştırmış, bilmediği kelimeleri onlara sormuş ve bazı kelimeleri doğrudan onların konuşmalarından kaydetmiştir.
Biz de hazırladığımız bu dijital sözlükte bu çalışmayı önemli bir başlangıç noktası olarak kabul ettik.
Dr. Amse-de Jong'un 270 sayfalık özgün çalışmasına buradan ulaşabilirsiniz.
Biz bu sözlüğü nasıl hazırladık?
Lazların yaşadığı farklı bölgelerde büyümüş ve Lazcayı farklı ağız ve kullanım biçimleriyle duymuş olan ekip arkadaşlarımız, kendi bildikleri ve kullandıkları kelimeleri bu çalışmaya eklemeye başladılar.
Böylece elimizde yalnızca yazılı kaynaklardan oluşturulmuş bir kelime listesi değil, farklı bölgelerden ve farklı konuşma deneyimlerinden gelen kelimeleri bir araya getiren bir çalışma oluştu.
Kendi bildiğimiz kelimeleri, duyduğumuz ve kullandığımız biçimleriyle kaydetmeye çalıştık. Emin olmadığımız kelimelerde ise daha önce yayımlanmış sözlüklerden ve kaynaklardan karşılaştırma yaptık. Bu süreçte daha önce yayımlanmış çeşitli basılı ve dijital kaynaklardan yararlandık.
Bunun yanında, kelimelerin farklı bölgelerdeki kullanımlarını da mümkün olduğunca dikkate almaya çalıştık. Çünkü Lazca tek bir biçimde konuşulan bir dil değildir. Farklı bölgelerde farklı kelimelere, farklı söyleyişlere ve aynı kelimenin farklı anlamlarına rastlamak mümkündür.
Bu nedenle sözlüğümüzde karşılaştığınız farklı biçimleri bir hata veya gereksiz bir çeşitlilik olarak değil, Lazcanın sahip olduğu dilsel ve bölgesel zenginliğin bir parçası olarak değerlendirmeyi tercih ediyoruz.
Ağız işaretleri hakkında önemli bir not
Sözlüğün sözcük panelinde bazı kelimelerin yanında belirli bir bölge veya ağız işareti göreceksiniz. Burada önemli bir noktayı açıklamak isteriz:
Bir sözcüğün yanında belirli bir ağız veya bölge adının bulunması, o sözcüğün yalnızca o bölgede kullanıldığı anlamına gelmemektedir.
Sözlüğü hazırlarken kelimeleri bize aktaran veya sözlüğe ekleyen adminler, kendi bildikleri ve yaşadıkları bölgenin kullanım biçimini esas almışlardır. Dolayısıyla bir kelimenin yanında yer alan ağız işareti, öncelikle o kelimenin ilgili admin tarafından kendi yaşadığı bölgede, kendi köyünde veya çevresinde kullanılan biçimini bildirdiğini gösterir.
Örneğin bir sözcüğün yanında belirli bir köyün, ilçenin ya da bölgenin ağız işaretini görmeniz, o kelimenin başka Laz köylerinde veya başka Laz ağızlarında kullanılmadığı anlamına gelmez. Aynı sözcük başka bölgelerde de kullanılıyor olabilir; farklı bir söyleyişe, farklı bir yazım biçimine veya farklı bir anlama sahip olabilir.
Bu işaretlemeyi, Lazcanın bölgesel çeşitliliğini daha görünür kılmak ve kelimenin hangi bölgeden derlendiğine dair bilgi vermek amacıyla kullanıyoruz. Zaman içerisinde farklı bölgelerden gelecek katkılarla aynı kelimenin başka ağızlardaki kullanımlarını da sözlüğe eklemeyi amaçlıyoruz.
Kısacası, ağız işareti bir “sadece burada kullanılır” ifadesi değil, “bu kelimeyi bu biçimiyle bu bölgeden derledik” bilgisidir.
Bu bir akademik sözlük değildir!
Burada özellikle altını çizmek istediğimiz bir nokta var:
Bu sözlük, profesyonel dilbilimciler tarafından hazırlanmış akademik bir sözlük değildir.
Bizler Lazcaya gönül vermiş, Lazcayı farklı bölgelerde duymuş, konuşmuş, öğrenmiş ve kullanmış gönüllüleriz. Dilbilim alanında akademik uzmanlık iddiasında bulunmadan, sahip olduğumuz bilgi, deneyim ve kaynaklardan yararlanarak bu çalışmayı hazırladık.
Dolayısıyla bu çalışmayı tamamlanmış ve değişmez bir sözlük olarak görmüyoruz.
Aksine, bunu yaşayan ve gelişmeye açık bir Lazca sözlük çalışması olarak görüyoruz.
Lazcanın farklı bölgelerdeki kullanım biçimlerinin, yaşlı kuşakların hafızasında bulunan kelimelerin ve bugün artık daha az kullanılan sözcüklerin kayıt altına alınmasının önemli olduğuna inanıyoruz. Bizim için bir kelimenin kayıt altına alınması, o kelimenin taşıdığı kültürel hafızanın da geleceğe aktarılması anlamına geliyor.
Bu nedenle sözlüğümüzde eksikler, düzeltilmesi gereken maddeler veya zaman içerisinde eklenmesi gereken kelimeler olması mümkündür. Bunları bir eksiklikten çok, birlikte büyütebileceğimiz bir çalışmanın doğal parçası olarak görüyoruz.
Bu sözlük sizin katkınızla büyüyebilir
Bu çalışma yalnızca bizim bildiklerimizle sınırlı kalmasın istiyoruz.
Ailenizden, büyüklerinizden veya yaşadığınız bölgedeki Lazca konuşurlardan öğrendiğiniz ve burada bulunmayan kelimeler varsa bizimle paylaşabilirsiniz.
Özellikle günlük hayatta kullanılan, genç kuşakların artık daha az duyduğu veya unutulmaya başlayan kelimelerin kayıt altına alınmasını çok değerli buluyoruz.
Ancak burada sizden küçük bir ricamız var: Yeni bir kelime önerirken mümkünse kelimeyi birden fazla Lazca konuşurdan teyit etmeniz, hangi bölgede kullanıldığını ve bildiğiniz anlamını belirtmeniz çalışmanın güvenilirliği açısından çok faydalı olacaktır.
Böylece zaman içerisinde yalnızca daha fazla kelime içeren değil, aynı zamanda Lazcanın farklı bölgelerdeki kullanım çeşitliliğini de daha iyi yansıtan bir sözlük oluşturabiliriz.
Lazca konuşuldukça yaşar
Bugüne kadar Lazca için emek veren; kelimeler derleyen, sözlükler ve kitaplar hazırlayan, araştırmalar yapan, Lazca öğreten, konuşan ve bildiği tek bir kelimeyi bile gelecek kuşaklara aktaran herkese teşekkür ediyoruz.
Bizim yaptığımız çalışma da bu uzun emeğin küçük bir parçasıdır.
Bir dilin yaşaması yalnızca kelimelerin kitaplarda veya dijital ortamlarda kayıt altına alınmasıyla mümkün değildir. Bir dil, konuşulduğunda, çocuklara öğretildiğinde, evde ve günlük hayatta kullanıldığında yaşar.
Bu nedenle Lazcanın geleceği konusunda yeni kuşaklara büyük bir sorumluluk düşüyor.
Lazca öğrenmek, konuşmak, çocuklarımıza öğretmek ve günlük hayatımızda kullanmak; yalnızca bir dili değil, o dille birlikte taşıdığımız kültürel hafızayı da yaşatmak demektir.
Biz elimizden geldiğince kayıt altına almaya, araştırmaya ve paylaşmaya devam edeceğiz.
Siz de konuşarak, öğrenerek, öğreterek ve bildiklerinizi paylaşarak bu çalışmanın bir parçası olabilirsiniz.
Lazca yaşasın, konuşulsun, öğrenilsin ve yeni kuşaklarla birlikte büyüsün.
Gelecek kuşaklara bırakacağımız en değerli miraslardan biri, kendi dilimizin kelimeleri olabilir.
Lazcaya gönül veren herkese selamlarımızla…