Laz Kültür Derneği
Laz Kültür Derneği Laz Kültür Derneği Resmi Web Sitesi

Söz Dizimi

🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Alfabe · Lehçeler · İsim ve Zamir · Fiil

Lazcanın cümle kuruluşu Türkçeye yüzeyde benzer — yüklem sonda gelir — ama altındaki mantık farklıdır. Türkçede özne her zaman aynı biçimdedir; Lazcada fiilin geçişli olup olmaması özneyi değiştirir.

Ergatiflik

Lazca ergatif özellikli bir dildir. Bu, Türkçe konuşan biri için en yabancı gelen yanıdır ve en sık yapılan hatanın kaynağıdır.

Kural: geçişli fiilin öznesi -k eki alır; geçişsiz fiilin öznesi yalın kalır.

CümleFiilÖzne
Zurabik toǩi gorups
"Zurab ipi arıyor"		geçişli (neyi? ipi)-k alır
Berek nanas abgaru
"çocuk anneye ağladı"		geçişli-k alır
Ǩoçi komoxtu
"adam geldi"		geçişsiz (nesnesi yok)yalın

Aynı sözcük, cümledeki fiile göre ǩoçi ya da ǩoçik olur. Bu ek unutulursa cümle ana dili konuşura hemen yanlış gelir.

Neden "ergatif" deniyor?

Türkçe gibi dillerde özne, fiil ne olursa olsun aynı biçimdedir ("adam geldi" / "adam ipi arıyor"). Ergatif dillerde ise geçişsiz fiilin öznesi ile geçişli fiilin nesnesi aynı biçimi paylaşır; geçişli fiilin öznesi ayrı bir biçim (ergatif) alır. Lazcanın da içinde bulunduğu Kartvel dilleri bu düzeni taşır.

Söz dizimi eğilimi

Temel sıralama Özne – Nesne – Yüklem'dir (SOV), Türkçedeki gibi:

Oxorcak sofra kododgu. — "Kadın sofrayı kurdu."
oxorca-k (özne, ergatif) · sofra (nesne) · kododgu (yüklem)

Ancak Lazca fiili özne ve nesneyi kendi üzerinde işaretlediği için, sıralama Türkçedekinden daha esnektir; vurgulanan öge öne çekilebilir.

Yön: ekle değil, fiille

Lazcada yön bilgisi isim ekinde değil, fiilin preverbinde taşınır. Aynı isim eki, fiile göre zıt anlam verir:

  • Oxorişa mopti — "evden geldim" (mo- = beriye)
  • Oxorişa mebulu — "eve gidiyorum" (me- = öteye)

Türkçede "-e" ve "-den" ayrı eklerdir; Lazcada ikisi de -şa olabilir ve farkı fiil yaratır. Preverblerin tam listesi Fiil sayfasındadır.

Olumsuzluk

  • var / va — değil, yok: var ulur "gitmiyor", va miğun "bende yok".
  • mo(t) — yasaklama: mo ulur! "gitme!"

var, Lazcanın en sık kullanılan sözcüklerinden biridir; olumsuzluk bu dilde çok merkezî bir yer tutar.

Soru

Soru, ayrı bir sözcükle değil, yükleme -i eklenerek yapılır:

komoxtu "geldi" → komoxtu-i? "geldi mi?"

Soru sözcüğü varsa (mu "ne", mi "kim", so "nere") bu ek gerekmez: So ulur? "Nereye gidiyorsun?"

Megrelce aynı işlev için -o kullanır. Bu küçük fark, iki Zan dilini ayıran belirgin ölçütlerden biridir.

Bir başlangıç dersinden, olumlu-soru-olumsuz üçlüsü aynı örnekte: Ham Lazi ren. "Bu Laz'dır." → Ham Lazi ren-i? "Bu Laz mıdır?" → Ham Lazi va ren. "Bu Laz değildir." (Bucaklişi, "Lazuri Doviguram", Skani Nena S.1, s.95 — bkz. Fiil sayfası.)

Temel kalıplar

LazcaTürkçe
Ma Lazi bore.Ben Laz'ım.
Si sonuri ore?Sen nerelisin?
Ho, hus oxorişe vulur.Evet, şimdi eve gidiyorum.
Ma bere miyonun.Benim çocuğum var.
Mu ikip?Ne yapıyorsun?
Ǩai ore-i?İyi misin?

Ogni'den: atasözlerinde ergatif

Ergatifin kitap kuralı olmadığını en iyi halk edebiyatı gösterir. Aşağıdaki atasözleri, Guram Kartozia'nın 1967–1987 arasında Sarp köyünde ad ad kayda geçirdiği kaynak kişilerden derlenmiş ve Ogni S.6'da yayımlanmıştır. Geçişli fiilin öznesindeki -k eki koyu gösterilmiştir:

  • Ar nenak — "var miçkin" — tişen şkvit bela muiʒkips.
    "Bir söz — 'bilmiyorum' — baştan yedi belayı savar." (nenak: söz, ergatif özne)
  • Mkule nenak ti işinaxups, ginze nenak ti oğvilapaps.
    "Kısa söz başı korur, uzun söz başı öldürtür."
  • Didi tis didi ǯǩuni agvenya.
    "Büyük başa büyük ağrı düşer." (tis: baş, datif)
  • Bee nanak pağups, ǩoçi — noğak.
    Aynı cümlede iki ergatif özne: nanak "ana" ve noğak "çarşı". İkinci yüklem söylenmeden bırakılmıştır — atasözü kuruluşunda yaygın bir eksilti.

Derlemenin tamamı (25 atasözü) kaynak bağlantısında; çevirisi verilmeyenlerin Türkçesi sözlük ekibince eklenmektedir.

Türkçeden farklı olan noktalar — özet

  1. Ergatiflik: geçişli fiilin öznesi -k alır. Türkçede karşılığı yoktur.
  2. Canlı/cansız sahiplik: "var" için iki ayrı fiil (miyonun / miğun).
  3. Yön fiilde: hareketin yönü isim ekinde değil preverbde.
  4. Çok kişili fiil: tek fiil hem özneyi hem nesneyi işaretler.
  5. Soru eki yüklemde: ayrı soru sözcüğü ("mi") yerine yükleme -i.

Bu beş nokta, otomatik çeviride en sık hata üreten yerlerdir; çeviri aracımız bunları kural olarak taşır.

Kaynaklar