İsim ve Zamir
🗣️ İlgili sayfalar: Lazca · Alfabe · Lehçeler · Fiil · Söz Dizimi
Lazca eklemeli bir dildir: isim gövdesine sırayla çoğul ve hâl ekleri gelir. Türkçeye benzeyen bu mantık, hâllerin sayısı ve işlevi bakımından ondan belirgin biçimde ayrılır.
Hâl ekleri
Lazcada zengin bir hâl sistemi vardır. Dilbilim literatürü çekirdek hâlleri sekiz başlıkta toplar; aşağıdaki tablo, edat benzeri işlev gören son ekleri de kapsayan geniş listedir. Örnek gövde: abca "dere".
| Hâl | Ek | Örnek | Cümlede |
|---|---|---|---|
| Yalın (apsolutif) | — | abca | Ǩoçi komoxtu. "Adam geldi." |
| Ergatif (geçişli özne) | -k | abcak | Oxorcak nekna gonʒku. "Kadın kapıyı açtı." |
| Datif (-e, -de) | -s | abcas | Gzas bziri. "Yolda gördüm." |
| Genitif (-in) | -ş(i) | abcaş(i) | Tutaşi çona. "Ayın ışığı." |
| Enstrümental (-ile) | -te(n) | abcate(n) | saliten "kamayla" |
| Allatif (-e doğru) | -şa | abcaşa | Oxorişa mebulu. "Eve gidiyorum." |
| Ablatif (-den) | -şe(n) | abcaşe(n) | Piciş(e) cuvelu. "Ağzından düştü." |
| Sebep (-için) | -şeni | abcaşeni | Bere şeni. "Çocuk için." |
| Eşitlik (-gibi) | -st̆eri | abcast̆eri | ǩoçi st̆eri "adam gibi" |
| Nicelik (-kadar) | -şuǩu | abcaşuǩu | |
| Bitiş (-e kadar) | -şa(kis) | abcaşa(kis) | Bğuraşa malimba. "Ölene kadar seveceğim." |
| Beraberlik (yanında) | -şǩala | abcaşǩala | Didepe şǩimi şǩala "büyüklerimle" |
| Sonralık (-den sonra) | -şuǩule | abcaşuǩule |
Belirtme ayrı bir ek almaz
Türkçedeki "-i" belirtme hâlinin Lazcada ayrı bir eki yoktur: yalın ile belirtme aynı biçimdedir, hangisi olduğunu yüklem gösterir (Bucaklişi, Ogni S.5):
- Oxori diçu. "Ev yandı." (yalın — özne)
- Oxori kogamaçu. "Evi sattı." (aynı biçim — nesne)
- Nana moxtas. "Anne gelsin." · Nana komoyoni. "Anneyi getir."
Dikkat: yön ekten değil, fiilden gelir
Yönelme (-e) ve ayrılma (-den) Lazcada aynı eki alabilir (-şa / -şe). Yön anlamını fiilin preverbi belirler:
- Oxorişa mopti — "evden geldim" (mo- = beriye)
- Oxorişa mebulu — "eve gidiyorum" (me- = öteye)
Aynı isim, aynı ek; yönü tersine çeviren tek şey fiilin önekidir. Preverbler için Fiil sayfasına bakınız.
Çoğul
| Koşul | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Ünlüyle biten gövde (a/o/u/e) | -pe | abca → abcape |
| -i ile biten gövde | -epe (i düşer) | ǩoçi → ǩoçepe |
Çoğul eki hâl ekinden önce gelir:
gövde + çoğul + hâl → abca-pe-şa "derelere"
Türetme ekleri
Aşağıdaki ekler, dilde en üretken olandan başlayarak sıralanmıştır.
| Ek | İşlev | Örnek |
|---|---|---|
| -eri | sıfat-fiil (yapılmış) | geçameri "konmuş" |
| -oni | sahiplik, -li | toloni "gözlü" |
| -ale | alet / yer | orǩale |
| -uri / -ui | aidiyet, -e ait | Atinuri "Pazarlı" |
| -oba | soyut isim, -lik | abragoba "yiğitlik", Ǩolxoba |
| -ina, -ena, -iʒa, -ika | küçültme | oxorina "evcik", berena "çocukçuk" (ek çeşitleri: Kirizia, Ogni S.4) |
| -aşe | alet | oç̌ǩomaşe "yemek aleti" |
| -ona | yer, bahçe, alan | ç̌uburona "kestanelik" |
| u-…-e / -o / -uri | yokluk (-sız) | udude "başsız", ubeduri "mutsuz" |
Not: -uri eki l'li gövdelerde -eli olur: Sarpi → Sarpeli.
Sayılar
1–10: ar(ti), jur/cur, sum(i), otxo, xut(i), amşvi, şkvit(i), ovro, çxoro, vit(i).
Onluk-yirmilik karma bir sistem kullanılır:
- vit-o-ar "on bir" (10 + 1)
- eç-do-vit "otuz" (20 + 10)
Sıra sayıları ma-…-ani kalıbıyla: maxutani "beşinci", maamşvani "altıncı".
Kesirler na-…-ali/-ori kalıbıyla: nasumori "üçte bir", naotxali "çeyrek".
Kişi zamirleri
Zamirler lehçeden lehçeye değişir. Aşağıda Batı (Atina/Pazar) biçimleri esas alınmış, Doğu biçimleri parantezde verilmiştir.
| Kişi | Zamir | Kişi | Zamir |
|---|---|---|---|
| ben | ma | biz | şku (çku / çkin) |
| sen | si | siz | tkva(n) |
| o | him(u) (heya / hemu) | onlar | hini (hentepe) |
İşaret ve soru sözcükleri
İşaret: ham "bu", him "o", hay "bura", hey "ora", hak(o) "burada", hek(o) "orada".
Soru: mu "ne", mi "kim", so "nere", muço "nasıl", munde "ne zaman", nam(u) "hangi", muşeni / moy / mot "neden".
İyelik
| Tekil | Çoğul | |
|---|---|---|
| 1. kişi | şǩimi / çkimi "benim" | şǩuni / çkuni "bizim" |
| 2. kişi | sǩani "senin" | tkvani "sizin" |
| 3. kişi | (hi)muşi "onun" | nişi / hinişi "onların" |
İyelik zamiri isimden sonra da gelebilir; günlük konuşmada bu daha yaygındır:
- bere-şǩimi "çocuğum"
- nana-sǩani "annen"
- bere-muşi "onun çocuğu"
Kaynaklar
- Cemil Bucaklişi, "Lazuri Grameri 2", Ogni S.5, 1994.
- A. İ. Kirizia, "Nananena", Ogni S.4, 1994.
- Laz Kültür Derneği arşivi — çekim tabloları.