Çguni Çhara - Albonişi Supara

Isgenderi Chitaşi

Çguni Çhara - Albonişi Supara ve Chitaşi'nin Diğer Yazıları

Yayıma Hazırlayan: İrfan Ç. Aleksiva Kapak: İrfan Ç. Aleksiva

Laz Kültür Derneği Yayınları: 3

1. Baskı Eylül 2012, İstanbul ISBN: 978-605-89094-2-7 Sertifika No: 15389 Baskı: Sena Ofset Matbaası, Litros Yolu, 2. Matbaacılar Sitesi, B Blok 4NE7-9-11, Topkapı - İstanbul

Laz Kültür Derneği © 2012 - İrfan Ç. Aleksiva © 2012 Bu kitabın telif hakları Laz Kültür Derneği ve İrfan Ç. Aleksiva'ya aittir. Bu kişi ve kurumlardan izin alınmaksızın kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz, hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz!

Laz Kültür Derneği Başağa Çeşmesi Sok. No:1 Kat:3, Beyoğlu, İstanbul www.lazkulturdernegi.org

İsgenderi Chitaşi Çguni Çhara Albonişi Supara & Chitaşi'nin Diğer Yazıları (Tıpkıbasım-Sözlük) Yayıma Hazırlayan: İrfan Ç. Aleksiva

İthaf

İpti ham metimoni noxvene Moskovaşi kyutupxanepes na ziru, hazZişakis na şinaxu do arşivi muşi udorkinu na gominzkes, Lazuri Albonişi m3opxu do Lazuri nenaşi oropeli Wolfgang Feurstein'is, Chitaşişi Rusuli mektubi do noçarepe mçipeşa Turkulişa na goktiru Ergün Konakçi'is, Almanurişeni na memişveles Nurten Kurnazis, Lazobaşi arguroni aktivisti Xasan Uzunxasanoğlis, LKD-şi tigemçanu Mehmedali Barış Beşlis do xolo Kaderinas şur do guriten vuxvamam!

Öncelikle bu eşsiz eseri Moskova kütüphanelerinde bularak günümüze değin muhafaza eden ve arşivini hudutsuzca bize açan, Laz alfabesinin mimarı ve Lazca aşığı Wolfgang Feurstein'e, Chitaşi'nin Rusça mektup ve makalelerini titizlikle tercüme eden Ergün Konakçı'ya, Almanca yardımı için Nurten Kurnaz'a, Lazcanın emektar aktivisti Hasan Uzunhasanoğlu'na, LKD başkanı Mehmedali Barış Beşli ve Kaderina'ya sonsuz teşekkürler!

Lazuri Nenaşi gemзopxu Isgenderi Chitaşişi pote na va goiçkondinen gonoşine muşis mevutişam... Lazcanın mimarı Isgenderi Chitaşi'nin unutulmaz hatırasına ithaf olunur...

Fotoğraf Notu

Kendi el yazısıyla resmin arkasındaki tarih notu: Noğa Sohumi e. Cyxym (Rusça: Sohum şehri), 15.IX.1929 e. (Rusça: senesi)

Von älteren Lasen in Georgien war wiederholt bestätigt worden, dass es neben dem Schulbuch Alboni weitere Lehrbücher in lasischer Sprache gegeben habe, die aber alle jahrelang unauffindbar blieben. Anlässlich des Weltorientalistenkongresses im August 2004 in Moskau hatte ich Gelegenheit, gezielt an der Leninbibliothek nachzuforschen. Die beharrliche Suche, die Auskunft einer kompetenten Bibliothekarin und ein glücklicher Zufall führten zusammen dann doch zum Erfolg. Die im Lateinalphabet geschriebenen lasischen Bücher waren im letzten Kasten der georgischsprachigen Kartothek abgelegt, zwischenzeitlich umsigniert und teilweise im Magazin falsch eingeordnet worden.

Bei dieser Suche stellte sich das wohl älteste lasische Buch heraus, das von Isgenderi Chitaşi im Jahre 1932 publizierte Lehrbuch Çguni Çhara (Unser Schreiben, Unsere Schrift) mit dem Untertitel Albonişi Supara, das in einer Auflage von 675 Exemplaren zum Preis von 1,5 Rubel in Soxumi erschienen war. Die ersten Seiten beziehen sich auf das Erlernen des neuen lasischen Alphabetes, das 1929 entworfen wurde und einem älteren Alphabet aus dem Jahre 1927 folgte.

Eine umfassende Beschreibung der lasischen Schulbücher wäre notwendig und steht noch aus. Bisher ist erstmals in einer wissenschaftlichen Arbeit Bezug auf dieses erste bedeutende lasische Buch genommen worden: Wolfgang Feurstein. Der sprachliche Reichtum der Kolchis. Untersuchungen zur südkaukasischen Sprache und Kultur der Mingrelier und Lasen. Freudenstadt 2007. S. 218-226.

Zunächst werden die Buchstaben und Buchstabenkombinationen in Wortbeispielen oder kurzen Sätzen vorgestellt und mit Strichzeichnungen illustriert. Wir sehen z.B. einen uşguri (Apfel), ein arguni (Beil), eine burbu (Fledermaus) oder eine urzeni (Weintraube). Die politische Ausrichtung des Textes beginnt mit einer Erwähnung von zwei lasischen Kolchosen in Sarpi und Mçhita Lazistani. (S. 14) Die Seiten 18 und 19 berichten vom Berufsleben in der Fabrik und von den für die Lasen neuen Verkehrsmitteln Flugzeug, Eisenbahn und Auto.

Auf Seite 20 ist das lasische Lateinalphabet zum ersten Male abgebildet mit 30 Einzelbuchstaben und 4 Buchstabenkombinationen. Offensichtlich blieb das neue Lateinalphabet in der Türkei hierbei unberücksichtigt, was schwer verständlich erscheint, falls auch die Lasen in der Türkei an einer schriftspachlichen Entwicklung teilhaben sollten. Weitere Unstimmigkeiten treten auf. Der Laut „g“ im Lasischen von Xopa blieb unberücksichtigt. Kaum zu verstehen ist, weshalb man „k“ als „g“ und „k“ als „k“ darstellte. Ein Vergleich mit dem heutigen Alphabet des Lasischen vom Jahre 1984 zeigt die wesentlichen Unterschiede zum lasischen Alphabet von 1929: c-3, j-c, ph-p, ch-3, g-k, th-t, çh-ç, s-z, a-ğ.

Die Seiten 21 bis 27 widmen sich ganz der Person Lenins, der als das große Vorbild dargestellt wird und der anschließenden Herrschaft der Bolschewiken. Das geforderte Feindbild für die lasischen Schulkinder bilden die Aghas und die Xampape, die Kulaken, die zaristischen Großbauern. Es fällt auf, dass in diesem Lehrbuch aus dem Jahre 1932 mit keinem Worte Stalin erwähnt wird, auch nicht der Führer der kommunistischen Partei Abchasiens, Nestor Lakoba, der die Lasen damals tatkräftig unterstützte.

Mit den folgenden Lehrstücken Inuvas (Im Winter), Jalepe Inuvas (Die Bäume im Winter) und Kinçişi Oxorina (Vogelhäuschen) werden übliche kindgerechte Themen angesprochen, die aber schnell erneut zur damaligen Ideologie wechseln. Wir entnehmen dem weiteren Text, dass es eine lasische Kolchose mit dem Namen Leninişi gza (Der Weg Lenins) gab, wobei das angebliche gute Leben der Bauern in der Kolchose besonders hervorgehoben wird. Es liegt nahe, dass diese Kolchose sich im lasischen Dorf Cara-Şubara befand, das ausdrücklich genannt ist. (S. 30)

Von großem Interesse sind die Angaben zur Kolchose Mçhita Lazistani (Rotes Lazistan), über die wir sonst kaum etwas wissen. Die abchasische Regierung hatte armen Lasen am Hafen von Skurçha ein großes Stück Land übergeben, das die Kolchosebauern Rotes Lazistan nannten. Jede lasische Familie besaß bis zu einem halben Hektar Land, ein Haus, einen Stall, einen Garten, mindestens ein Pferd, zwei, drei Kühe, Hühner usw. (S. 33)

Nach der Beschreibung einer Bärenjagd, die bei den Kindern sicher große Aufmerksamkeit erregte, wendet sich das Schulbuch wieder politischen Themen zu. Die Erziehung im sowjetischen Geist war ja das eigentliche Ziel. Auch die angeblichen Feinde, die Hodschas und Kulaken, tauchen wieder auf. Ein großes Vorbild sollte den Kindern die Rote Armee sein, die den Kampf gegen die Menschewiken gewonnen hatte und die Sicherheit des neuen Systems garantierte.

Der Text geht über zum Frauentag am 8. März und greift mit dem Titel Nana - Mamgure (Mutter - Schülerin) das Problem des Analphabentums auf. Die Mütter sollen über die Kinder Lasisch lesen und schreiben lernen. Schuld an der fehlenden Bildung der Frauen würden die Hodschas als Teil der Bourgeoisie tragen. Das kommt besonders im folgenden Lesestück Choxleni Oguru (Das frühere Lernen) deutlich zum Ausdruck. Die Hodschas als Vertreter der Religion sind die eigentlichen Feinde. Das Buch fordert gleichzeitig dazu auf, die religiösen Feiertage abzuschaffen. Diese Agitation passt in eine Zeit, in der die atheistische Bewegung in der „Vereinigung der Gottlosen“ besonderen Druck auf die Bevölkerung ausübte.

Mit Mu ora gomoxtu wird die neue Zeit der Technik besungen, die auch den Traktor für die Landwirtschaft hervorgebracht hat. (S. 50) Schöne Schwarzweißzeichnungen eines Vogels und eines Schmetterlings begleiten den Text Kayi Tharonis (Bei gutem Wetter). Im Lesestück Lilve (Gemüse) werden die Kinder im Gemüseanbau angeleitet. (S. 52) Schon die nächsten Seiten aber verweisen auf das bessere Leben in der Sowjetrepublik, auf die Feier des 1. Mai und auf die Probleme der Werktätigen in Afrika, Amerika und Deutschland. (S. 53-58) Der politische Weg bezieht auch den Berepeşi Baği (Kindergarten) mit ein. Auf Seite 60 schließlich dürfen sich mit Oguru Boçodinamt die Kinder auf das Ende der Schule freuen.

Chitaşi hat ein zweiseitiges Lazur-Turgul-Rusuli Zithapuna, d.h. eine kleines lasisch-türkisch-russisches Wörterverzeichnis beigefügt. Auffallend ist das Fehlen der georgischen Sprache bei der Übersetzung lasischer Wörter. Die Lasen waren damals wohl des Türkischen und in geringerem Maße auch des Russischen mächtig, jedoch nicht des Georgischen. Neben bekannten lasischen Wörtern werden Begriffe neu gebildet, wie z.B. maca für Buch oder der benachbarten mingrelischen Sprache entnommen. Durch die Schaffung neuer Wörter war das Erlernen der lasischen Schriftsprache über ein bisher unbekanntes Alphabet sicher keine leichte Aufgabe für die Kinder.

Im Nachwort auf S. 63 spricht Chitaşi vom ersten lasischen Schulbuch. In Wirklichkeit dürfte es nach der bisherigen Kenntnis das erste lasische Buch überhaupt gewesen sein. Nach der Meinung Chitaşis wird es eine große Rolle spielen in der kulturellen Welt der Lasen: „...didi roli isterasen çguni kulthuraşi dulyas.“ (S. 63) Chitaşi spricht Kasyukov, dem Namen nach ein Russe, großen Dank für dieses Buch aus. Kasyukov habe mit seiner ganzen Kraft an Çguni çhara gearbeitet und für eine gute und zeitige Ausgabe gesorgt. Leider verfügen wir über keine weiteren Angaben über diesen wichtigen Mitarbeiter.

Dieses drucktechnisch schönste lasische Buch hat in der Tat eine große Rolle gespielt. Die lasischen Lehrer, die in St. Petersburg ausgebildet wurden, hatten endlich ein lasischsprachiges Schulbuch für ihre Kinder in der Hand. Die politische Ausrichtung, die uns heute äußerst befremdet, entsprach der damaligen Praxis in allen Teilen Sowjetrusslands. Weitere Lehrbücher sollten in den kommenden fünf Jahren während der lasischen Kulturautonomie folgen, die in Georgien leider bis heute aus nationalistischen Gründen einem großen Tabu unterliegt.

Wolfgang Feurstein, September 2012

Gürcistan'daki yaşlı Lazlar, birçok kez, Alboni adlı ders kitabı dışında, başka Lazca ders kitaplarının var olduğunu söylemişlerdir, ancak bunlar yıllarca bulunamamıştır. Ağustos 2004'te Moskova'da gerçekleşen Dünya Oryantalist Kongresi sebebiyle Lenin Kütüphanesi'nde araştırma yapma fırsatı buldum. Bilgili bir kütüphaneci bayanın yardımı ve çok güzel bir tesadüfün sonunda, zorlu araştırmam başarıyla sonuçlanmıştı. Latin alfabesiyle yazılmış Lazca kitaplar, Gürcüce kartotekse konmuş, arada işaretleri değiştirilmiş ve en sonunda kısmen yanlış arşive yerleştirilmişti.

1,5 rubleye satılan, 1932'de Sohum'da tek baskıda 675 adet yayımlanan Isgenderi Chitaşi'nin Albonişi Supara altbaşlıklı Çguni Çhara (Bizim Yazımız) adlı ders kitabı, bulunan en eski Lazca kitaptı. Kitabın ilk sayfaları, 1927'ye dayanan, daha sonraları 1929'da geliştirilen yeni Lazca alfabenin öğrenimi üzerineydi.

Lazca ders kitapları hakkında kapsamlı bir tanımlama gerekmektedir ve böyle bir çalışma hala mevcut değildir. Bu değerli Lazca kitaba, bu güne dek, sadece tek bir bilimsel çalışmada değinilmiştir: Wolfgang Feurstein. Kolhis'in Dil Zenginliği. Megrellerin ve Lazların Güney Kafkas Dili ve Kültürü Hakkında İncelemeler. Freudenstadt 2007, s. 218-226.

Kitabın başında harfler ve harf bileşimleri kelime örnekleriyle kısaca tanıtılıyor ve çizgi resimleriyle açıklanıyor. Örnek olarak; uşguri (elma), burbu (yarasa) veya urzeni (üzüm)'yi görebiliyoruz. Metnin siyasi tutumu Sarp'ta ve Mçhita Lazistani adlı iki Laz kolhozluyla başlıyor (sayfa 14). 18 ve 19. sayfalar, fabrikadaki iş hayatını ve Lazlar için yeni olan taşımacılık araçlarını; uçak, tren ve arabayı anlatıyor.

20. sayfada 30 harf ve 4 harf bileşimiyle Lazca Latin alfabesi tanıtılıyor. Türkiye'deki Lazlar bu yazı dili gelişiminde yer almışlarsa da görünüşe göre Türkiye'deki yeni Latin alfabe dikkate alınmamış veya bu süreçte anlaşılabilir bulunmamıştır. Bunun dışında, yeni alfabede daha farklı çelişkiler de buluyoruz. Hopa Lazcasındaki “g” sesi dikkate alınmamıştır. “k” harfinin “g” ve “k” harfinin “k” olarak yazılmasının sebebi ise anlaşılamamaktadır. 1984'te geliştirilen yeni Lazca alfabeyi 1929'un alfabesiyle kıyasladığımızda önemli farklılıklar görmek mümkün: c-3, j-c, ph-p, ch-3, g-k, th-t, çh-ç, s-z, a-ğ.

Kitabın 21-27. sayfaları tamamen, büyük bir idol olarak tanıtılan Lenin'in kişiliğine ve devamındaki Bolşeviklerin egemenliğine adanmıştır. Düşman imgesi olarak Laz öğrencilerine, Ağalar ve Xampape; Kulaklar yani Çar yanlısı köylüler tanıtılmaktadır. 1932'de yayımlanan bu ders kitabında dikkat çeken bir diğer husus, bir kelime dahi olsun, ne Stalin'den ne de Lazların bu çalışmalarının destekçisi Abhazya Komünist Partisi Başkanı Nestor Lakoba'dan bahsedilmemiş olmasıdır.

Inuvas (Kışın), Jalepe Inuvas (Kış Ağaçları) ve Kinçişi Oxorina (Kuş Evi) hikâyeleriyle çocuklara uygun, alışılmış konular ele alınmakta, fakat çok geçmeden bunların içeriği de zamanın ideolojisine bürünmektedir. Sonraki metinlerden, zamanında Leninişi-Gza (Leninin Yolu) adında bir Laz kolhozunun var olduğu anlaşılıyor. Bu kolhozdaki köylülerin sözde rahat yaşamları vurgulanıyor. Bu kolhozun Cara-Şubara adındaki köyde olduğu tahmin edilebilir. Köyün ismi bizzat 30. sayfada belirtiliyor.

Mçhita Lazistani (Kızıl Lazistan) kolhozu hakkındaki bilgiler çok önemli, çünkü burada anlatılanların dışında kolhozla ilgili pek bir bilgiye sahip değiliz. Abhaz devleti fakir Lazlara Skurçha Limanında büyük bir arsa hediye etmiş. Her Laz ailesi yarım hektara varan tarlaya, bir eve, bir bahçeye, en az bir ata, 2-3 ineğe, tavuğa vs. sahipmiş (Sayfa 33).

Çocuklarda büyük merak uyandırması kesin olan bir ayı avı anlatımından sonra, ders kitabı tekrar siyasi konulara yöneliyor, zira sonuçta, asıl amaç Sovyet zihniyetine uygun bir eğitimdir. Sözde düşmanlar: Hoca ve Kulaklar, burada da karşımıza çıkıyor. Kızıl Ordu'dan bahsedilen kısımlar da dikkat çekiyor. Bu metinlerde Menşeviklere karşı çatışmada galip gelen ve böylelikle yeni sistemin güvencesini sağlayan Kızıl Ordu'nun çocuklara örnek teşkil etmesi amaçlanmış.

Metin, 8 Mart Kadınlar Günü'ne bağlanıp Nana-Mamgure (Anne-Öğrenci) başlığıyla ümmilik konusuna değiniyor. Anneler çocukları sayesinde Lazca okuma-yazma öğrenecektir. Kadınların okuma yazma bilmemelerinin sebebi olarak Burjuvanın bir parçası olan Hocalar gösteriliyor. Bu özellikle daha sonraki Choxleni Oguru (Eski Öğrenim) hikâyesinde belirgin bir şekilde ifade ediliyor. Asıl düşmanlar din temsilcisi hocalardır. Kitap, aynı zamanda, dini bayramların kaldırılmasını talep etmektedir. Bu ajitasyon zamanın ateist “Dinsizler Birliği” hareketinin topluma büyük baskı yaptığı bir döneme uyuyor.

Mu ora gomoxtu ile Traktörün icadını da meydana getiren yeniçağ teknolojisi övülüyor (Sayfa 50). Bir kuşun ve kelebeğin siyah-beyaz çizimi Kayi Tharonis (Güzel Hava) metnine eşlik ediyor. Lilve (Sebze) hikâyesinde çocuklar sebze yetiştiriciliği konusunda eğitiliyor (Sayfa 52). İlerleyen sayfalar, Sovyetler Birliği'ndeki güzel yaşamı, 1 Mayıs Bayramı ve Afrika, Almanya ve Amerika'daki işçilerin sorunları hakkında bilgiler veriyor (Sayfa 53-58). Bu siyasi yol Berepeşi Baği (Anaokulu)'nu da kapsıyor. Nihayetinde 60. sayfada Oguru Boçodinamt'ta çocuklar, okul bitimini kutlayabiliyorlar.

Chitaşi iki sayfalık bir Lazur-Turgul-Rusuli Zithapuna, yani Lazca-Türkçe-Rusça bir kelime listesi eklemiştir. Çevirilerin hiçbirinde Gürcücenin kullanılmamış olması dikkat çeken bir husustur. O zamanlar Lazlar muhtemelen, Türkçe ve daha az da olsa Rusça biliyor, fakat Gürcüce bilmiyor olmalıydılar. Bilinen Lazca kelimelerin dışında muhtemelen komşu dil Megrelceden alınmış kelimeler ile yeni kelimeler de türetiliyor, örneğin maca yani kitap gibi. Yeni kelimelerin türetilmesinden dolayı yeni Lazca alfabe yardımıyla yazı dilinin öğrenimi çocuklar için kolay bir iş olmasa gerektir.

63. sayfadaki sonsözde Chitaşi ilk Lazca ders kitabından söz etmektedir. Bugüne kadarki araştırmalara göre, bu kitap - bırakın ders kitabını - ilk Lazca kitap olmalıdır. Chitaşi'ye göre bu kitap Lazların kültürel yaşamlarında büyük bir rol oynayacaktı: “...didi roli isterasen çguni kulthuraşi dulyas.” (sayfa 63). Chitaşi, isminden Rus olduğu düşünülen Kasyukov adında bir kişiye karşı minnettarlığını dile getirmektedir. Kasyukov tüm gücüyle Çguni çhara için çalışmış, baskının izni ve vaktinde gerçekleşmesi için uğraşmıştır. Ne yazık ki, bu önemli çalışan hakkında daha fazla bilgiye sahip değiliz.

Baskı tekniği açısından oldukça güzel olan bu kitap, Laz kültür dünyasında hakikaten büyük bir rol oynadı. St. Petersburg'da yetiştirilen Lazca öğretmenler, artık öğrencileri için Laz dilinde bir kitaba sahiptiler. Kitabın bugün bizi oldukça rahatsız eden siyasi yönü ise, zamanın Sovyet Rusya'sının her köşesinde uygulanan bir gerçekti. Gelecek yıllarda Laz kültür otonomisi döneminde 5 ders kitabı daha çıkacak, fakat bunlar, günümüze kadarki süreçte Gürcistan'daki aşırı milliyetçi sebeplerle tabu ilan edilecektir.

Wolfgang Feurstein, Eylül 2012 Çeviri: Nurten Kurnaz

Bu kitabın tıpkıbasımı, Wolfgang Feurstein'in kişisel arşivinde bulunan kopya üzerinden yapılmıştır. Arşivini bizlerle paylaştığı için Feurstein'e teşekkür borçluyuz!

ISGENDERİ CHİTAŞİ. ÇGUNİ ÇHARA. ALBONİŞİ SUPARA. Abjumgami. Aphontteyra. Soxumi. (1932) Agua.

Soxumi, Abjumgamişi thipho-lithografia. Mendvalu No 2978. Tirazi 675. Abumlithi No 76-5.

Isgenderi Chitaşi. ÇGUNİ ÇHARA. Fani dereji doguronişi alboniş gruphişi supara. Abjumgami. - Aphontteyra. Soxumi. Agua.

D, P Harfleri

ADA. PAPA. DADA. JÂA. DAPA. D d P p

DADI. DIDI. Jipi. DIDI. DA DIDI. IDI, IDI DADI. Dapa. Dadi idi. Papa.

Ş, X, T Harfleri

Pu ji. UJ. DUDİ. UPİ. JA. ADA. DADI. JIPİ. XAJI. TIPİ. JİXA, XUTI. TUTA. DIXA. IX. DADA. XUTI TXA. PUJİ DIDI. Jxa. Dixa. Tipi. Xuti. Tuta. Ixa. Xaji. Uji.

Uşguri (Elma)

Çuri. Şuri. Çudi. Şga. Ora. Şura. Puji. Şgit. Purpu. Puguri. Purji. Uji. Jiji. Uşguri didi diu. Dadi pujişa idu. Pujişi gra.

Kaxi. Dişka. Kaişi. Dika. Kiti. Kukuda. Ordo. Koda. Ora. Tri. Kariki. Oxori. Xurxi. Joxo. Oropa. Koxa. Topuri. Kurka. Roka. Şuka. Xuti kiti. Şuka dirdu, didi diu. Tipiti dirdu, didi diu. Kaxi dikaşa idu, ordo oputxi!

Lere

Kera. Ladre. Kerpi. Ereki. Kakali. Lula. Peri. Lu. Xe. Ololi. Xepa. Kola. Xerxi. Ali, dişka pxerxat! Nuri, ordo ikitxi! Oxorja kerpiş oşatxuşa idu.

Gola. Oguru. Nena. Nana. Guguli. Gilari. Dundga. Doloni. Guri. Nekna. Kalaşi. Txiri. Rakani. Nokepe. Guda. Na iguraman - mamgurepe renan. Na oguraman - mamgurapalepe renan.

ARGUNI. G g - Gguru Mana. N n

Noola

Luoti. Olula. Tuotula. Noola. Ooraraşe. Olua. Jootori. Xalaoti. Kandotu. Olanji. Paori. Duroreni. Olalajiji. Dora. Olurni. Xinji. Dande daşi joxo ren. Nuriş daşi joxo Dina ren.

Manje. Oxor-manje. Daçxuri. Çuçuna. Bidkeği - Kalmaxa ÇXOMİ ren. Si sole moxti? ÇXOMİ. Oxorişe. So nulur? - Onaşa. Ce Ç ç Mm Mm

Mzesku

Zuota. Saati. Zeni. Skiri. Zari. Sarolana. Ozumaşe. Seri. Zurmexi. Msuji. Suseri. Zurna. Didi jalepuna - germa joxons. Germas muperi jalepe renan? Germas ren mşkeri, txomu, mulu. Germas dido kinçi ren. Muperi kinçepe renan? Koçepe germaşa nulunan, dişka xazirumam ini oraşa. Jalepeş tude tipi ren. Puji, xoji mendulun, jums. Mtuti, mgeri, meli mteli-xolo germas renan. Germa dido xeiri momçaman.

M-O-N-Çh-V-A

Ham. Hem. Haşo. Heşo. Hele! Handota. Hako. Hag. Heg. Hemindos. Hantepe. Hentepe. Çh-a-m-i. M-çh-a-j-i. Çh-e-p-x-e. Mçhima. Çhara. Mçhipe. Pinçho. Çhapxu. Vava. Vareli. Kvali. Diviti. Kavrani. Vilari. Handota hegimig dersi momçaman. Hegimig mçhajişeni haşo tgu: — Mçhaji koçişi duşmani ren. Mçhajig mteli pisi şei imxors. Okule koçişa nulun, oçhkomales noxedun. Hamute koçi ixamnelen. Kinçepeg mçhaji çhopuman. Hamuşeni kinçi mo ilomt. Kinçig koçis xeiri meçams.

Burbu (Yarasa)

Bacıi. Badi. Bula. Buliw. Bou. Boda. Bibi. „Mçhita Lazistanis“ na renanpes çxe dido aoıoden. Çxe mute aoıoden? Korotoni ren, hemudg çxeşi aoıu numers. Koçis noxedun, numxors, çxeşi aoılt dosgidun. Hemute çxe aoıoden. Burbu lumjis do seri putxun, korotoni çhopums. Mşgirdonigti korotoni do mçhaji imxors. Hegimis nusimini, hemug na tgumers-steri, oxenu unon. Oxori skanis opaoıu unon. Çheri do kodapes kirite osumu unon. Hemute muçitur. Çhanişi Omerig, hegimig na tgu-steri mteli-xolo donçharu. Oxori muşis nana do babas ukitxu, oxochonapu do tgu: — Hachi çguti pçvat saoılamoba çauni! Tgva mu dovit saoılamoba oçumaluşeni?

Z, Ph Harfleri

Zin. Mezolu. Zimokaşe. Zur. Zile. Bza. Mzora gextu. Mamulig godikiu. Nuri isels do zimnastika igoms. Nanag dologunu, onjire mzoraşa gamimers. Mzoraşi te çhamisteri ren. Hemug oxrockinams mteli mikrobepe. Oxorişi penjere didi ren na, mzoraşi te amulun do paorums odape.

Ph-a-ph-u-l-i. Ph-i-j-i. Ph-u-r-m-o-l-i. Ph-çe-j-i. Ph-a-n-d-a. Lapharde. Phepheri. Phiphidi. Phula. Phaphulig kalati şums. Kalatite uşguri, lu, kromi oxorişa mendimelan. Handoıa noderi igoman, arti-katişa nulunan do içalişaman. „Mçhita Lazistanis“ mtel noderite içalişaman do dido ezieti var choruman. Ph ph

Meyve (Y, Th Harfleri)

Yeli. Yano. Yali. Dulya. Dunya. Gverdi. Viti. Gyari. Çovali. Kvazali. Margvali. Virvili. Stveli gomoxtu. Meyve moinçhu. Çgu gomicunan luori, uşguri do omuri. Tgva mu giowunan?

Thoroji. Thaorani. Mthutha. Thagimi. Mthka. Mthko. Thikina. Tharoni. Thulumi. Thothi. Lazuthi. Thoba. Othkapu. Thetheli. AVTHOMOBILI. Oputhe. Thkebi. Xethi. Handotia lazuthi thaxuman. Biçhepe, bozope mteli-xolo onaşa mendaxtes. Onas içalişaman. Çgagu doguronis biguramthit. Dersi doboçodinitş-kule isa onaşa bidit do mebuşvelit.

Kolekthivi

— Kolekthivi mu tgvala ren? Kolekthivi ren okokatu mutu nebra oxenuşeni. Çgu biguramt. Mteli-xolog ar dulya bigomt. Haya ren çguni oguruşi kolekthivi. Oputhesti umutelepeg kolekthivişi manjenala oteşgilaman. — Manjenala mu tgvala ren? Oputheş koçişi oxori, letha, mteli mali ren muşi manjenala. Mug manje ren. Kolekthivişi manjenala, mkule-kolmani itgven. „Mçhita Lazistani“ lazepeşi kolmani ren. Sarpisti mandarinaşi kolmani goren. Çgva so ren kolmani? Hugumetig didi manjenalape oteşgilams - sovetyari manjenalape, vana, mkule otgute - sovmanepe.

Cxeni (At)

Ca. Canca. Cela. Cana. Pacxa. Ocxoji. Dicxiri. Picari. Chkari. Chana. Mchko. Mchkupi. Oncheli. Kolmanis cxenepe bakis sgidunan. Baki paoti ren, penjerepe didi uotun. Bakis cxenis ini var aven. Cxenepes macxenegochken. Macxeneg tipi, lazuthi mecams, chkari gyubams do cxenepe paorums. Bakiti macxeneg gösüms. Tgvani oputhes muçhoşi ren? Ochkedit muçho sgidun cxeni tgvani manjenalas. Oxochonit, kolmaniş gale na ren oputharig muçhoşi ochken cxeni muşis. Cxenepos sayi oçhnomilu unon.

Urzeni (Üzüm)

Genuri. Nezi. Olursuli. Oziramu. Monsinu. Chilvaş tuta gomoxtu. Handota biçhepeg urzeni chiluman. Lazuthi, txiri, meyve mteli gebargit. Hancho monoçane kayi domaves. Hachi stveli ren. Stvelis sum tuta uotun. Tutapeşsi joxo ren: çxalva, thaxva do chilva. Stveliş-kule inuva moxtasen. Inuvasti sum tuta uotun: xristhana, chanaotiani do kunduraş. Alig kitxu Ayşes: — Dotalepeşi joxope giçgini? — Omiçgin. Bzaçxa, tutaçxa, erkinaçxa, jumaçxa, çaçxa, pharaske-ndota do sabathoni. Haşo ren! Tgu Ayşeg do Alis kitxu: — Doloni mu tgvala ren? Alig dotku. Tgva giçginani?

İnuva Mulun (Kış Geliyor - Şiir)

Dota gogyokordu, Seris munsinu. Kinçişi ordu Gzas gododgitu. Germas pavrepe Disares, dixomes. İni ndoıalepe Xol memoxoles. Mtviri domtvasen, Koçi dothkobun, Germa ivasen Üçe pimpiloni. Mzora yextasen. Ordo gogyulun. İrig dotgvasen: Oçomoxtu inuva!

Fabrika

Fabrikas ignapen sersi. Langurepeg tid-tig-tani... Ordo çhkaduman agotani. Maşinapeşi jootabi: Şia-tata-şia-apa... Ha zahmethişi birapa! Fabrikas gamulun kolmani do oputhepeşeni mali, ebza, gotani do thrakthori. Fabrikaşi madulyepe nulunan oputheşa do nuşvelaman maxaçkalepes mutepeşi dulyas. Kolmani do sovmanepes mu gamulun noota do fabrikapeşeni? MAÇHA. Sgidas madulye do maxaçkalepeşi okakatu!

Haerophlani

Alig kitxu Ayşes: Choxle mişi xes thes fabrikape? Hachiti fabrikapeşi manje mi noren? HAEROPHLANI. Ayşeg joorabi gomeçu do muşi siras Alis kitxu: — Choxle muşi xes thu letha do hachi mişi xes ren? Aligti dotgu. Ayşe bo Alis ucginan gi, inkilabi thu, madulye do maxaçkalepeg unjubales zengini do aoıapes mteli letha do fabrikape. Tava haya giçginani? Fabrikas içalişaman şgit vana aş saati. Vithovro chaneriş chale na renan aoinemordalepes uotunan xuf vana otxo saatoni oçalişuşi dota do chanas ar tuteri moşvajinu.

Lazuri Alboni (Alfabe)

A a, B b, C c, Ç ç, D d, E e, F f, G g, O o - ca, P p, Ş ş, R r, S s, K k, L l, M m, U u, N n, V v, X x, O1 - ca, Y y, Ch ch, T t, Çh çh, Ph ph, Th th

MUĞUALA ZİLOLOJONİ - KVADRATHİ (Kare, geometrik şekil) ARABULİ ROCXİNAPE (Arap rakamları): 1 2 3 4 5 6 ROMULİ ROCXİNAPE (Roma rakamları): I II III IV V VI

Lenini

Leninig tgu gi, çgu mikoreman: maartani - oguru, mazurani - oguru, masumani - oguru. LENİNİ REN - MTELİ DUNYAŞ PHROLETHAREPEŞİ GYANJOTONERİ!

Leneni Beralas (Lenin'in Çocukluğu)

Bladimiri Iliaşi bere Ulyanovi-Lenini dibadu noota Simbirskis. 10 chaneri thuşi çhutha Vladimiri gamaxtu doguronis. Mug kayi iguramthu, thu dido noseri do anaçhi bere. Manebrape mişis Leninig nuşvelthu katha dulyas. Hemus kayi achonethu nebra dulya oxenu.

Lenini - Gyanjotoneri

Leninis umçane juma uyonuthu. Mug madulye do maxaçkalepeş moşletinobaşeni içalişamthu. Ham dulyaş gurişeni çarişi hugumetig Leninişi juma ooturinu. Hamuş-kule Leninig dido isimademthu mçalişu miletişi moşletinuşeni. Hemus guçgithu gi xvala okakateri menjelite ixenen dulya do hamuşeni doteşgilu bolşevikepeşi phartia. Madulyepeg mutepeşi phartiaşi gyanjoneri Lenini dochopxes.

Leninis (Şiir)

İris mşunan çhuthas, didis - Lenini. Çomomichkes sultani do zengini. Dixa skanis irig dophit puçini: Var mephthkomert skani mçhita bandara! Skani nagures gebochkert do mebulurt, Skani bandaraş tude bistert gobulurt, Murucxi-kala hachi caşa ebulurt. Mteli fukarapeşi msva ren skani bandara! LENİNİ DOOTURU, AMA DULYA MUŞİ SOİDUN! LENİNİ REN ÇOUNİ BANDARA.

Choxleni Osgedinu (Eski Yaşam)

Dido çetini thu choxleni osgedinu. Ser-ndotaleri madulyeg içalişamthu, ama para hemus meçamthes şuri na var yextamthu konari. Fabrikaşi manje izenginethu. Hemus mteli şei uotuthu. Heyag sgiduthu didi oxoris. Çgar mutu var igomthu. Madulyepe mşgorineri oturuthes. Sgiduthes mçhkupi pacxapes. Madulyepeşi berepe udologunu, umodvalu guluthes. Ugurapu dosgiduthes. Çxoro, vit chaneri bere fabrikaşa nuluthu. Heg vit-vithozur saatis içalişamthu. Oputhes kayi letha na thu aga do xampas uotuthes. Fukara oputharis odti do cara letha dosgiduthu. Umuteli, aoıta do xampaşa nuluthu oxvechinuşa. — Letha gomomçi, cxeni do gotani domoxmarapiya do, oxvechamthu zenginis. — Xa-xa-xa! İsicamthu aorag - gezdi, ama monaçaneşi gverdi çgimi thas! Haşo oçalişapamthes aoıa do xampapeg madulyepes. Fabrikapesgogyoçhkesdulyaş methkoçus. — Mu phat! Ujoxomthes madulyepeg.

Dicxironi Bzaçxa (Kanlı Pazar)

Çarişi hugumetig muşi koçepe madulyepeşi doloxe gömeşoçgu moorerdinuşeni. — Çarişa bidat! Hemus dobuchumert. Çari kayi gurişi ren, memişvelanoren! Haşo zophonthes çarişi agantepeg. — Çarişa mo nulurt - zophonthes bolşevikepeg, çaris irişe dido letha uotun, heya en didi mçalişupeşi duşmani ren! Ama var nusimines madulyepeg do oxvechinuşeni çarişa ides. Noxoles konaotişa. Konaotiş choxle dido askeri dgin. Tufeoti koçepes mecoitireri ren. Ar, zur, dido fara othkoçes askerepeg. Dido koçi doiles, dido doyarales. Haya thu chanaoraniş tutaşi 9 doras.

Bolşevikepe

Leninişi nenas na nusiminespe gokuikates ar phartias, bolşevikepeşi phartias. Bolşevikepe mteli thes kayi na oxochonaman, choxle-mxtimu madulyepe. Mutepeşi doloxe Leninig içalişamthu. Mug ochiramthu mazahmethepes mutepeşi moşletinuşi gza. Tamo-tamo dido madulyepeg goxochones gi, bolşevikepe isa gzas dginan do gogyoçhkes mutepeşi phartiaşa elakatuıs. Chana-mechanas irdethu bolşevikepeşi phartia. Leninişi do muşi bolşevikepeşi phartiaşi gochonjoıonute, madulyepeg gyojgines do doves Oktyabrişi inkilabi. Hachi, Leninişi gamandvalute çgu phkodumt socializmi. Hagti, çgu na goşchominjononaman ren bolşevikepeş komunisthişi phartia. LENİNİ - BOLŞEVIKEPEŞİ DO MTELİ DUNYAŞİ PHROLETHARIATHİŞ INKILABIŞİ GOCHONJOIONERİ REN.

Çouni Okodu (Bizim İnşaatımız)

Sovetyari hugumetig kodums fabrikape, oteşgilams didi sovmanepe. Fabrikaşe mendulunan onapeşa gotani, otasuşi maşina, didi thrakthorepe, kophineri otalepes koduman elektrikişi stansionepe. İri kele fukara do oşganurapeg oteşgilaman kolekthivepe. Çguni chalonas ikoden socializmi. Çguni okodu phlanite nulun. Hugumetig igoms okoduşi xut chaneri phlani do ham phlanite içalişaman. Haya phlanis çgu buchumert - xutchanura. — Xutchanura - otxo chanas! Dotgves madulyepeg do maartani xut chaneri phlani doves otxo chanas.

İnuvas (Kışın)

Oomoxtu inuva. Phathi ixi bars. Mtelis ini aven. Mtviriti domtu. Çumandeli chkarişa gamaptit. Mteli-letha, oxori, germa mtviri gomoitudoren.

Sinifis (Sınıfta)

Doguroniş kele sersi ignapethu. Çguni mamgurepeg isterthes: mtviri bultinamthes do othkomerthes arti-katişa. Hako oxelu, hako ozicinu! Handoıa Xasanig gezdu didi garthali do msgva bon jate donçharu do gonoçhabu kodas. Garthalis haşo çhareri thu: THARONIŞİ TAKVİMİ. CHANAOİANİ TUTA: 21 Mureji, 27 Mtviri, 22 Mapxa, 28, 23 İxi, 29, 24 İni. Didi ixi, 30, 25 Mureji, 31, 26 İni. Mtviri. — Berepe! Ujoxu Xasanig. — Hachi katha ndotas phçharat tharonişeni! — Kayi, kayi! Nena gomeçes berepeg. Tgvati çharumt katha ndotas tharonişeni?

Jalepe İnuvas (Kışın Ağaçlar)

Mçhkoni çgauni yeşili thu. Ar thothi mişis kinçişi obote thu. Hachi haşo va ren. Mçhkoni thetheli divu: pavri var uotun. Kinçiti va rem, xvala obore muşi dosgidu. Baotis buli, uşguri do mexuliş njalepe upavre gedginan. Xvala mandarina do phartokali yeşili pavroni renan. Germas mşkeri, mzakalati yeşili renan. Mot haşo ren, giçgini? Mteli chanas yeşili pavri ha uounan jalepes - phanda yeşiloni njalepe uchumelan. A çava phanda yeşiloni njalepe namu giçgin? Gochkedi phanda yeşiloni njalepeşi buthkapes. Mute goiçgvanenan hentepe? SO RENAN? İni gageçuş-kule mzvabu var iziren. Msgirdoniti va ren. Chichila, kolari sontxa gondunes. So renan phea? Ochirose do mçhaji meşathkobes, soti var isirenan.

Kinçişi Oxorina (Kuş Evi)

Çalişkani dumçhkuti var gulun. Mteli şuri na gedginanpes inişe aşgurinenan. Inivaşi oras kinçis so aziren oçhkomale? İni moxtaşi, bazi mşgorineri olurun. Hamuşeni mamgurepes adeti uotunan: kinçişeni oxorinaş okodu. Kayi picarişi oxorina dokoduman do soti njas gochokidaman. Katha çhumanişi kinçepes çxvari do punçxa meçaman. Haşo mot igoman giçgini? Kinçis nuşveli inuvaşi oras. Kinçig çvasen monoçane skani purginoras.

Nuriyeş Phaşura (Nuriye'nin Öyküsü)

Gochos mtviri dido domtu. Cara-Şubaras, oputhe çgunis, hako mtviri thu gi, oxoris var gamamalathes. Pujepes tipi soti var azirethes. Oxoristi çgu mutu var miotuthes. Dizaifes zavali pujepe, xrockuthes. Çgunde xolos kolmani thi „Leniniş gza“. Heg pujepe mgvaneri thes, thubu bakis sgiduthes, bza kayi-kayi meçamthes. — Mot haşo thu? Mot haşo thu giçgini? Kolmanurepes tipi taseri uotuthes. Yextuşi doçhkores, doxomines do inuvaşa şeinaxes. Hachi xomula tipi pujepes çaman, raxati renan. Kolmaniş gale na reng haşo var igoms. Varti axenen. Xvala kolmanis heya ixenen. — Kolmaniş gale na rens mot var axenen? Hemuşeni gi letha dido var uotun xvala ren, var naçhişen. Kolmanis letha okokateri ren. Phlanite içalişaman. Choxle doxedunan, okoitgvenan mu unon, mu dvaçhiren. Okule-muşeni phlani igoman. Hakonari tipi ptasumt, hakonari tutuni, mandarina, çai borgamt, lazuthi pxaçkumt, kromi, lu do çava zamzavati. Haşo içalişaman kolmanis.

Kolmaniş Bakis (Kolhozun Ahırında)

Çgu kolmanişa bidit ochkomiluşeni. Kolmani didi thu. Hemus çau gobsirit kayi jinsişi gotumepe, inuvaşi getasulepe, klubi, doguroni. Ma kayi domachonu pujişi baki - didi, thubu do paoti. Bakis katha pujis dodginuşi sva (yeri) müşi uotun. Katha pujişe xolos çhutha picari noçhkadun. Hemus pujişi joxo, nako chaneri ren do nako ichonen çhareri ren. Haya mtel kolmanişi pujepe renan. Okule kalha kolmanuris ar-zur puji müşi uyonun. Katha kolmanurişi oxorişe xolos çhutha baki xeneri ren. Ama kolmanurişiti baki, çgu oputhes na miounansteri va ren. Heya paoti ren, kayi çhkaderi, penjeroni. Haşo sgidunan kolmanepes. Ma dido kayi machonu kolmanişi osgidinu do oçalişu. Oxorişa mendaptişi mteli na bzairepeşeni nana do babas dobuchvi. Baba! Ptgvi ma, Çauti dophat ar kolmani. — Kayi iven, kayi! Tgu babag. Çauti iıobigomt kolmani do si na iristeri haşo has! OŞKANURA DO UMUTELİ, KOLMANIS OKOBIMOTAT MTELİ!

Mçhita Lazistani (Kızıl Lazistan)

Fukara lazepes letha var uotuthes. Magverdaloba igomthes do hamute sgiduthes. Abazastanişi hugumetis haya uçgithu do nuşvelu fukarapes. Skurçhaşi limanis, ar didi yeri gomeçu mutepes. Hem lethas doteşgiles kolmani do joxo gogyodves „Mçhita Lazistani“. — Muçhoşi sgidunan „Mçhita Lazistanis“? Kayi sgidunan. Hentepes uotunan ar kele mtelişi, okolamtineri letha do mali, mazurani kele katha kolmanuris uotun muşi, doxmeli manjenala. Mtelişi, okolamtineri ren: letha, maotaza, maşina do gotanepe; okule mçalişu jogi - cxeni, xoji, jamuşepe do bzaşi jogi - pujepe. Doxmeli manjenalas, katha kolmanuris uotun: gverdi hektarişagis letha, oxori, baki, baotu do uyonun: na gexedun cxeni, zur-sum puji, gotume do çagva hemus na unonansteri.

Çouni Oçalişu (Bizim Çalışmamız)

Çgagu „Mçhita Lazistanis“ muçho biçalişamt dogichvati? Mtelişi, lamti onapes nebra dulya bigomt, ama brigadate. Katha brigadas meçgineri yeri uotun, hem yeris içalişams. Kolmanis oçalişuşi phlani uotun. Katha brigadag phlanişi ar xesa igoms. Katha ndoras brigadas oxenoni uomun. Oxenonis paxa gyodumelan. Parate var, ndornalurite paxa gyodumelan. Mis ndotaluri dido uoun, hemus maveri, mali do mteli şei dido meçaman. Kolmanis hasteri kanoni ren: mig dido içalişams - dido mogams, mig var içalişams - mutu var mogams. ÜULETHALE FUKARA DO OŞGANURAPE, OKOİÇHKEŞİT KOLMANİ TOVANİS „MÇHİTA LAZİSTANİS“

Mtuti Ophçhopit (Ayı Yakaladık)

„MTUTİ“ OPHÇHOPİT! Lumjis doguronişa bidit. Choxle bisterthit, okule okobxedit do magurapaleşi phaşura mebiujit. — Choxle xampag fukarapes oçalişapamthu, zethu, hachi haşo va ren. Fukarape mteli kolmanişa nulunan, nebra dulya igoman do nuşvelaman arti-katis. Xampas haya var unon do hamuşeni mug phanda phathinoba ootodams kolmanis do kolmanurepes. Ar fara mu domootodes, giçginani berepe? Kolmanis gomeçes kayi ramkaşi kavranepe. Haşteri kavranepes buthkuji kayi sgidun, topuriti kayi igoms. Dido axeles kolmanurepes. Ama mazurani ndotas, çhumandeli, kavranepunaşa biditşi sum kavrani thaxeri gobsirit. Mig vu? Mebixesapit, mebixesapit do — mtuti gomoxtu do dothaxu, haşo ptavit. Seri ma do a çava manebra çgimi Osmani-kala oçumaluşa bidit. Dido dopxedit, ama mutu var thu. Mazurani ndotas a çava bidit, dopxedit. Serişi gverdis mutxa sersi bognit. Hachi otxo tolite bochkert. Mciga oraş-kule, çgunde choxle ar mtuti konari geçgindu. Kavranişa noxolun. Çguti meboxolit mazurani kele do mendabochkeditşi, Xazani-Gunzse arguni xes dogaçeri gobzirit. Oputhe çgunis mug xampa thu. Kaphineri gagamaptit do — hag mu dulya gionun? do dophkitxit. Xasani-Gunzes dido aşgurinu, çgar nena var eşiotu. Kolmanişa mendabuyonit do iri-xolos dobujoxit. — Mu kayi mtuti renya! İzicamthes kolmanurepeg.

Çouni Meşvelu (Bizim Yardımımız)

Dersis, mamgurapaleg sovetis goşocxunuşeni berepes oxochonuş-kule, tgu: — Hachi tgva giçginan soveti mu noren. Giçginan gi, xvala mazahmethepes goşocxunuşi hakki uonunan. Na oçalişamanpe sovetişa var mebaşgumert. Xampa, xoja, zengini mçalişupeşi duşmanepe renan do hamuşeni goşocxunuşi hakki var uotunan. Ham dotalepes sovetis goşocxunu ivasen do çgu mute mebuşvelaten? Berepes kitxu mamgurapaleg. — Goşocxunuşi hakki na uçunanpeşa ognapale biotat! — Nana do babas, soveti mu noren do goşocxunuşa oxtimu mot unon oxobochonat! Haşo oxenoni meçamthes do meçamthes mamgurepeg.

Mçhita Ordu (Kızıl Ordu)

Didi oçaluşu nulun çhalonas. Madulye do oputharig kodums muşi moşletineri osgidinu. Haya kayi var achonen duşmanepe çagunis - mteli dunyaşi sermayejepes. Hentepeg ochkenan gi, ndoıaşe-ndoraşa ikaphethanen - Sovetyari - jumhuriyetepeşi Okokatu do phatinobaş oxenu guris uotunan. Ama Mçhita ordu kaphethi dgin socializmiş okoduşi oçumalus. Mçhita ordu phanda xaziri ren duşmani megapuşa. Hemuşe dido aşgurinenan sermayejepes.

Mçhita Ordari (Kızıl Ordu Neferi - Şiir)

Oloman ma borithi, Dulya mxenale. Phçhkadumthi maşina, Bigomthi gotani. Handota ma bore - Okoduş mçumale. Silaxi bogaçam Ma mçhita ordari! Ma fukara borthi, Lethaş maxaçgule. Bigomthi lazuthi, Meyve do kvali. Handoıa skani-kala - Okoduş mçumale. Silaxi bogaçam Mati mçhita ordari! MÇHITA ORDU REN - SOVETYARİ MENYAPEŞİ AR-GURONİ MAMÇUMALE.

Mçhita Orduo Nuşvelu (Kızıl Ordu'ya Yardım)

Rusetis sovetyari hugumeti thu, ama Abazastanis, Oortostanis do Açharistanis menşevikepe xethes do zengini, aoras do xampas nuşvelthes. Dido fara madulye do umutelepeg gyedgithamthes, ama var ajginethes. Menşevikepeşi hugumetig askeri muşi mendaşgumerthu na yedgithamthes oputhepeşa do mteli-xolo ilomthes, çhumthes do goçumerthes. Çhveri do meotureri dosgidutu oputhe. Açgva fara gyedgithes Oortostanis. Ama uçgithes gi, xvala mutepeşi menjelite na var gyajginenan do hamuşeni koçepe mendoşgves Mçhita orduşa meşveluşeni. Mçhita ordug nuşvelu Oortostanişi madulye do maxaçkalepes do hentepeg ojgines. Menşevikepeşi hugumeti ijginu do imthu burzuaziaşi chalonepeşa. Haşo Mçhita orduşi meortonutte sovetyari divu Oortostani do mus na amulunan - Abazastani, Açharistani do Osistani. Mçhita ordug nuşvelams çavadoçgva miletobaşi madulye do maxaçkalepes. MÇHITA ORDU - MTELİ DUNYAŞ MADULYE DO MAXAÇÇALEPEŞ DULYAŞİ MAMÇUMALE REN.

8 Marthi (8 Mart)

Inkilabiş choxle çetini thu mazahmethepesşi osgedinu. Edo irişe dido ezieti nchoru mazahmethe oxorjag. Fabrikas, lethas mug içalişamthu, gomollg na içalişams konari, ama para hemus çhutha meçamthes. Hemuş-gale oxoristi unthu: onaxu, oçhu, gyariş oxenu, berepes ochkomilu. Mitig guri, var geçamthu oxarjaşi xalis. Xvala madulye do maxaçgalepeşi hugumetig gomendachkedu oxorjalepes. Oxorjaş moşletinuşeni notapes do kolmanepes oteşgilaman berepeşi baotepe, ogyarona do onaxonape. Hemute moişletinen oxorja do hemus aguren, açalişen dayrapes do kulthuraşi dulyas. Mteli dunyas, 8 marthis mazahmethepe gamulunan sokaotepeşa do goruman moşletinu mçalişu oxorjaşeni. Sovetyari jumhuriyetepes 8 marthis didi bayrami igoman. Gonchkuman aotani berepeş oxori do baotepe, ogyarona do klubepe. 8-ANİ MARTHİ - MTELİ MAZAHMETHİ OXORJALEPEŞİ OPAPESDOLOXENİ BAYRAMI REN.

Memnuneg albonişi supara nanaşa niota do tgu: — Hele, nana, ikitxi çguni supara! Nanas var akitxu, hemus çhara var uçgithu. — Muşeni çhara var gakitxen? Kitxu Memnuneg. — Çguni oras, oxorja okitxuşa var naşgumerthes, bozo çgimi! Dotgu nanag. — Okitxu oxorjaşeni onjoıore renya, xojapeg michumerthes do ukitxu, mechkupobas domithalamthes. Haşo zamani thu, bere çgimi! — Nana, si hachi idi oguruşa. Uchumerthu nanas Memnuneg. — Lumjineri oguru ren didilepeşeni. Heg idi nana, heg iguri. Mati si megişvelare. Zuriti lumjis bikitxat! — Kayi iven, şuri mşine bere çgimi, bidare! Hachi katha lumjis nanag igurams, ikitxums do Memnuneg mus nuşvelams. Tavati haşo igomthit? Ogurit nana do boba tgvanis, ukitxit supara do oxochonapit mot unon umutelepeşeni oguru. UKİTXU CHALONAS SOCİALİZMİ VAR İKODEN. LENİNİ.

Kitxeri Than! (Okuryazar Olalım!)

Çauni chalonaşi manje - madulye do maxaçkalepe renan. Mutepeşi xes ren hugumeti. Hamuşeni hachi katha mazahmethes onçharu-okitxuşi oçginu unon. Leninig zophonthu: madulye do maxaçkalepe çauni chalonaşi asli manje na thanşeni, mutepes unon kitxeri ovapumu. Ukitxus hugmi var axenen: duşmanig kayi xeşa moorlerdinasen. Çaguni okodus, madulye do maxaçkalepes na gamaxtes injeneri, agronomi do magurapale dido ükorems. — Ham gurişeni, çgunda iri kele, onçharu-okitxuşi oçginuşeni okokidinu ren. Hamuşeni hugumetig gonchkums berepe do didilepeşeni aotani doguronepe, koduman klubi do maotala megtebepe. — Mteli kitxeri than! Hasteri ren lozungi çguni.

Lumjis (Akşamleyin)

— Baba, — dujoxu Saniyeg, — si mot var giçgin lazuri onçharu do okitxu? — Çhe, bozo çaimi! Tgu Saniyeşi-babag. — Lazuri oguruşi izni mig momçamthes? Coxle var thu lazuri onçharu do okitxu. Saniyes baba muşig goxoconapu gi, choxleni oras, burzuaziaşi hugumetis çhutha miletepeşi göndinu unthu do hamuşeni mutepeşi nenate oguruşi izni var meçamthu. Xojapegti zophonthes: — Lazurot onçharu do okitxu mo igoramt, didi krima renya! Haşote mooierdinamthes mazahmethepes. — Mot haşo igomthes? Kitxu Saniyeg. — Kitxeri thanşi gyedgitanoren, fabrika, letha gochomioıanoren do, haşo isimademthes zenginepeg do hamuşeni oguru var meçamthes.

Choxleni Oguru (Eski Öğrenim)

Handoıa dersişa Kadirişi nana gomoxtu. Dersis, mamgurapaleg oguruşeni berepes uchumerthu. — Oguru kayi ren, igurit berepe! Tgu Kadirişi nanag. — Hachineri oguru dido kolay ren. Choxle haşo var thu. — Ama muçho thu? Kitxes berepeg. Mamgurapaleg berepe-kala Kadirişi nanas oxveches: — Choxle muçhoşi oguru thu, domichvit! Kadirişi nana razis divu do berepes phaşura duchu: — „Bere aş chaneri divaş-kule nana muşig kaphulas mokideri doguronişa mendiyonamthu, edo xojas gomeçamthu. Zenginişi bere thu na uchumerthu gi: — Kvali, abazuri kvali gomogimerya. Fukaraşi bere thu na: — Xoja, şuri mşine, noderi gionuthaşi megişvelareya do, bere çgimis ochkediya! Do bere xojas gomeçams. Xojag zenginişi beres uşguri, phartokali, gyume mutxani uotun gomeçams, fukaraşi beres biga geçams. Bere mgariner-mgarineri oxorişa mendulun. Mazurani ndotas bereg - oguruşa va mebulurya, do imgars. A çava, zavali nana muşig bere oguronişa mendiyonams go xojas oxvechams: — Bere mo geçamya! Xojag uchumers: — Skani beres çava va katur! Ha bereşi xorci çgimi ren do ili skani ren. Xojag na geças sva (yeri) jennemis var içhvenya! Hojag hachi stholiş choxle goxen do didi omçhekale guoun. Kathas nunçhişun. Edo ndotas goluyonams do vit fara baxums. Mitig lazurot dotgu na, bejorams xojag — Lazurot mo tgumer!, do dobaxums. Haşo thu oguru. Xvala obaxu do obaxu. XOJAPE - MAZAHMETHEPEŞİ DUŞMANEPE RENAN. IDİNİ - XAMPAPEŞİ XEZMETOYARI REN.

Mulun Purginora (Bahar Geliyor)

Mulun purginora! İrig ontxorusa xazirums. Çguni kolmanis osinapu ren xvala purginaraşi otasuşeni. Ordo ntxorit! Ar ndota var gondunas! Çguni kolmanurepe tutunişi tasi xaziruman. Norge vanoren. Rasimişi brigadag norgeşeni letha ntxorums, otoberi otobums, mteliq artot içalişamanı. ORDO LETHA ONTXORI - MONOÇANE KAYI DOGAVASEN.

Çouti Biçalişaut

Phionerepeg onthuleş oxenuşeni gagonkvates. Çguti oktyabrulepe razis dobivit do hachi phionerepe-kala onthules biçalişamt. Doguronişe xolos ar meçgineri yeri gomiounan. Handota kolmanişi ti-gemçalobaşa bidit do ontxoruşeni boxvechit. — Kayi iven! Domichves ti-gemçalobas. — Megişvelaten. Çhumen ar mantxorale meboşgvaten. Ama, berepe, onthule tgvani ochiramuşi thas! — Hachiş-kule çgu katha ndotas, onthule çgunis biçalişaten. Lu, ktomi çavadoçgva zamzavati borgaten.

Mebüşvelat Nanapes (Annelere Yardım Edelim)

Handota phionerepeşi okonçhinu miotuthes. Borgoşi gochonjoıonerig purginoraşi oxaçgüşeni michumerthes. Çguni kolmanis didi phlani uosun. Tutuniş orgu unon, getasule-oxenu, hancho didi baotiti oxenuşi ren: luoti, omuri, ntxiri orgaman. Dido koçi unon oçalişuşeni. — So bzirat mçalişu koçi! Haşo tgu gochonjoıoneri çaunig. — Rogiçginan so bziraten, berepe? Nana çgünepes mebuşvelat, çhutha berepes bochkedaten, bisteraten mutepe-kala. — Kayi ren! Razis dives phionerepe. Çgauti oktyabrulepe mebuşvelaten phionerepes.

Xasani-Xampda

Çguni kolmanis, hako msgva norgepuna xeneri ren. Ar ndoıas Tofiki — otvapha soti var thas! do norgepunaşa idu. Kayi xeşi gochkedu, docadu mteli magalepes, otvapha soti var aziru. — Hele mciga mobişvaja! do jaş tude gödoxedu. Mciga oraş-kule adimişi sersi ognu. Mendachkeduşi Xasani-xampag jamuşis gyotxozun do norgepunaşa gza dogaçams. — Mot mulün pea? do Tofiki dothkobu, Xasani-xampa otoberişa mextuşi ochkus gogyoçhku. Dochkuş-kule jamuşepe gamaşgu. Gecxonfu Tofiki do — mu igom?, kitxu do xampaşa gonoxolu. — Ha mü bigom! do çhepxe na ogaçun xe geçamuşa gechazdu. Hem anis koçepeş osinapuşi sersi gognu. Aşgurinu xampas. — So gamaxtit, veranepeya! do jamuşepes ourus gogyoçhku, mitam jamuşepe müuşeburot gamaxtes. Tofikig mteli-xoloşeni kolmanurepes duchu. Lumjis milicioneri gomoxtu, Xasani-xampa oçhopu do mendiyonu.

Maartani Ontxoruşi Ndola (İlk Sürme/Ekin Günü)

Handota berepe ordo geyseles do kaphineri-kaphineri doguronişa ides.

Ontxoru (Sürme/Ekim)

Çhumanişe lumjişagis içalişaman thrakthorepeg. Uçhkinderi renan kikinaşi cxenepe. Thu-thu-thu... İgnapen thrakthorişi sersi. Ordo ntxoruman „Mçhita Lazistanis“. Ar kele thrakthorig ntxorums, mazurani kele cxenepete ntxoruman, kaphineri dulya igoman. Ehe ntxorums kolmanış-gale na reng. Bergi xes dogaçeri. Upi geçams. Hako ezieti chorums. Bergite mu iven. Kuthali var antxoren, hamuşeni monoçaneti kayi var avasen. Kolmanis vithoxut ndoıas ontxoru doçodines. Mazurani dulyapes gogyoçhkes, xvala na reng xolo ntxorums. — Mebuşvelat kolmaniş gale na renan fukarapes. Oagonkvates kolmanurepeg. Thrakthorite, gotanite ides fukarapes onapeşa. A şvajis ontxoru doçodines mteli oputhes. — Nebra oçalişu kayi renya. Okomala, okomotu do noderi, hentepe fukarapes ukoreman! Haşo nisimadu fukara Omerig do mazurani ndotas, kolmanis amaxtimuşeni oxvechinu gomeçu.

Mu Ora Oomoxtu? (Hangi Mevsim Geldi? - Şiir)

Mzora zin yulun, Cas gododgitun. Rakani do onas Xeleri ichken. Germa, oputhe, Mteli imzoren. İnuvaş mextimuşi Nekna goinchken. Jaşi thothepes - Purji dopurju. Tipi gaextu - Zumrudi çaneri. Mşgirdoni oxoris - Obote dochopxu. Parpali putxun - Msvalepe çhereli. Thrakthori gulun Çguni kolmanis İgten gotani Mtel oputhepes. Ontxoruşi ora Xol memoxoles. Birapa ibiran Xeler noderepes. Mexuli dopurgu. Mbuli purgoni Mteli svalepes - Puguri, puguri. Mu ora gomoxtu Domichvit berepe. Hele, domichvi Çhe, oktyabruli!

Kayi Tharonis (Güzel Havada)

Handota kayi tharoni ren. Mamgurepe, mamgurapale mutepeşi-kala onaşa do germaşa nulunan. Inuvas, germas hako xelapa var thu muçho hachi na rensteri. Kinçepe putxunan, bazepeg ibiran. Jalepe yeşili pavriŞi aç dologunu godoligunes. Mochopxeri gedginan. Onapes parpali putxun. Hako dido puguri dopuguru. Gyuli, zambaxi... Oçe, mçhita, caşperoni çhereli iri perişi pugurepe gobzirit, dobkorobit do doguronişa mebiotit.

Lilve (Sebze)

— Lilve mu tgvala ren? — Ja, tipi, puguri, lazuthi, dika iri na yulunpeşi lamti (mtelişi) joxo ren - Lilvepe. Katha lilve xesate okuirten. Çebzdat ja. Tude, letaş doloxe mus peso uorun. Okule, jaşi sga ren: do thothepe, thothepes pavrepe vana buthkape uotunan. Hachi bochkedat pugüris. Hemusti letaş doloxe peso gontxeri uotun. Lethaşe na yulun pugurişi oıeri rten. Oleri do letha na okuinchkenan svas (yeris) jiji buchumert. Oleris pavri uotun do iris zin puguri. Haşopeten, katha lilves çgu bziramt: peso, şga vana oreri, okule; thothi do pavrepe vana buthkape. Lilveş sureti gogyoçharit do hemuşi katha xesaşi joxoti donçharit.

Sgindina do Mçhulinape (Hayvanlar ve Böcekler)

Sgindina mu tgvala ren, giçgini? Xoji, puji, txa, mçxuri, jootori, okule germas na renan - meli, mtuti, mgeri do çgvapes - sgindina buchumert. Haşote dunyas renan lilvepe do sgindinape. A çavati renan - mçhulinape. — Ochirose, mçhaji, dumçhku, parpali do mteli buzulapes - mçhulinape buchumert.

Heo, So Va Ren Soveti (İşte, Sovyet Olmayan Yer)

Çen-di çxoro chaneri ren. Mug methagseşi fabrikas içalişams. Oxorişa mendulun guri-moxtimeri do mşgorineri. Oçhkindinute Çen-dis phanda anjiren. Çen-dis oçalişuşi para çhutha meçaman, dido çhutha, hemute xvala gcaperi prinjişi ar xepa içhopen. Jimi - ar uça negri ren. Dobadona muşi - Afrika ren. Jimi çhutha ren, ama artug madulye ren. Lethaş tude, şaxthapes, so te çgar va ren, dota muşi mekulun. Şaxthaşi mchkupobate Jimis tolepe açhun. Jimig katha ndotas zenginepes mezaçams.

Maartani Maisi (1 Mayıs - Şiir)

Hele niuji. Ordo çhumanis Phionerepeş mzeoturaşi Sersi ignapen. Nootas, oputhes, Maoali rakanis Goxtu joxini: — Handoıa maisiş bayrami! Handota maartani maisi. Mteli dunyaşi mazahmethepeg igoman mutepeşi bayrami. Sovetyari jumhuriyetepeşi Okokatus madulye do maxaşgalepe xeleri, obirute gamulunan sokaotepeşa. Haşo va ren burzuaziaşi chalonapes. Heg maisişi bayrami yasaxi ren. Ama madulyepeg methkomeları dulya oxenu, gamulunan sokaotepeşa do monstraciaşa. — Sgidas maartani maisi! ojoxinute, uşgurne, kaphethi adimite nulunan madulyepeşi svarelepe.

Sodas Maartani Maisi (Yaşasın 1 Mayıs)

Handota maartani maisi. Ma ordo gebiselam, zimnastika bigom, kayi xeşi bibonum. Nanasti gyari xaziri uotun. Bimxort, isa gamabulurt do gza bogaçamt, nana kolmaniş ti-gemçalobaşa, ma doguronişa. Berepe mteli xaziri renan. Ma, Ali-kala ar didi phlakathi bogaçam. Hemus çhareri ren: MAARTANI MAISI - MTELİ DUNYAŞ MAZAHMETHEPEŞİ BAYRAMI REN. SOIDAS MAARTANI MAISI! Mteli mamgurepe, daulite mebulurt ti-gemçalobaşa. Heg mteli gokoiboseş-kule obirute oputheş sovetişa mendabulurt. Sovetişe xolos mteli okoibotenan, ibiran, xoronaman. Okule okoborala igoman do maisiş bayramişeni oxomochonapaman.

Robert Smithi

Aş tutas Robert Smithi udulyeli ren. Oxor-marniig oxoris gogamoçgu do Robert Smithi sokaotis godosgidu. Katha ndotas, mug dodgitun nobetis upareli ogyaronaş choxle do ezdims tutxu çorba do govalişi parça. Mug injirs bulvarişi gelaxunonis, gazeta motumaleri. Robert Smithişi dologunu dvamjvelu, modvalu dubruchu. Robert Smithis xvala ar figiri uotmun: „Dulya dobgora“! Ama dulya va ren. Amerikas vithozur miltoni udulyeli ren. Robert Smithis mu vas? Olduras? Var, Robert Smithis osgidinu unon.

Sodan Sovetepe! (Yaşasın Sovyetler!)

Bandarapete gagamaxtes sokacıepeşa Alemaniaşi madulyepe. Bandarapes çhareri ren: „Dulya bgorumt! Çgu mamşgorinenan“! Nulunan berepe. Hentepe çhutha madulyepe renan. Mutepes uotunan peri gechurdineri do jiddi nunkupe. „Yeçhkodas bereşi monka zahmethi sermayejepeşi fabrikapes! Berepe doguronişa mendoşgvit“! - haşo ujoxoman berepeşi svarelepeg. A çava nulunan. — Sgidas maartani maisi, mteli dunyaş phrolethariathişi menjeliş ochkomiluşi ndora! — Sgidas mteli dunyaşi Oktyabri! — Yeçhkodan sermayejepe! Sgidan sovetepe! — Çakonaxtit! Uraman pholisepeg. Lastikişi bigag içalişams do içalişams. Çagu oktyabruli do phionerepe, Madulye do maxaçqalepeşi boret berepe! Mteli dunyaşi mazahmethepeg okobunan mutepeşi duşmanepe-sermayejepe-kala. Ham okokidinuşi gochonjoıoneri ren komunisthişi phartia.

Aotnemordalepe (Delikanlılar)

Aotnemordalepetı gokoinçhes ar teşgilatis - aotnemordalepeş komunisthişi okokatus. Mazahmethepeşi berepeg nuşvelaman didilepes mutepeşi okokidinus. Katha phioneris uçgin mot okobunan madulye do maxaçgalepeg. Hemus uçgin gi, mteli dunyaşi phrolethepes uotunan ar osimadu, ar gurişgedvalupe. Uçe, uça; sari madulye do maxaçqalepeg okobunan ar gurite, xe-okoklimeri, aotani osgedinuş ochopxuşeni. Airi-airi nenapete isinapaman mazahmethepeg, ama irig ar dulya igoms, irig ar isimadems. İris guçgin mu tgvala ren: Soveti, Komunisthi, Komintherni.

Berepeşi Baotii (Çocuk Yuvası)

Didi oçalişu ren kolmanis. Tutuniş orgu, omolu, methagseş munthuris ochkomilu, pujepeş onçhvalu do haşo hemuşe çava oçalişonepe. Mtelig onas içalişams. Oxorjalepeti onas renan. Phionerepeg, mutepeşi gonkvatu tişa-moyonuşeni doves berepeşi meydanika. Hugumetigti nuşvelu do dovu berepeşi baoti. Hachi oxorja dulyaşa nuluthaşi bere muşi baotişa mendiyonams. Baotis berepes kayi ochkenan. Muşi oras gyari çaman, onjiraman. Dimgvanes berepe. Phionerepe do oktyabrulepes dido dulya uotunan, mig onaşi dulyas nuşvelams, mig berepe-kala isters. Çguni nanape hachi raxati renan. Oçalişuti kayi nulun. Lumjis onaşe mulunan do berepe oxorişa mendiyonaman. Haşo ren kolmani çgunis baoti do meydanikaşi dulya.

Oguru Boçodinamt (Öğrenimi Bitiriyoruz)

Handoıa mamgurapaleg michumerthu — Hachi berepe, oguruş oçodinuşi ora gomoxtu. Hele mu dophit do mu var maxenes dobixesapat. Mamgurapaleg gogyoçhku okitxus. — Choxle Omeris kitxu stvelişeni. Okule Ayşes inuvaşeni. — Purginora mu noren? Nuriyes kitxu mamgurapaleg. — Purginora chanaşi ar mevsimi ten. Purginoras sum tuta uotun: marthi, aphrili do maisi. Tgu Nuriyeg. — Hachi si tavi, Tofiki, purginoraş-kule mu mevsimi mulun? Kitxu mamgurapaleg. — Monçhvinora. Joorabi gomeçu Tofikig. — Monçhvinoraşi tutape renan: bulva, xchala do thurkeşi. — Dido kayi! Oxelute tgu mamgurapaleg. Okule lilve, sgindina do mçhulinapeşini mug domkitxes. Çgu mtelig gomepçit joorabi. — Çagu na bairamt dunyas: gva, chkari, zuora, germa, sgindina, lilve do mteli xolo - bunjina ren. Doçodinus michves mamgurapaleg. Haşo okitxonite do jootabite çgu mobitgvit çguni dersepe. Tava muçhoşi oçodinit oguru? Monçvinoras mu vaten?

Lazur-Turgul-Rusuli Zithapuna (Lazca-Türkçe-Rusça Sözlük)

Akra - kıyı, kenar Bonja - harf Bunjina - tabiat Dapa - taxta, sınıfın okuma tahtası Dobadona - vatan Doguroni - mektep, okul Germa - orman İnuva - kış İsa - doğru Jipi - kalem ucu Kikima - demir Kikinaş gza - demiryolu Lamti - cemi, umumi, müşterek Lamtinala - cemiyet Languri - çekiç Lilve - nebat, nebatat Maca - kitap Manebra - arkadaş, yoldaş Mzga - kenar Okolamtinu - umumileştirmek Opa - halk, ahali, millet Opapeşdoloxeni - beynelmilel Oputhe - köy Oputhari - köylü Oşganura - fakir Oxamüelu - marazlanmak Peso - kök Purginora - bahar Oorto - Gürcü Oortostani - Gürcistan Rocxina - rakam Sgindina - hayvan Supara - kitap Sva - yer Ti-gemçaloba - idare, yönetim Tişa-moyonu - icra etmek Xampa - kulak, ağa Zili - düz Zitha - söz, nutuk Chalona - memleket, ülke

Ham maca (gitabi) ren maartani lazuri supara. Maartani adimi aorani „milli formate do phroletharişi dolorenate“ lazuri kulthuraş moşenuşa, „Geçhkimapa çetini renya“ tgumers opad. „Geçhkimapas didi xelafi ixzenen“ ptgumert çau. Ham suparas, çgu miçginan, kathas asirasen xelafi do anaki, ama mindi miorunan, haya macag, (gitabi) hachi na rensteriti didi roli isterasen çguni kulthuraşi dulyas. Mepşvenem, ham suparag toli gagonchkasen mazahmethe oputharepes, madulyepes do ochirasen hem zili (duzi) gza, namute, komunisthiş phartiaşi gochonjoıonute nulunan sovetyari jumhuriyetepeş çgvadoçgva milliyetepeşi madulye do maxaçgalepe. Didi madli davas man, Kasyukovis, namug kayi gurite, mteli menjeli muşite içalişamthu ham suparas zin. Hemuşi umoşvajinu oçalişuş gurişeni „Çguni çhara“ gamulun ordo do kayi xeneri.

(Not: Bu bölümü sonrasında yer alan "Xelafepe Dunçuranit" [Hatalar Cetveli] tablosu, OCR taramasında sayı ve satır referansları büyük ölçüde okunamaz durumda çıktığı için siteye ayrı bir bölüm olarak aktarılmamıştır. [okunamadı])

Kitabın bu bölümü (basılı sayfa 85-121 civarı), "Çguni Çhara"nın tıpkıbasımında geçen bütün Lazca kelimelerin alfabetik olarak dizildiği, Türkçe karşılıklarının ve kaynak metindeki geçtiği sayfa/satır numaralarının verildiği kapsamlı bir İndeks-Sözlük'tür (Ha, He, Ba, Ca, Da... harfleriyle başlayan yaklaşık 35 sayfalık bir dizin).

[okunamadı - bölüm hakkında not] Bu dizinin OCR taraması, kelime başlıkları ve Türkçe karşılıkları büyük ölçüde okunabilir çıksa da, her girişe eşlik eden çok sayıda sayfa/satır referans numarası (orijinalde küçük punto ve üst simge halinde dizilmiş rakamlar) taramada ağır biçimde bozulmuş, çoğu satır anlamsız karakter ve rakam yığınına dönüşmüştür. Bu haliyle içerik, sitenin "metin olarak okuma" özelliğinin hedeflediği akıcı okuma metni değil, bir referans/dizin tablosudur. Binlerce girişi (ör. "a çava", "Abazastani", "aoıa", "berepe", "kolmani" vb. ve bunların onlarca sayfa referansı) tek tek OCR gürültüsünden ayıklayarak yeniden üretmek bu görevin kapsamı ve güvenilirlik sınırlarını aşmaktadır; bu nedenle sözlük burada içerik olarak tam aktarılmamış, varlığı ve niteliği not edilmiştir. Bu, kod/OCR hattı ile ayrı bir çalışmada (dizin sayfaları tek tek yüksek çözünürlükte yeniden taranarak) ele alınmalıdır. [karar gerekiyor]

Chitaşi'nin Mektup ve Makaleleri Rusça orijinalinden çeviren: Arş. Gör. Eren Mühürcü İstanbul Üniversitesi, Slav Dilleri ve Edebiyatları Bilim Dalı, Rus Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı

1. Chitaşi'nin Sovyet Ansiklopedisindeki "Lazca" ve "Laz Edebiyatı" adlı makaleleri.
2. Chitaşi'nin Stalin'e mektubu.

(Not: Bu makalenin Rusça orijinali de kitapta tıpkıbasım olarak yer almaktadır; aşağıda yalnızca kitapta basılı olan Türkçe çevirisi aktarılmıştır.)

LAZ DİLİ — Kuzey kesimi SSCB'ye (Acaristan Özerk Cumhuriyeti'ne), büyük bir kısmı olan güney kesimi ise Rize ve Artvin vilayetleri ile birlikte Türkiye'ye ait olan dağlık Lazistan ülkesi sakinlerinin dili. Laz dili üzerine çok az araştırma yapılmıştır. Elimizdeki bilgilerden yola çıktığımızda, doğu, orta ve batı olmak üzere dilin üç diyalekte ayrıldığını görmekteyiz. Bu diyalektler de kendi içlerinde bir takım alt gruplara ayrılmaktadır. Diyalektler içinde en fazla inceleme yapılanlar; Pazar, Bulep, Fındıklı, Arhavi, Hopa ve Çxala diyalektleridir. Abhazya'ya göç eden Lazlar da Lazca konuşmaktadır (yaklaşık 2000 kişi). Burada Lazistan'daki bütün diyalektleri görmek mümkündür. Megrelceye yakınlık gösteren Lazca, Yafetik dillerin tıslayan sesler grubunu oluşturur, bununla birlikte Svanca ile de benzerlikler göstermektedir. Svanca ve ıslıklı sesler grubunun temsilcisi Gürcüce ile birlikte Güney Kafkasya'da Yafet dilinin ıslıklı sesler grubunu oluştururlar.

Lazların haricinde, Müslüman Ermeniler, diğer adıyla Hemşinliler ve Laz yerleşim birimlerinde yaşayan ya da Lazlarla ticari bağları olan Rumlar da Lazcaya hakimdir. Akademisyen Marr, Lazcada önemli derecede Rumca, Ermenice ve Gürcüce etkileşimlerin olduğuna dikkat çekmektedir. Türk kültürünün okul, matbaa ve ibadethane üzerinden güçlü etkisi (Türkler gibi Müslüman olan Lazlar), Lazcadaki kadın ağzının görünür bir şekilde erkek ağzından ayrılmasına neden olmuştur. Aynı anda Türkçe devlet diline hakim olmayan toplumun kadın kesimi, Laz dilinin arkaik yapısını koruyabilmiş, daha çok iki dilli olan erkek kesimi ise konuşmaya Türkçe kelimeler ve gramer yapıları sokmuş, böylece dilde karışık bir yapılaşma yaratmışlardır.

Eskiden Lazcanın yayılmış olduğu bölge, bütün tarihi verilere göre oldukça genişti, batı Trabzon'u kapsıyor, Kızılırmak Nehri'ne (eski Galis nehri, nehrin isminden de anlaşılacağı üzere; gali Lazcada nehir anlamına geliyor) kadar uzanıyordu. Kuzeyde ise bütün olasılıklara göre bugünkü Acaristan'ı ve daha sonra Gürcüleşmiş olan Guria'yı kapsıyordu. Tarihçi Prokopiy (6. yy.)'in Lazika'da devlet belgelerinin saklandığı bir arşivin bulunduğunu açıklamasına rağmen Lazların kendilerine ait yazılı bir dile sahip olup olmadığı hala açıklığa kavuşturulamamıştır.

Son yıllara kadar Lazlar yazılı bir dile sahip olmadan yaşamışlardır. Gerçek şudur ki, 19. yüzyılın 70'li yıllarında, güçlü ulusal-özgürlükçü hareket zamanında Faik Efendişi ilk defa Arap alfabesi üzerinden Laz alfabesini oluşturmuştur. Bu alfabeden yararlanarak Laz dilinin gramerini oluşturmuş ve bir takım tarihi çalışmalara imza atmıştır. Fakat Abdulhamid'in tepkisi, Lazca yazı dilinin kurucusuna acımasız bir son getirmiştir. Faik hapishaneye düşmüş, eserleri halkın gözü önünde ateşe verilmiştir. Ekim Devrimi, Sovyet Lazlarının ulusal-kültürel yaratıcılığını yeniden canlandırmıştır. 1927 yılında Latin Alfabesi üzerinden Lazca Alfabe kurulmuş, 1929 yılında ise değişikliğe uğrayıp geniş bir alana yayılmaya başlamıştır.

Bibliyografya: Marr H. Ya., Akademisyen, Türkiye Lazistanı'na Yolculuk'tan, "Bilimler Akademisi", 1910; Aynı Kişi, Okuma Parçaları ve Sözlükle Birlikte Çan (Laz) Dili Grameri. Yafet Dilbilimi üzerine Materyaller, I. Cilt, St. Petersburg, 1910; Kipshidze, İ., Çan Dili hakkında ayrıntılı bilgi; Shor, R., Güney Kafkasya Yafet Dillerinin Ünsüz Bilgisi Üzerine, "Doğu Halkları Enstitüsü Notları", Moskova, 1930; Adjarian H., Etudes sur la langue laze, "Memoires de la societe de linguistigue de Paris", 1898.

İ. Tsitaşi

(Not: Bu makalenin Rusça orijinali de kitapta tıpkıbasım olarak yer almaktadır; aşağıda yalnızca kitapta basılı olan Türkçe çevirisi aktarılmıştır.)

LAZ EDEBİYATI — üzerine hemen hemen hiç araştırma yapılmamıştır. Eski Lazlarda yazılı dilin var olduğuna dair izlere eski Bizans tarihçilerinin atıflarında rastlamaktayız (Prokopiy, 6. yy.). Ne yazık ki yazılı dilin bu tür anımsatıcıları korunamamıştır. Yüzyıllar boyunca Lazlar, dilleri ve ulusal kültürleri devlet zulmüne maruz kalmış, bastırılmış bir azınlık durumundaydılar. Ulusal bir karakter olan Laz Faik Efendişi tarafından, 19. yy.ın 70'li yıllarında ulusal yazı dilini Arap alfabesi üzerinden yaratma çabaları kendisini hapis cezasına mahkum ettirmiş; çalışmalarına el konulmuş ve yakılmıştır.

Doğal olarak sözlü edebiyat gelişme göstermiştir — öyküler, efsaneler, atasözleri, lirik şarkılar, birlikte çalışırken söylenen "noderuli"ler, danslar ve yarışmalar esnasında doğaçlama söylenen şiirler "obiru"lar ya da "otrağodu"lar. Her köy toplumunun kendine ait tanınan halk şarkıcıları ve masalcıları vardır, bunlar, özellikle, dili ve törenleri iyice bilen kadınlardan oluşmuştur. Kadınlar, saf dilin ve geleneklerin koruyucuları olagelmişlerdir, şarkı söyleyen erkekler ise onları taklit etmişlerdir. Lazların sözlü yaratılarının yer aldığı metinlerden bazıları, özellikle 20.yy. başlarının ünlü Laz şairi Reşid Hilmi Pehlevanoğlu'nun eserleri, akademisyen N. Ya. Marr'ın "Okuma Parçaları ve Sözlükle Birlikte Çan (Laz) Dili Grameri" adlı eserde yayınlanmıştır (St. Petersburg, 1910).

1927 yılından itibaren Sovyet Lazistanı'nda ulusal-kültürel yapılaşma baş gösterir. Yazılı dilin gelişimi Latinleştirilmiş alfabe ile daha da kolaylaşır. Sovyet Lazistanı'nda Lazca henüz doğmaya başlamıştır. Edebiyat akımlarının başında, yaratılarında yeni hayat tarzını, kolhoz yapılaşmasını, Laz köylerindeki sınıf çatışmasını konu eden şair Mustafa Banişi bulunmaktadır, fakat Lazistan'ın geçmişi Mustafa'yı ele geçirir. Eski Lazika'yı — Kolhida'yı şanlandırır, Lazların ileriye, Lenin'in de belirttiği gibi yeni bir kültüre doğru gitmesini dile getirir. Lazlarda ulusal bilinci uyandırmak, yeni nesile canlı bir ruh aşılamak amacıyla geçmişi aklından çıkarmaz.

Mustafa Banişi'nin arkasından Komsomol gençleri de gelmektedir: devrimci şarkıların çevirisini yapan, toplum tarafından beğeniyle karşılanan satirik şiir ve oyunlar yazan Çapanişi Kyazim; Laz yaşamını anlatan 2 adet oyun ve hikayelere sahip lirik şair Vanlişi Mameti; Jarov, Bezimenskiy, Gorkiy vb. yazarların çevirilerini yapan, Laz yaşamını anlatan hikayeler ve şiirler yazan şair ve yayıncı İskender Tsitaşi.

Bibliyografya: Marr N. Ya., Akademisyen, Okuma Parçaları ve Sözlükle Birlikte Çan (Laz) Dili Grameri. Yafet Dilbilimi üzerine Materyaller, II. Cilt, St. Petersburg, 1910.

İ. Ts.

(Komsomol: Komünist Gençlik Birliği, ç.n.)

Chitaşi'nin Sovyet döneminde Gürcistan ve Abhazya Lazlarının genel ekonomik-sosyal durumlarını, Lazların Sovyetler'den Türkiye'ye göçlerini ele alan ve bu konularda bazı öneriler getirerek Stalin'den konuya müdahil olmasını isteyen bir yardım talebi metnidir. Mektubun üzerinde yazıldığı tarih yoktur, ancak içeriğinden hareketle 11 Şubat 1935 öncesinde kaleme alındığı (muhtemelen Ocak 1935'te) anlaşılmaktadır.

Mektubun yazıldığı dönemde, aydın ve toplumun diğer ileri gelenlerinin mektup yoluyla maruzatlarını Komünist Parti'nin en yüksek mercii olan parti sekreterine, yani Staline mektup yazmak ve sosyal konu ve haksızlıklarla ilgili yardım istemek oldukça sık karşılaşılan bir durumdu. Bu metin de bu türlü bir mektup olup, Sovyet Lazları'nın sosyo-ekonomik durumları, Laz kültür hareketi ve "Kızıl Lazistan" hakkında birinci elden, oldukça önemli bilgiler içermektedir.

Mektup, "CK VKP(B) I NACIONAL'NYJ VOPROS Kn.2. 1933-1945. Moskva 2009" adlı kitabın 93-99 sayfalarında "N 30. Pismo byvşego otvetstvennogo redaktora lazskoy kommunistiçeskoy gazety, İ. Çitaşi, İ. V. Stalinu o priçinah vyezda lazskogo naseleniya iz Gruzinskoy SSR. [Ranee 11 fevralya 1935 g.]" başlığı ile yer almaktadır. Bu çeviriye, künyesi verilen bu metin kaynaklık etmiştir.

Orijinal mektubun sonundaki ekler de bu çevirinin sonunda yer almaktadır.

(11 Şubat 1935 Yılı Öncesinde)

Değerli Yoldaş Stalin,

Her türlü yolu denedik. 1933-34 yıllarında Trans-Kafkasya Bölge Komitesi'ne; Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler)'ndeki yoldaş Beriya'ya; bundan bir buçuk ay önce de Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler)'ndeki yoldaş F. Maharadze'ye birkaç doküman şahsen iletilmesine rağmen hepsi sonuçsuz kaldı, gönderilerimizin hiçbirine yanıt alamadık.

Bu çalışma, Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti sınırları içerisindeki Laz nüfusu hakkında bilgiler içermektedir.

Lazlar, sayılarının esasen 200.000'i bulduğu Sovyetler Birliği sınırları dışındaki Türkiye'de ve Sovyetler Birliği sınırları dâhilindeki Abhazya ve Acaristan'da yaşamaktadırlar. Çoğunluğu Türkiye'den göç eden Lazlar, tütün kültürlerini de beraberlerinde getirerek bundan 50 yıl kadar önce Abhazya'ya yerleşmeye başlamışlardır. Türkiye'ye yapılan toplu göçten sonra buradaki sayıları, 1928-29 yıllarında 5000 kişiyi bulmaktaydı. 1921'den 1928'e kadarki süre içerisinde sadece Abhazya sınırlarından yaklaşık 4500 Laz göç etmiştir.

1930 yılından beri gerçekleşen göç hareketi şu verilerle açıklanabilir: Aşatskvar yerleşim yerini terk eden aile sayısı 12 — çıkış oranı %100. Parçant yerleşim yerini terk eden aile sayısı 11 — çıkış oranı %100. Kharut yerleşim yerini terk eden aile sayısı 8 — çıkış oranı %75. Pşartiluği köyünü terk eden aile sayısı 26 — çıkış oranı %50. Abgarkhuk köyünü terk eden aile sayısı 38 — çıkış oranı %100 vb. Böylece Abhazya'daki Laz sayısı 1930'dan itibaren %60, 1922 yılına oranla yaklaşık %80 oranında düşmüştür.

Aslında parti ve Sovyet kurumlarının bu durumla ilgilenmeleri gerekmektedir. Bu göçün boşuna olmadığı ortadadır fakat yukarıda da belirttiğimiz gibi tarafımızca gönderilen sayısız uyarılara rağmen bu kurumlar uyumaktan başka bir şey yapmamaktadır. İşte bu yüzden, bu işi cevapsız bırakmayacağınızı ve sadece Gürcistan'ın gerekli kurumlarına değil, aynı zamanda sayısı az olan bir grup Laz'a da gerekli uyarıları vereceğinizi bildiğimden, Sizinle şahsen iletişime geçmek zorunda kaldım.

Lazların Sovyetler Birliği'nden göç edişinin asıl sebepleri nelerdir? Sebepleri şöyle sıralayabiliriz: 1) toprak düzeninin olmayışı, 2) Lazların el sanatları, üretim ve balık tutma faaliyetlerine düşük seviyede dâhil edilişi, 3) Laz yaşam tarzının göz ardı edilişi, 4) Parti ve Sovyet çalışmalarının anlaşılır bir dilde olmayışı, 5) Kemalist ajanlar tarafından yapılan Türkiye'ye yönelik göç propagandası, 6) Sürekli fikir değiştiren toprak sahiplerinin egemenliği. Bu planlanmış göçün dayandığı nedenleri ve koşulları şöyle aktarabiliriz:

1. Toprak düzeninin olmayışı. Türkiye'den göç eden Lazlar, toprak sahiplerinin ellerinde bulunan elverişli arazileri kiralayıp buralara yerleşmişler ya da tütün işiyle uğraşan Abhaz ve Megrellerin yanında yarıcı olarak çalışmışlardır. Lazların sadece bir kısmı boş arazilere yerleşebilmiş, buraları işleyerek tütün tarımına elverişli hale getirmişlerdir. Bunun Laz ekonomisi üzerinde büyük bir etkisi olmuştur. İlk başta bu geçici bir tarım olarak görülebilir, fakat yüksek arazilerde, aşılması zor yollarda, zaman zaman içme suyu olmadan gerçekleştirilen bir tarımdır. Kiracılar ve yarıcılar Abhazya'da yaşayan Laz halkının %75'ini oluşturmaktadır. Bu sistemin kaldırılmasından sonra Lazlar, deyim yerindeyse, karaya oturmuşlardır. Bu yüzden 1929'da yapılan Birinci Tarafsız Laz Konferansı sırasında bütün delegeler şu açıklamayı yapmışlardır: "Bize toprak verin". Abhazya Merkez Seçim Komisyonu 21/22 Nisan 1930 tarihinde Laz topraklarını Bzıb Vadisi ve Kızıl Lazistan kolhozuna ayrılmış topraklar olarak ikiye bölme yönünde karar almıştır. Elbette bu, Lazlar için toprak sorununu çözebilecek yönde bir karardır fakat Merkez Seçim Komisyonu karar verdikten sonra bu hükmün yerine getirilişini takip etmemiştir. Sonuç olarak Ulusal Tarım Komitesi Bzıb Vadisi'ne yerleşim konusunda hiçbir şey yapmamış, Kızıl Lazistan kolhozu ile de ilgilenmemiştir. Kolhoza ayrılan topraklar Skurche körfezindeki ormanlık ve bataklık arazi olarak belirlenmiştir. Çiftçileri kırıp geçiren doğa ve sıtmayla olan savaşta yardım edilmesi gerekirken kimse elini kıpırdatmamıştır. Çiftçilerin kök sökme aleti, patlayıcılar, sıtma ilacı, yapı malzemeleri, damızlık at temin etme taleplerine hiçbir kurum cevap vermemiştir. Kolhozun kurucusu olarak şahsen her yere başvurduysam da ya reddedildim ya da yapacağız sözü aldım fakat hiçbir zaman işim görülmedi. Tropik hastalıklar ve barınma koşullarının olmayışı 70 üyenin yaklaşık 20 üyeye düşmesine neden oldu. Kolhozun şu an neredeyse üye sayısı kadar mezar taşı bulunmaktadır. Böylece toprak konusu çözümsüz kalmıştır, bahar ayları geçip gitmektedir.

2. Üretim faaliyetlerine düşük seviyede dâhil ediliş. Fırıncı, pastacı, doğuya özgü tatlılarda usta, ormancı ve balıkçı olarak bilinen Lazlar işsiz kaldılar. Sadece son iki yıldır üretim faaliyetlerinde yer almaya başladılar ki bu da çok zayıf ilerlemektedir. Balıkçılar küçük ve karışık gruplara ayrıldılar ve Oçamçire'den Gagra'ya kadar yayılmış durumdalar. Bir ya da iki noktada toplanma balıkçılar arasında soruna yol açmaktadır, karışık değil de sadece Lazlardan oluşan bir grup ise mümkün gözükmemektedir. Çoğunlukla Ruslardan oluşan gruplar Lazlar arasında anlaşmazlığa yol açmaktadır. Balıkçı Lazların bu konuda şöyle bir bildirileri vardır: "Ruslar içki içiyor, küfrediyor, gerektiği zaman denize açılmıyor, dillerimizi bilmediğimizden ne onlar bizi anlıyor, ne biz onları anlıyoruz". Bu spesifik yaşam tarzının (içki, küfür), dildeki farklılığın balıkçılık sektörü tarafından tabii ki dikkate alınması gerekmektedir.

Lazların birlikte çalışmaya dâhil edilmesi amacıyla "Lazistan" emekçiler birliği kurulmuştur. Bu sayede Lazlar (esnaf ve zanaatkârlar) üretim sürecine dâhil edilme şansını elde etmişlerdir, fakat birliğin başkanı bütün mallara, para kaynaklarına el koymuş ve üyeleri sürekli atmıştır. İşçi sendikası da birliğin kapatılmasına karar verip üretim sürecine dâhil edilen Lazları tekrar sokağa atmaktan başka bir yol bulamamıştır (1934). Şimdi esnaf ve zanaatkâr sorunu tekrar karşımıza çıkmış bulunmaktadır.

3. Laz yaşam tarzının göz ardı edilişi. Balıkçılar örneğinde olduğu gibi Lazların göç ediş nedenini kısmen göstermiş olduk. Görüldüğü gibi yaşam tarzları hala etkili olmaktadır. Bir yandan aile çevresinde diğer yandan Müslüman kimlikleriyle Lazlar kapalı bir tutum sergilemektedirler. Bunun halkın üzerindeki etkisi ortadadır ve Siz'in de bildiğiniz gibi çalışma esnasında dikkate alınması gerekmektedir, fakat bu da göz ardı edilmiştir.

Aile hayatı, aile reisini öne çıkarmaktadır (Lazca it-dape). Bu başarılı insan, makamını kullanarak akrabalarından açık bir şekilde yararlanır. Karşılıklı yardımlaşma geleneği (muhtemelen "noderi" - imece kast edilmiştir, ç.n.) onun için güvenilir bir araçtır. Zengin köylü alaşağı edilip, kolektifleştirme geri geldiğinde yoğun bir göç bu yüzden başlamıştır. Ailenin en büyüğü olan zengin köylü kendi postunu kurtarmıştır. Sarishaların babası olan zengin köylünün bu ayrılışı aynı aileden üyelerin ve 14 çiftliğin de beraberinde ayrılışını getirmiş fakat bunu kimse dikkate almamıştır. Kayıtsız bir şekilde izlemişlerdir.

Diğer bir durum. Laz köylerine ya da ilçelerine diğer halklar (Ermeniler, Rumlar vb.) yerleşmeye başladıklarında Lazlar o bölgeyi terk etmeye başlıyorlar. "Kızlarım, oğullarım burada büyümekte fakat etrafta yabancılar var, bu hiç iyi değil", diye cevap veriyor bir Laz köylüsü. Şunu bilmek gerekir ki bir Laz aynı dinden olan bir Türk'e bile kızını vermez. Bu da ayrılışımızın özel nedenlerinden biridir. Kim bunu dikkate alıyor? İçki, küfür — bu geçmiş köle düzeninin kalıntıları Lazları üretim sürecine dahil olmaktan alıkoymaktadır.

4. Parti ve Sovyet çalışmalarının anlaşılır bir dilde olmayışı yukarıda belirtilen her şeyi daha da zor bir hale getirmektedir. Aslında bu toplumla kimse anlaşılabilir bir dilde konuşmamaktadır, Sovyet kanunlarını, etkinliklerini izah etmemektedir, sadece Sovyet gerçekçiliğiyle değil uluslararası gerçekçilikle de bizi yüzleştirmemektedir. Lazca bir yayının olmaması herkesi daha da etkilemektedir. Acaristan'da bütün işler Gürcüce, Abhazya'da Rusça, Abhazca, Rumca yürütülmektedir ve Lazlar bu dil yığınlarından hiçbirini bilmemektedir. 14 yıllık Sovyetleştirme sürecinde Lazlarda gündelik hayat çok az değişikliğe uğramıştır. Tek tesellimiz, büyük engelleri aşarak Abhazya'da, Laz halkı için de hayatlarında ilk defa anladıkları bir dilde yazılan 1. ve 2. sınıflar için Lazca ders kitaplarına ulaşmak olacaktır.

5. Sınıf düşmanlarının çalışmaları. Bu durumdan anlaşılmaktadır ki, halkın anladığı bir dille sınıf düşmanı mükemmel bir iş başarmıştır. Burada birbirini destekleyen iki tür düşman görmekteyiz: Kemalist ajanlar ve yerel zengin köylüler, gerçekten bu iki tür tek bir kişi olarak var olabilmektedir. Kemalist ajanlar zayıflığımızdan faydalanarak büyük bir iş başarmışlardır. Amaçları açık ve nettir. Burada herkesin er ya da geç bir iş, okul kuracağını, Lazca yazılı dilini ve edebiyatını yaratacağını ve bunun, Kemal'in üzerlerinden idari ve ekonomik tasfiye politikası yürüttüğü Türkiye'deki Lazları da etkileyeceğini bildiklerinden burada hiçbir Laz bırakmak istememektedirler.

Buradaki ajanlar, Sovyet kostümleri giymelerine rağmen zengin köylüler ve onların yardakçılarıdır. Bunlardan biri, Eşera köyünden Ahmet Dilaver oğludur. Kendisi Gürcistan Komünist Partisi (Bolşevikler) ve Abhazya Merkez Seçim Komitesi üyesidir, aynı zamanda Türkiye'ye göçe yönelik propaganda amacıyla yapılan gece oturumlarını düzenleyen kişidir. Komünist Gençlik Örgütü üyeleri bu oturumları Köy Meclisi'ne bildirdiklerinde tedbir alınmamış, aksine toplantıyı düzenleyen kişilere haber verilmiştir. Birkaç gün sonra ise bildirimde bulunan Komünist Gençlik Örgütü üyesi köylü yaralanmıştır. Bu olay Sohum'dan 7 km. uzakta meydana gelmiştir. Bölge Komitesi'ne, Kamu Politika Yönetimi'ne haber verilmiş fakat bunun hiçbir etkisi olmamıştır. Dilaveroğlu'nun sayesinde Türkiye'ye göç vizesi çıkarılmıştır. Türkiye'ye göç edecek imkânı olmayanlara para dağıtılmıştır. Kendisi bu durumu: "Kemal Kuran'ı nasıl yok ettiyse ben de Lazları buradan defedeceğim" şeklinde özetlemiştir. Onun bu Sovyet iktidarına özgü politik açıklamaları: "Sovyet iktidarı zengin köylünün üzerine orta halli köylüyü, orta halli köylünün üzerine fakir köylüyü, fakir köylünün üzerine de ırgatı bindirmiştir. Zengin köylünün dibine gaz yağını döküp ateşe vermiştir. Köylü yanmış, etraftaki herkes çığlığı basmıştır". Bu iğrenç, düşmanca bir skandal değil de nedir?

Bu durumu Kamu Politika Yönetimi'ne bildirdim. Daha sonra Tüm Birlik Komünist Partisi (Bolşevikler) Trans-Kafkasya Bölge Komitesi'ndeki görev süresinde yoldaş Meerzon'a iki kere bildirimde bulundum. Yoldaş Meerzon bütün bu durumu incelenmesi için Abhazya'ya iletti. 1933 yılında, şimdiye dek bir kere bile incelemede bulunmamış bir komisyon atandı.

Bir diğer kişi Tskhara-Şubara köyünden Camferişi Osman. Mal beyanına göre zengin köylünün 6 ineği, bir adet daimi işçisi var, orta halli olarak kaydedilmiş. Köy Meclisi ve Genel Komite üyesi, parti adayı. İşleri tersten yaptığı ise aşikâr. Zengin köylüler orta halli, orta halliler ise zengin olarak gösteriliyor. Kendisininki de dâhil zengin köylü ekonomisi gizli tutulmakta. Örneğin köylü P. Torsulişi'nin 8 adet hamile ineği olmasına rağmen üç adet yazmakta vb. Kendisi Laz okullarının ateşli bir karşıtı, Türk okullarının ve "Türkiye'den getirilmesi gereken" kitaplarının ise yandaşı. İşte sınıf düşmanlarının iki tipik temsilcisi ve ellerine teslim edilen Laz köylerinin kaderi.

Ateşli çatışmaların tümü kolhozda meydana gelmiştir. İtiraf ediyorum ki geçmişte, Türkiye Lazistanı'nda faaliyette bulunan iki haydut bizim hatamız yüzünden buraya sızdı. Devrimin ilk günlerinden itibaren bizim tarafımıza katıldılar. Daha sonra uzun süre Kamu Politika Yönetimi'nde çalıştılar. İşte bu yüzden doğru yolu bulduklarını sanarak onları kolhoza dâhil ettik fakat büyük bir hata etmişiz. Sonrasında içindekiler bir bir ortaya çıktı. Yumruklaşmalar, tehditler, spekülasyonlar ve sahtekârlıklar belirmeye başladı. Bu da kolhozdan ayrılma nedenlerinden biri olmaya yetti. Bölge Komitesi'ne soru önergesi vermek zorunda kaldım. Bunun gizli olduğunu, koşullarımızın belirgin olduğunu vb., yaptığım bildirinin aramızda kalması gerektiğini söyledim, rica ettim ve bu iki kişinin, laf arasında akrabanın, çıkarılmasını fakat bu çıkarılmanın işimiz üzerinde yıkıcı bir etkisinin olmamasını talep ettim. Gelin görün ki her şey eskisi gibi kaldı, bu iki kişi bildirimden haberdar oldu ve taciz başladı.

İşte bu koşullar altında çalışmamız gerekti. Bütün kurumların bize yardım etmesi, bu işte elimizden tutması gerekiyordu fakat hepsi yardım çağrılarımız karşısında sessizliklerini korudu. 1933 yılında Abhazya'da, Bölge Komitesi'nin önünde Lazların durumu ve düzensizlik hakkında soru önergesi verdim. Benimle hemfikir oldular, Gürcistan Komünist Partisi (Bolşevikler) kurumu olan Abhazya Bölge Komitesi bürosu kararıyla pratik teklifler yazmayı önerdiler. Üç ay geçti, bir şeylerin değişmesi gerekiyordu, değişti, sonra tekrar iletildi. 1934 yılı geldi, bahar yaklaştı, bir takım maddeler eskidi. Yine değiştirdik ama 1935 geldi çattı, karar öylece duruyor, çöp kutusuna atılmak için sırasını bekliyor.

Bütün bunların hepsi bir grup insanla birlikte yapılan incelemelerden, köylülerle yapılan konuşmalardan sonra yazılmıştır. Artık herkes bir karar verilmesi gerektiğinin farkındadır. Ortaya çıkan durum, toplumun temsilcileri olan az sayıdaki aktivist Lazların, eğitimli işçilerin yetkiyi kaybetmesidir.

Bu yüzden köylüler şöyle bir sonuca varmaktadır: "Ahmet Dilaveroğlu — parti üyesi, Merkez Seçim Komisyonu üyesi, yani iktidarın bir parçası. Eğer böyle davranıyorsa demek ki ona böyle emir veriliyor". Ortaya çıkan durum üzerinden yapılan doğal bir çıkarım. Sonuç olarak Dilaveroğlu, Torsulişi, Camferişi arkamızdan gülmektedirler. Kolhoza sızan eski haydutlar onu mahvediyorlar, envanter eksilip duruyor, hayvanlar ölüyor, ek yapılar bölüşülüyor. Biz ise beklemekteyiz - kimisi Bakü'de, kimisi Moskova'da, Leningrad'da, Batum'da, ne zaman çalışmamız gerektiğini söylemelerini bekliyoruz.

Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler)'nin bu düzensizliğe, zengin köylülerin Laz köylerinde yoldan çıkmalarına, raporlar hakkındaki bütün bu haykırışlarımıza cevap vermesini bekliyoruz. Fakat beklemek yetiyor mu? Bütün bunları yoldaş Beriya'ya bildirmemin üzerinden muhtemelen beş ay geçti, 09.12.1934'ten, raporları yoldaş Maharadze ve Oragvelidze'ye (Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler)) iletmemin üzerinden çok süre geçti fakat hala cevap yok.

Aylardan Ocak. Köylüler bahara hazırlık yapıyor. Onları durduracak kararın önüne geçemezsek Lazların bir kısmı Sovyet sınırlarından göç edecek. Gerçekten bu bahar Lazların hayatına bir değişiklik getirecek mi?

Umutlar size bağlı. Lazların Sovyet sınırlarından çıkıp gitmesini sadece Siz durdurabilirsiniz, buralarda ulusal kültürümüzü sadece Siz kurabilirsiniz. Talimatlarınızı bekliyoruz: Türkiye ile görüşmelere neden olmamak için işe koyulmak gerekiyor.

Lazların bu sorunu hakkında daha pratik bir karar vermek gerekiyor. Açık bir şekilde ifade etmeye çalışacağım:

1. a) Abhazya Merkez Seçim Komisyonu'nun Lazları iki noktada toplama kararının onaylanması: Bzıb Vadisi, "Kızıl Lazistan" kolhozu. b) Lazların Bzıb Vadisi'ne yerleşebilmesi için, bu etkinliği yönetebilecek bir organizasyon komitesinin kurulması. c) "Kızıl Lazistan" kolhozunda toprak arazilerinin kurutulması konusunda toplantılar düzenlenmesi, araziyi köklerden temizlemek için teknik araçlarla donatılması. d) Bzıb ve "Kızıl Lazistan" kolhozunda yerleşimciler için inşa malzemelerinin ve olanakların sağlanması.

2. Abhaz ve Acar ticaret birliklerine Laz esnaf ve zanaatkârlardan oluşan gruplar organize etmelerini teklif etme.
3. Balıkçıların Gudauta bölgesinde toplanması. Kolhozda balıkçılar birliğinin kurulması.
4. Bzıb ve kolhozdaki Lazların ekonomik durumlarını güçlendirmek amacıyla üç yıl süreyle süt ve tereyağı teslimatından mahrum bırakma.
5. Bzıb'da bir adet Laz Ulusal Köy Meclisi, köy meclisinden olan uzaklığı dikkate alınarak (yaklaşık 5 verst), Kindgi köyündeki köy meclisinin boyunduruğunda bulunan daha küçük bir köy komisyonunun kurulması.
6. Şu an başka işlerde çalışan Lazların aktif bir işe yönlendirilmesi.
7. Köy meclislerindeki Lazlardan oluşan temsilciler birliğine onay verme, zengin köylüleri ve yardakçılarını kovma, Bölge Meclisi ve Abhazya-Acaristan Merkez Seçim Komisyonlarına Laz halkından temsilciler getirme.
8. İlkokulu Laz diline dönüştürme, bunun için de öğretmenlerin yeniden yetiştirilmesini ve ders kitaplarının basımını sağlama.
9. Abhazya Devlet Yayın Evi ve Abhazya Parti Yayın Evi'ne parti, Sovyet, tarım, sanat ve edebiyat yayınlarını Lazca yapmasını teklif etme.
10. Gürcistan'ın Laz nüfusu arasında kültürel ve eğitsel bir inisiyatif niteliği taşıyan noktalarda alt büroları olan bir Ulusal Kültür Evi organize etme.

Bu etkinlikler, hâlihazırdaki Lazlar arasında Sovyet çalışmalarının gelişimini destekleyecek ve onların SSCB halklarının yürüttüğü bu devasa yapıya dâhil olmalarını sağlayacak niteliktedir.

Söz sizindir yoldaş Stalin, beklemekteyiz.

İçten selamlarımla, Komünist Laz Gazetesi Sorumlu Eski Editörü, Yeni Laz Alfabesi Birim Yönetici Sekreteri İskender Tsitaşi. Bakü, 4, Sobornaya, 16, Daire 2 Tsitaşi İskender.

Toplum-Politika Tarihi Rus Devlet Arşivi, Kitaplık 667, Envanter 1, Dosya 12, Sayfa 80-90. Kopya, Daktilo yazısı.

Dipnotlar:

1. L. P. Beriya — Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler) Birinci Sekreteri (1931-38).
2. F. İ. Maharadze - Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi (Bolşevikler) Daire Üyesi (1934-35).
3. J. İ. Meerzon — 1932-1934 yılları arasında Tüm Birlik Komünist Partisi (Bolşevikler) Trans-Kafkasya Bölge Komitesi sekreteri.
4. Notta bulunan ekler - Karar taslağı, muhtemelen yazar tarafından oluşturulan notlar: "Karar taslağı. İncelendi: Lazların çalışmaları hakkında etkinlikler. Karar verildi: I. Toprak-Ekonomi Yapısı Hakkında: 1) Abhazya Otonom Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde toprak sistemi için geniş bir alana dağılmış Laz halkının bir parçasının "Kızıl Lazistan" kolhozuna, bir parçasının da Bzıb vadisine isteğe göre yeniden yerleştirilmesi amacıyla yol almak. 2) Bu etkinliği yürütmek amacıyla Abhazya Ulusal Tarım Komitesi huzurunda, Halk Konseyi Delege başkanlığı altında, ilgili kurumları ve Laz halkını da dâhil ederek toprak düzeni konusunda bir komisyon oluşturmak. 3) Lazların toprak düzeni konusundaki komisyonun görevleri: a) Yerleşmeyi arzu edenlerin sayısını ve yerleşim yerlerini belirlemek; b) Lazların Bzıb vadisindeki yerleşimi mümkün toprak arazilerini belirlemek; c) "Kızıl Lazistan" kolhozu topraklarının kurutulması, teknik donanımı, planlanmış yapısı ve tarım alanlarının belirlenmesi konusunda etkinlikler düzenlenmesi; d) Gerekli inşa malzemelerinin sayısı dikkate alınarak yerleşim masraflarına yönelik harcama tahminlerinin oluşturulması. 4) Abprosoyuz'a ve Acarpromsoyuz'a promisel-kooperatif zanaat birlikleri organize etmesini teklif etme; 5) Abhazya balıkçılık kurumlarına Laz balıkçılarını Gudauta bölgesinde toplayıp ayrı bir birlik kurmasını, "Kızıl Lazistan" kolhozunda da kolhoz üyelerinden bir balıkçı birliği oluşturmasını teklif etme; 6) Bzıb vadisi ve "Kızıl Lazistan" kolhozundaki Laz halkının ekonomik gücünün pekiştirilmesi amacıyla üç yıl boyunca zorunlu süt ve et teslimatından muaf tutma. II. Sovyet-Parti Yapılanması Hakkında: 1) Bzıb vadisindeki Laz yerleşiminde bağımsız bir Laz ulusal köy meclisi ve birincil parti örgütü kurma; 2) "Kızıl Lazistan" kolhozunda Kindgi köy meclisi bünyesinde bir belde meclisi organize etme; 3) Laz Köy Meclisi, kolhoz ve zanaat birlikleri ile kültürel-aydınlanma çalışması için belirli yoldaşları (Tsitaşi İ. (Bakü), Karalişi N., Kelencerişi Ş., Vanlişi M., Tantuşi A. (Batum), Sofişi R., Kuçumetişi R., Bayramişi, Saşrişi G., Kaparmalişi L., Bekirişi B. (Abhazya), Aşik M. (Moskova)) seferber etme; 4) Abhazya parti örgütlerinin, Sovyet kurumlarına sızmış zengin köylü ve ajanları ifşa etmek amacıyla köy meclislerindeki Laz temsilcilerinin bileşimini denetlemesi; 5) Lazlar arasından köy, bölge sovyetlerine ve Abhazya-Acaristan özerk cumhuriyetleri Merkez Yürütme Komitelerine temsilciler öne çıkarma. III. Kültür-Aydınlanma Çalışması Hakkında: 1) Laz okullarında ilköğretimi anadilde vermeye geçme, bunun için Abhazya ve Acaristan Halk Eğitim Komiserliklerinin bu konuda pratik önlemler geliştirmesini ve okulları hem öğretmen kadrosuyla hem de anadilde ders kitaplarıyla donatmasını sağlama; 2) Abhazya ve Acaristan Halk Eğitim Komiserliklerine, Laz yerleşim yerlerinde okuma-yazma seferberliği noktaları ve kızılköşe/okuma evleri ağı kurma görevi verme; 3) Acarpartizdat ve Abpartizdat'ın üretim planına Lazca parti, Sovyet ve sanat edebiyatı basımını dahil etme; 4) Dil, yazı dili, anadilde eğitim metodolojisi sorunlarının işlenmesi ve Gürcistan SSC Laz nüfusunun kültürel düzeyinin yükseltilmesi amacıyla "Kızıl Lazistan" kolhozunda, yerlerde şubeleri olan bir Ulusal Kültür Evi örgütünü onaylama, bunun pratik uygulanmasını Abhazya Merkez Yürütme Komitesi'ne, Acaristan Merkez Yürütme Komitesi ile mutabakat halinde, görevlendirme; 5) Yeni (Latinleştirilmiş) Laz alfabesi şubesinin kurulmasını onaylama, Abhazya ve Acaristan Merkez Yürütme Komitelerine şubenin çalışması için gerekli kaynakları ayırmayı teklif etme" (Toplum-Politika Tarihi Rus Devlet Arşivi, Kitaplık 667, Envanter 1, Dosya 12, Sayfa 91-93).
5. Gürcistan Komünist Partisi (Bolşevikler) Abhaz Bölge Komitesi'nin 11 Şubat 1935 tarihli ajandasına "Lazların İşleri Hakkında Gürcistan Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi Komisyon Raporu" dâhil edilmiştir. Karar aşamasında şundan bahsedilmiştir: "Düzeltmeye tabi tutulan ve fikir alışverişine açık olan tekliflerin kabul edilmesi. Nihai düzeltme komisyonun görevi altındadır. İş süresi 3 gündür. Tek bir fikrin var olması halinde, Yoldaş Ladariya ile kararlaştırıldığı gibi komisyon kararı Gürcistan Komünist Partisi (Bolşevikler) Bölge Komitesi kararı olarak sayılır" (Toplum-Politika Tarihi Rus Devlet Arşivi, Kitaplık 17, Envanter 18, Dosya 88, Sayfa 54). Madde eki bulunmamaktadır.

(Not: Kitabın bu bölümünde 1929 (Chitaşi) ve 1984 Laz alfabelerini karşılaştıran bir tablo yer almaktadır. Bu sayfaların OCR taraması, tablo düzeninin (sütunlu harf karşılaştırması) metne dönüştürülmesi sırasında neredeyse tamamen tek tük OCR sembolüne ve anlamsız karakter dizilerine dönüşmüştür; okunabilir bir metin üretilememiştir. [okunamadı - sayfa görsel/tablo ağırlıklı, OCR metni anlamsız çıktı, bu bölüm siteye zorla madde olarak aktarılmamıştır])

Isgenderi Chitaşi, 1938'de Lazca faaliyetleri yüzünden idam edilinceye kadarki bütün hayatını Lazcanın yazı dili olabilmesi için harcamış bir kültür insanıdır. Doğum yeri, tarihi, gerçek adı henüz malumumuz olmayan Chitaşi'nin Moskova'da Doğu Dilleri'nde okuduğunu, bu dönemde Lazca çalışmalarıyla tanınan, dönemin en saygın dilbilimcilerinden Nikolay Marr'ın derslerini takip ettiğini biliyoruz.

1934'te Tiflis Üniversitesi'nin Kafkas Dilleri bölümünde Laz Dili uzmanı olarak çalıştı. 1936'da kurulan N. Marr Adına Dil, Tarih ve Maddi Kültür Enstitüsü'nde (Tiflis) de görev yapan Chitaşi, akademik hayatının dışında Sovyetler'de yaşayan Lazların örgütlenmesi için çaba harcadı: Abhazya'nın Oçamçire limanı yakınlarında Mçita Lazistani (Kızıl Lazistan) adlı bir kolhozun kuruluşunda yer aldı, 4 Kasım 1929'da ilk ve tek Lazca gazete Mçita Muruzxi'yi (Kızıl Yıldız) çıkardı. 1932'den başlamak üzere Lazca eğitim veren okulların açılması ve bu okulların müfredat ihtiyaçlarına yönelik ders kitapları hazırlanması için çalıştı. Bu gazete ve ders kitapları, daha önce sadece dilbilimsel malzeme derlemek üzere yazıya geçirilmiş olan Lazcanın ilk edebi metinleri ve yazı dili örnekleridir.

Chitaşi, Sovyetler'in zamane politikasına uygun olarak Lazcanın yazımında Latin alfabesini kullandı. Sovyetlerin bu politikası 1935'lerden sonra değişecek ve yerini Kiril'e bırakacaktır. Chitaşi'nin, gerek Moskova'dan yönelen Kiril, gerekse Tiflis'ten gelen Gürcü alfabesini kullanması yönündeki baskılara mukavemet ettiği, bunun yerel yöneticilerle arasını açtığı ve Tiflis'ten gelen bir jurnalin idamına giden süreci başlattığı kuvvetli bir ihtimal olarak karşımıza çıkmaktadır.

Rejim karşıtlığı suçlamasıyla idam edilmesinden dolayı, siyasi ve akademik çevrelerden baskı altındaki pek çok kişi için Chitaşi bir tabu olmuştur. Bu durum, onun hakkındaki bilgilerimizin sınırlanmasına yol açmış, onun toplum hafızasından büyük oranda silinmesine sebep olmuştur. Öyle ki, Chitaşi'nin aslında hiç yaşamadığını, Chitaşi adının da bir grubun takma adı olduğunu savunanlar bile vardır.

Hasan Helimişi'nin ölümünden bu yana kitap, katalog, belgesel gibi çeşitli vesilelerle Gürcistan'daki her çevreden kişi ve kurumlarca anılması, ancak Chitaşi'nin tamamen yok sayılması dikkat çekici bir durumdur. Chitaşi'nin, Helimişi gibi, eserlerinde sadece soyut ve romantik bir kavram olarak Lazlığı ele almayıp, düşüncelerini örgütlenerek pratiğe de dökmesi; Lazcanın anadili olarak okullarda kullanılması, gazetelerin çıkarılması, evrensel edebi eserlerin çevrilmesi gibi daha somut aktivitelerle düşüncelerini gerçekleştirmesi, hem de bunları yaparken Latin alfabesini benimsemesi, Chitaşi'nin günümüzde bile Gürcistan için bir tabu olarak görülmesinin başlıca sebebidir.