Lazcada Fiil Çatıları

Osman Kuyumcu

Önemli Not: Bu içerik, derginin orijinal baskılarından OCR (optik karakter tanıma) yöntemiyle dijitalleştirilmiştir. Bazı karakter hataları veya eksiklikler olabilir. PDF içeriğiyle farklılık tespit ederseniz lütfen bize bildirin.

Osman Kuyumcu

A. Giriş

A.1. Genel Bakış

Bir güney Kafkas dili olan Lazca, ağırlıklı olarak Türkiyeli Lazlar tarafından konuşulan bireşimli (polysynthétique) bir dildir.

Lazlar, Türkiye'nin kuzeydoğusunda, Kafkasya'nın Türkiye'deki uzantısı olan Kaçkar Dağları ile Karadeniz arasındaki coğrafyada yaşayan yerli bir halktır. Yurt edindikleri topraklar geçmişte Lazika, Kolxis, Kolxeti, Egrisi, Yeger, Lazistan adları ile anılmış; günümüzde ise kimi Laz aydınları tarafından "Lazona" biçiminde adlandırılmaktadır.

Gürcüce, Svanca ve Megrelce ile aynı soy ağacında yer alan Lazca esas olarak bir "konuşma" dilidir. Bu dil ve Lazların Hıristiyan kardeşleri Megrellerin dili olan Megrelce arasında gramer ve söz dağarcığı bakımından birçok ortaklık bulunmaktadır. Bir Megrel ile bir Laz, ana dillerini iyi bilmeleri hâlinde günlük hayatı idame ettirecek derecede birbirleri ile anlaşabilirler. Lazca ve Megrelce, antik Zan dilinin tarihsel, coğrafi vb. nedenlerle ikiye ayrılmış iki kolunu oluşturur.

Lazca, İskender Chitaşi'nin Gürcistan'daki çalışmaları öncesinde sadece bir konuşma dili idi. Chitaşi'nin çalışmaları yazı dili olma yolunda bu dil için bir milat oluşmuştur. Ayrıca Wolfgang Feurstein öncülüğünde 1984 yılında oluşturulan Latin kökenli alfabe sayesinde Lazca, yazı dili olma yolunda önemli mesafeler kat etmiştir. Türkiyeli Laz aydınları arasında yaygın olarak kullanılan bu alfabede yer alan Lazcaya özgü kimi karakterler, dijital ortamda birtakım güçlükler ortaya çıkarmaktadır. Bu durum, bu alfabenin bilgisayar ve internet ortamındaki kullanımını zorlaştırmakta, pratikte bu zorlukları aşmak için bazı harflerin sağına çentik koymak suretiyle ara çözümler gündeme gelmektedir.

Çeşitli uluslardan araştırmacılar Arap, Gürcü, Rus, Latin alfabelerini kullanarak bu dili yazıya geçirmişlerdir. Meraklı araştırmacı ve akademisyenlerin bu dil üzerine yaptıkları irili ufaklı çalışmalar birkaç asır gerilere gider: Evliya Çelebi (17. asır), Hervás (1787), Klaproth (1823), Rosen (1844), Peacock (1887), Von Erckert (1895), Adjarian (1899), Marr (1910), Gipşidze (1911, 1939), Çikobava (1929, 1936), Chitaşi (1929-1938), Dumezil (1937, 1967, 1972), Eğenti (1938), Anderson (1963), Kartozia (1972), Asatiani (1974), Holisky (1991), Kutscher v.d. (1995), Erten (2000), Avcı (2002), Kojima ve Bucaklişi (2003), Amse-de Jong (2004), Benli (2004), Abaşişi (2005), Özbirinci v.d. (2006), Bucaklişi v.d. (1999, 2007), Lacroix (2009). Son 30 yıldır, Laz dili meraklılarının Lazca ile ilgili yaptıkları çalışmalarda gözle görülür bir artış vardır; sözlükler, atasözü-deyim derlemeleri, anı, roman, hikâye ve şiir gibi geniş bir yelpazede dil ve edebiyat ürünleri ortaya koyan genç kuşak Laz aydınlar grubu oluşmuştur. Ancak kuşaktan kuşağa aktarılamadığı ve etkili bir eğitim ve medya dili olamadığı için bu dil, hâlihazırda yok olmakta olan diller arasında yer almaya devam etmektedir.

Lazca, UNESCO'nun dillerle ilgili belirlediği 6 kritere göre yok olma tehlikesi altındaki diller arasında yer almaktadır. Etnik temele dayalı nüfus sayımlarına ve özel anketlere dayanmamakla birlikte bu dilin Türkiye'de 200.000 dolayında konuşucusu olduğu sanılmaktadır. Erkek ve kadınlar, yaşlı ve gençler arasında Lazcayı konuşma yeğinliği bakımından farklılık bulunmaktadır. Kadınlar Lazcayı erkeklere oranla daha iyi konuşmaktadır. Aynı biçimde yaşlılarla gençler arasında kelime dağarcığı ve Lazcanın deyim, atasözü, mecazi anlatımlı konuşma gücü bakımından büyük farklar bulunmaktadır. Gençler daha çok birkaç yüz kelimeyle konuşurken yaşlılar bu dili sanat, günlük yaşam, ticaret, tarım, sağlık, hayvancılık vb. gibi alanları kapsayacak derecede zengin bir kelime kadrosu ile konuşmaktadır. Yaşlı Lazların ömürlerini tamamlayıp ölmeleri ve genç kuşakların ana dillerini yeterli ölçüde öğrenememeleri yüzünden yukarıda verdiğimiz konuşucu sayısı günden güne düşmektedir. Lazcanın yaşaması için gerekli şartlar oluşturulmaz, kuşaktan kuşağa aktarılması sağlanamazsa bu dil, 50 yıl içinde yok olabilir.

(Bu kriterler şöyle sıralanabilir: bir dilin 1. Kuşaktan kuşağa aktarılması, 2. Konuşucu sayısı, 3. Genel nüfus içindeki konuşucu oranı, 4. Resmî ve özel alanlarda kullanımı, 5. Medya ve yeniliklere uyum sağlamada gösterdiği başarı, 6. Bilgi ve öğrenme materyallerine sahip oluşu.)

Lazcanın kökenini gösteren şema aşağıdadır:

GÜNEY KAFKAS DİLLERİ

  • K'artvel dili
    • Svan dili
    • Zan dili
      • Gürcüce
      • Kivruli (Yahudi Gürcülerce konuşulan dil)
      • Megrelce — Lazca

Gürcistan'daki Sarp'i köyünde konuşulan Lazcayı saymazsak Lazca, iki ana diyalekten oluşur: Batı Lazcası (Vija, Atina, Artaşeni) ve Doğu Lazcası (Viğe, Arkabi, Xope). Ayrıca her ana diyalekt kendi içinde alt-diyalektlere (Artaşeni, Atina gibi) ayrılır (bkz. Diyalekt Haritası s. 221). Aynı zamanda her küçük yerleşim biriminde ana diyalekte ait bir ağız varyantı (Fırtına Vadisi gibi) bulunur. Ağız varyantları da köy köy farklılık gösterir (Gvandi gibi). Öyle ki bir köyün ağız özellikleri biliniyorsa, o köyden birinin konuşma şeklinden hangi köyden olduğu anlaşılabilir. Diyalektler arasında morfolojik, fonolojik, prozodik, leksikal farklılıklar bulunur. Bazen bir merkezde birbirinden uzak mahallelerde farklı söyleyişlerin olduğuna tanık olunur. Yerleşim birimleri arasındaki söyleyiş farklılıkları öylesine belirgindir ki hangi dilden olursa olsun aynı metni okuyan kişilerin, hangi yerleşim birimine ait olduklarını söyleyişlerine bakarak çıkarmak mümkündür.

(Çalışmamızda "güneybatı Kafkas dilleri" ibaresi yerine "güney Kafkas dilleri" ibaresini kullanmayı uygun bulduk. Çünkü güney Kafkasya'da bulunan dillerden Ermenice, Hint-Avrupa; Azerice, Ural-Altay dil grubu içinde düşünülür. Güney Kafkasya'da başka yerli dil bulunmadığı için "güneybatı Kafkas" ibaresini kullanmayı gereksiz bulduk. Ayrıca "kartveluri" ibaresini kullanmaktan da kaçındık; çünkü "Kartvel" kelimesi "Kortu" kelimesi ile ilgilidir. Bu kelime, Gürcü kelimesi ile eş anlamdadır ve Svan, Megrel-Laz halklarının dillerinin kökenini anlatmaktan uzaktır. Buna rağmen Gürcü resmî ideolojisi, toptancı bir yaklaşımla, bütün güney Kafkas dillerini anlatmak için (Gürcü, Svan ve Megrel-Laz dilleri) "kartveluri" terimini kullanmayı yeğlemektedir. Gürcü devletinin bu resmî yaklaşımı, konjonktürel üstünlüğü kullanarak bu dillerden hangisinin ana kaynak sayılacağına dair karar verme yetkisini zoraki olarak eline almış görünüyor. Bu görüşün etkisindeki bilim adamlarının [batı] bilim dünyasına [da] kabul ettirmeye çalıştığı bir terim olan "kartveluri" [~kartvelian, kartvelien] kelimesi, son bir iki yüzyıllık politik konjonktürün ürünüdür ve asimilasyoncu Gürcü ideolojisinin damgasını taşır.)

Lazca, yapı bakımından bireşimli (polysynthétique) diller grubuna girer. Buna göre, çekimli fiiller, birçok yapım ve çekim elemanını bir arada bulundurur. Çekimli fiili oluşturan her gramatikal eleman bir başka elemanla yan yana gelerek anlamlı bir bütünlük meydana getirir.

Fiil köklerinin var olup olmaması ve çekim sırasında fiil köklerinin aldığı şekiller bakımından Lazcada fiiller, düzenli (ozabunu "hastalanmak" gibi), yarı-düzenli (oxenu "yapmak"), kökü kaybolmuş fiiller (o-Ø-u veya o-Ø-ap-u "olmak", "sahip olmak", oxenu fiilinin iki argümanlı basit geçmiş zaman çekimi...) olmak üzere üçe ayrılabilir. Bu sonuncusu çok yaygın değildir, Lazcada masdar şekli ve kökü bilinmeyen çok az fiil vardır. Kimi bölgelerde kökü kaybolmuş fiillerin başka bir bölgede kökü bulunduğu görülmektedir. Örneğin çalışma alanımızda kökü kaybolan "olmak" fiilinin Xope ağzında -gv- biçiminde kök şekli bulunduğu bilgilerimiz arasındadır. Yarı-düzenli fiillerin düzensiz hâllerinin daha çok iki veya tek argümanlı kullanım sırasında ortaya çıktığı görülmektedir. Örnek: oxenu "yapmak" → Vikum "Yapıyorum." (İki argüman). Yarı-düzenli fiillerin üç argümanlı ve ettirgen çatılı kullanımlarının "düzenli" olduğu birçok örnekte rastlanmıştır. Örnek: oxenu "yapmak" → Gixenam "Senin için yapıyorum." (Benefaktif çatı, üç argüman). Yarı-düzenli fiillerin kökleri fiilin durum, hareket fiili vb. oluşuna ve argüman sayısına göre şekillenmektedir. Örnek: doxunu "oturmak" → do-p-xed-ur "Oturuyorum." (Tek argüman), Do-go-xun-am "Oturtuyorum." (İki argüman). Bu son örneklerde görülmektedir ki düzenlilik/düzensizlik durumunu açıklamada ne argüman sayısı ne de fiilin niteliği tek başına belirleyicidir. Aynı anda her ikisinin belirleyiciliği söz konusudur. Çalışmamızda fiillerin niteliğinden ve argüman sayısından kaynaklı çekim durumuna göre hem "düzenli" hem "düzensiz" olabilen fiillere "yarı-düzenli" fiiller terimini kullanmayı uygun bulduk.

(Çalışmamızda çekimli fiilin içerdiği özne, nesne ve dolaylı tümleç unsurlarının her biri için "argüman" kelimesini kullanacağız.)

Türkçede "geniş" ve "şimdiki" zaman diye adlandırılan iki farklı zaman kullanımı, Lazcada "present tense" genel başlığı altında toplanır. Ama bu ifadeden Lazcada geniş ve şimdiki zaman kavramlarının "aynı" olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Laz dilinde "şimdiki" ve "geniş" zaman kullanımları arasındaki fark, ya konuşma anında oluşan anlam bütünlüğünde ortaya çıkar ya da zaman zarfları (fanda "sürekli", huy/hus "şimdi", andğa "bugün" vb.) yardımı ile belirginleşir. Lazcada tekrar önekleri ile yapılan bir "present tense" kullanımı daha vardır ki bu zaman çekimi bu çalışmada "Görünüşsel geniş zaman" diye adlandırılmıştır.

Çeşitli zaman ve argümanlarla örnek çekim — oxenu "yapmak":

  • Uxenay. "Onun için yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, üç argüman)
  • Uxenamtu. "Onun için yapıyordu." (Hikâye geçmiş zaman, üç argüman)
  • İkuy. "Yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, iki argüman)
  • U. veya Dou. "Yaptı." (Basit geçmiş zaman, iki argüman)

(Burada genel olarak Türkçede "şimdiki zaman" diye tabir edilen zamanın kullanımı esas alınacaktır.)

Basit Geniş/Şimdiki zaman — oxenu "yapmak":

  • Uxenay. "Onun için yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, üç argüman)
  • İkuy. "Yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, iki argüman)

Görünüşsel geniş zaman — oxenu "yapmak":

  • D-uxenay. "Onun için yapıyor." (Görünüşsel geniş zaman, üç argüman)
  • D-ikuy. "Yapıyor." (Görünüşsel geniş zaman, iki argüman)

Bu çalışma, Lazca için öngördüğümüz uzun vadeli genel projenin bir ön hazırlığı niteliğindedir. Buradaki temel amacımız Lazcadaki fiil çekim sistemlerini "present tense" dairesinde incelemektir. Çalışmamız sırasında kullanılan "Lazca" ibaresinden Gvandi'de konuşulan Lazca anlaşılmalıdır. Yani burada Lazcadan kasıt genel Lazca değil Rize'nin Vija (Çamlıhemşin) ilçesine bağlı Gvandi (Çayırdüzü) köyünde konuşulan Lazcadır. Bütün değerlendirmeler bu ağız varyantı üzerinden yapılmaktadır.

(Arhavi ve Çayırdüzü, Ardeşen'den Çamlıhemşin'e doğru gidilirken Fırtına Vadisi'nin sol yamacında kurulmuş 400 dolayında haneye sahip orta büyüklükte bir köydür. Sahil köylerine oranla asimilasyon politikalarından az etkilenmiş köylerden biri olması dolayısıyla bu köy, dil-kültür çalışmaları yapan araştırmacılara önemli dil-kültür malzemesi sunar. Lazcadaki Gvandi ismi, Türkiye Cumhuriyeti devletinin yer isimlerini değiştirme politikaları sonucu 1956'da "Çayırdüzü" ismi ile değiştirilmiş ancak halk Türkçeleştirilmiş biçimi yerine Lazcasını kullanmayı tercih etmektedir.)

A.2. Laz Alfabesi ve API Tablosu

Wolfgang Feurstein'ın Lazca için düzenlemiş olduğu alfabede dördü ünlü, 31'i ünsüz olmak üzere toplam 35 harf vardır. Hopa diyalektlerinde görülen kimi sesler çalışma alanımızda bulunmamaktadır. Lazoğlu alfabesi adıyla da bilinen bu alfabede Türk alfabesinin ekilerini görmek mümkündür.

Laz alfabesi a b c ç ç̌ d e f g ğ h x i j k ǩ l m
API a b dʒ tʃʰ tʃ d e f g ɣ h x i ʒ kʰ k l m
Laz alfabesi n o p p̌ q r s ş t ť u v y z ž ʒ ǯ
API n o pʰ p q r s ʃ tʰ t u v j z dz tsʰ ts

Ayrıca alfabenin yaratıcısı Feurstein'ın bir Alman olmasından kaynaklı olarak bu alfabe, Almancanın etkilerini de taşır. Lazların bugün kullanmış olduğu alfabe bir Fransız'ın öncülüğünde hazırlanmış olsaydı, Feurstein'ın ç, k gibi tonsuz sesleri tonlulaştırmak için koyduğu çentik, "consonne non voisé" diye tabir edilen tonlu ünsüzleri tonsuzlaştırmak için konmuş olacaktı. Biz, bu etkileri dikkate alarak uluslararası fonetik alfabeyi (Alphabet Phonétique International-API) gözeten bir tablo hazırladık. Laz alfabesindeki harflerin API'deki karşılıklarını gösterir tablo aşağıdadır:

ÜNLÜLER TABLOSU

Antérieures Centrale Postérieures
Fermées i u
Moyennes e o
Ouverte a

ÜNSÜZLER TABLOSU

Bilabial Labio-dental Dental (non affriqué) Dental (affriqué) Post-alvéolaire Vélaire Uvulaire Glottal
Occlusives sourdes aspirées p [pʰ] t [tʰ] ʒ [tsʰ] ç [tʃʰ] k [kʰ]
Occlusives sourdes (non aspirées) p̌ [p] ť [t] ǯ [ts] ç̌ [tʃ] ǩ [k] q
Occlusives sonores b d ž [dz] c [dʒ] g
Fricatives sourdes f s ş [ʃ] x [x] h
Fricatives sonores v z j [ʒ] ğ [ɣ]
Nasales m n
Latérales l
Roulée r [ɣ]
Approximant ve semi-consonne y

(Çalışma alanımızda [q] ünsüzü bulunmamaktadır. Fakat Xope diyalektinde bu sesin kullanıldığı bilinmektedir. Bu ünsüz, Batı Lazcasında düşmüş olmalı. Örnek: Xope → qomuri "erik"; Gvandi → ombri "erik".)

A.3. Lazcada Fiil Çekim Sistemi

Lazca, Türkçe gibi, kişi zamirleri kullanılmadan çekimlenen öznesiz bir dildir. Mesela İngilizcede "Geldim." "I came." demek için "I" "ben" kişi zamirinin kullanılması gereklidir. Lazcada böyle bir gereklilik yoktur, ama kimi hâllerde kişi zamirinin bulunmaması anlam karışıklığına yol açabilmektedir. Lazca, bütün güney Kafkas dilleri gibi çekim ekleri bakımından zengin bir dildir. Öyle ki geniş/şimdiki zamanı ifade etmek için dört farklı ek kullanılır. Her bir ekin kullanıldığı fiil grubu farklıdır. Örneğin: tek argümanlı bir fiil olan oğuru "ölmek" için -ur, oçu "ateşte pişirmek" için -um, ozabunu "hastalanmak" için -er, oğu "-cansız bir varlığı- götürmek" için -am sonekleri kullanılır. Her sonek için farklı bağ eki kullanılır. Bu açıdan bakıldığında Lazca öğrenilmesi zor diller arasında kabul edilir.

Zengin fiil çekim ekleri sayesinde, özne belirten kişi zamiri kullanılmadan özne ve nesne tanımlanabilmektedir. Lazcada fiiller bir, iki ve üç argümana sahip olabilir. Katmerli ettirgen çekimlerde argüman sayısı dörde çıkabilir. Ancak bu çok nadir bir durumdur, bu yüzden çalışmamızda dört argümanlı fiil çekimi bulunmamaktadır. Lazcada kimi fiiller (oapu gibi) içerdiği argüman sayısına göre anlamlar ve çekim biçimlerine sahip olabilir. Bütün bu teorik çözümlemelerimizi, incelemelerimizde somut örneklerle detaylandıracağız.

Lazcada fiillerin ezici çoğunluğunun masdar şekilleri vardır. Ancak bazı fiillerin masdar şekillerini bulmak her zaman kolay olmayabiliyor. Örneğin sahiplik bildiren -ğ- (cansızlar için) ve -on- (canlılar için) fiil köklerinin masdar şekilleri yokmuş gibi görünüyor. Biz bu köklerin masdar şeklinin o-Ø-u veya o-Ø-ap-u ile ilişkili olduğunu düşünüyoruz. Fiillerin morfolojik incelemeleri yapılırken mutlaka semantik bağlantılarına dikkat edilmelidir. Ana dili Lazca olan ve bu dili iyi bilen biri, canlı ve cansızlar için sahiplik bildiren bu köklerin o-Ø-u veya o-Ø-ap-u ile anlam ilişkisini kurabilir. Ancak biz yine de bilimsel ihtiyat payı koyduk ve bu fiil köklerinin masdar şekli olarak o-Ø-u veya o-Ø-ap-u masdarlarını almadık. İhtiyatlı davranarak bu fiillerin kök şeklini veya teklik üçüncü kişi geniş zamana çekimini masdar şekli yerine kullanmayı uygun bulduk.

Analizini yaptığımız kimi fiillerin özet dökümünü aşağıya alıyoruz:

  • Yüklem (Prédicatif) Fiili (Tek argüman): o-Ø-u, o-Ø-ap-u, çeşitli çekim biçimlerinde "olmak", "imek" (-dır gibi), "ait olmak", "bir şey olmak" anlamlarında kullanılabilmektedir.
  • Geçişli Fiiller (İki argüman):
    • uğun "avoir1" — Ar supara k-uğun. "Bir kitabı var."
    • uonun "avoir2" — Ar bere k-uonun. "Bir çocuğu var."
  • Geçişsiz Fiiller (Tek veya iki argüman): Bazı fiillerin masdar biçimlerinde geçişlilik ve geçişsizlik iç içedir. Bu fiillerin geçişli mi geçişsiz mi olduğu ancak çekimli hâllerinde belli olur: onciru, dojinu "uyumak", "uyutmak" gibi:
    • olva "gitmek" → Ulun. "Gidiyor."
    • molva "gelmek" → Mulun. "Geliyor."
    • oğuru "ölmek" → Ğurun. "Ölüyor."
    • onciru / dojinu "uyumak", "yatmak" → Ncay. "Uyuyor." (Geçişsiz)
    • onciru / dojinu "uyutmak" → Bere dvojinay. "Çocuğu uyutuyor." (Geçişli)
    • ogzalu "yürümek" → İgzay / igzas. "Yürüyor." (Geçişsiz)
    • ogzalu "kovmak" → Mogzalu. "Beni kovdu." (Geçişli)
    • oxrosku "gebermek" → Xroskun. "Geberiyor." (Geçişsiz)
    • doxunu "oturmak" → Xeren./Xen "Oturuyor." (Geçişsiz)
    • doxunu "oturtmak" → Dvoxunay. "Oturtuyor." (Geçişli)
  • Geçişli Fiiller (İki veya üç argüman):
    • onçaru "yazmak" → Nçaruy. "Yazıyor."
    • ozitu "söylemek", "demek" → İfuy. "Diyor."
    • onçaru "kaydetmek" → Nçaruy. "Kaydediyor."
    • oşkomu "yemek" → İmxoy. "Yiyor."
    • oşu "içmek" → Şuy. "İçiyor."
    • ogzalu "kovmak" → Ogzalay. "Kovuyor."
    • ogzalu "yola çıkmak" → İgzalay. "Yola çıkıyor."
    • oğodu "yapmak2" → Oğoday. "Ona yapıyor."
    • onçaru "kaydolmak" → İnçaren. "Kaydoluyor."
    • oxenu "yapmak1" → İkuy. "Yapıyor."; Uxenay. "Ona yapıyor."; İxenay. "Kendisi için yapıyor."
  • Ettirgen Fiiller (İki argüman): Lazcada bir fiili ettirgen çatıya dönüştürmenin birçok yolu vardır. Bu yollardan birincisi, fiilin doğasından gelen ettirgenliktir. oşku "birini göndermek". Bu örnekte oşku fiili, olva "gitmek" fiilinin ettirgen biçimidir. Yine o-ç-u "yedirmek" fiili de oşkomu "yemek" fiilinin ettirgen biçimidir. İkinci ettirgenlik biçimi ettirgenlik ekleri -ap-, -in- ve -un- ile yapılanıdır. -ap- eki daha çok geçişli fiillerde, -in- ve -un- ekleri ise geçişsiz fiillerde kullanılır. Bunların yanında bir de katmerli ettirgenlik biçimi vardır ki bu da -in+ap- ve -un+ap- veya -ap+ap- ekleri ile yapılır. Bir de bağ eki -o- ile yapılan ettirgenlik biçimi vardır. Bu da genellikle geçişsiz, durum bildiren fiilleri geçişli hâle getirmek için yapılır: Örneğin: onciru "yatmak" → Dovojinam "Yatırıyorum."; ogzalu "kovmak" → Vogzalam. "Kovuyorum."; ozabunu "hastalanmak" → Vozabunam. "Hasta ediyorum."
    • ogzalu "kovmak", "yol vermek" → Ogzalay. "Yol veriyor, kovuyor."
    • oğurinu "öldürmek" → Oğurinay. "Öldürüyor."
    • oxroskinu "gebertmek" → oxroskinay. "Gebertiyor."
    • doxunu "oturtmak" → dvoxunay. "Oturtuyor."
  • Ettirgen Fiiller (Üç argüman):
    • onçarapu "yazdırmak" → Onçarapay. "Yazdırıyor."
    • oğurinapu "öldürtmek" → Oğurunapay. "Öldürtüyor."

Lazca "zaman" ve "mod" çeşitliliği bakımından da zengin bir dildir: Basit geniş/şimdiki zaman (le présent simple), görünüşsel (aspectuel) geniş zaman (le présent général), hikâye geçmiş zaman (l'imparfait), görünüşsel (aspectuel) hikâye geçmiş zaman (l'imparfait général), basit geçmiş zaman (l'aoriste1), görünüşsel (aspectuel) basit geçmiş zaman (l'aoriste2), katmerli geçmiş zamanı (le plus-que-parfait1), görünüşsel katmerli geçmiş zamanı (le plus-que-parfait2), basit gelecek zaman (le futur simple), önceli gelecek zaman (le futur antérieur), geçmişin önceli zamanı (le futur antérieur du passé). Ayrıca şart, yeterlilik, olasılık ve istek kipleri, bu kiplerin çeşitli zamanlara göre çekimleri bulunmaktadır. Ancak burada çalışmamızı sadece basit geniş-şimdiki zaman ve görünüşsel (aspectuel) geniş zaman ile sınırlı tutacağız. Teorik incelemelerimizin temel dayanağı fiil çekim tablolarıdır. Basit ve birleşik olmak üzere iki çeşit tablo hazırladık. Buna bizi zorlayan fiillerin argüman sayısıdır. Tek, iki argümanlı fiillerimizin bazıları için sade, iki (ettirgen fiillerde) ve üç argümanlı fiillerimiz için birleşik tablolar hazırladık.

Laz dili iki tip geniş zaman biçimine sahiptir: Basit geniş-şimdiki zaman ve görünüşsel (aspectuel) geniş zaman. Görünüşsel (aspectuel) geniş zaman eylemlerin periyodik tekrarını, düzenli olarak yapılan eylemleri ve alışkanlıkları ifade etmede kullanılır. Basit geniş-şimdiki zamanın iki ana yüzü vardır. Buna göre biri sürmekte olan şimdiyi (konuşma anı ile paralel devam eden eylemlikler: Mnçarum. "Yazıyorum." — şimdi konuşma anında), diğeri ise genelgeçer, değişmez eylemleri ("Güneş doğudan doğar, iki kere iki dört eder." gibi) anlatmada kullanılır.

Lazcada fiiller birçok bileşenden oluşur: Yapım veya çekim eki görevinde önekler, sonekler, içekler. Bunun yanında fiil masdarları yapan ve çekimde de varlığını sürdüren önekler (yapım önekleri) de vardır ki bu önekler Lazcanın fiil yapısını oluşturan temel taşlarından en önemlileridir. Görünüşsel geniş zaman genellikle do-, ko-, menda-/mende-, o- tekrar önekleri ile yapılır. Kimi fiillerde tekrar öneklerinin kullanılmadığı da olur:

  • Kata ndğa saati şkitişa moxtasi moviseler. "Her gün saat yedide yataktan kalkarım." (Görünüşsel geniş zaman — Moviseler "Kalkarım." Çekimli fiilin tekrar öneksiz olduğuna dikkat edilsin.)
  • Huy saati şkit oren, moviseler. "(Telefon konuşması sırasında) Şu an saat yedi ve ben kalkıyorum." (Basit şimdiki zaman)
  • Mcora kata ndğa eulun. "Güneş her gün doğar." (Basit geniş zaman)

Çalışmamız iki bölümden oluşuyor. Birinci bölümde basit geniş/şimdiki zaman, ikinci bölümde ise görünüşsel geniş zaman üzerinde duracağız.

Basit geniş/şimdiki zaman, genelgeçer durumları, az çok süreklilik arz eden eylemlikleri (geniş zaman) veya konuşma anında süren işleri (şimdiki zaman) anlatmada kullanılır. Daha önce de işaret ettiğimiz gibi "geniş" ve "şimdiki" zaman değerlerini belirleyen zaman zarflarıdır. İfade sahibi, içeriğe uygun zaman zarflarını seçerek "şimdi" ile "geniş" zaman dilimini ayırır. Bazen genelgeçer eylemler ile konuşma anında süren eylemler iç içe geçebilir. Bu durumda da bir belirsizlik doğar. Bu belirsizlik konunun iyi kavranmış olması ve ilgili zaman zarflarının kullanılması ile ortadan kalkar.

Aşağıda düzenli ve yarı-düzenli olmak üzere birkaç fiili incelemeye tabi tutacağız. Çoğunlukla bu fiilleri yapım öneki (préverbe) içermeyenler arasından seçtik. Ancak "önekler" ile yapım önekleri arasındaki ilişkiyi gözlemlemek için "yapım öneki" içeren fiiller de irdelemelerimiz arasında bulunmaktadır.

Dilbilim bahsinde söze bir değini ile başlamakta yarar vardır. Ana dili Lazca olmayanların, bu dili bir dilbilimci gözü ile incelemeyenlerin bildiğinin aksine, Lazcada fiillerin tamamına yakınının masdar şekillerinin bulunduğu yönünde somut örneklere dayalı bilgilerimiz vardır. İncelemelerimiz bu esas üzerine kuruludur. Lazcada ofaxu kelimesi "kesici ve delici marangoz aleti" için kullanılırken aynı zamanda "kırmak" fiilinin masdarı olarak da kullanılabilmektedir. Bir fiilin ismi olarak kullanılan masdarlar ezici çoğunluk oluşturmaktadır: ozabunu "hastalanmak"; doxunu "oturmak"; mezitu "kulağa söylemek"; okoşiru "kavga etmek"... Çalışma alanımızda (Gvandi) "olmak" fiilinin masdar şekli, o-Ø-ap-u biçimindedir. Bu şekil ettirgen çatı eki -ap- ile oluşmuştur. Bu fiilin kök kısmı bu alanda kaybolmuştur, kimi söyleyişlerde iki ünlü arasında /y/ yarı ünsüzü biçiminde kendini gösterir, doğu diyalekti (Arkabi, Viğe) /v/ ünsüzü, Xope diyalektinde ise /gv/ ünsüzleri bulunur. o-Ø-ap-u fiili biçim olarak ettirgen çatı hüviyetinde ise de burada anlam olarak "olmak" eyleminin adını ifade etmektedir. Oapu fiilinde bu ek sadece masdar şekli ile varlığını sürdürebilir. Çekim sırasında ettirgenlik eki -ap- işlevsizdir ve düşer. Masdar ekleri ile yapılan buna benzer fiiller vardır: okriinu "çığlık atmak" → P-kri-am. "Çığlık atıyorum." Burada da -in- ettirgenlik ekinin düştüğüne dikkat edilsin.

O-Ø-ap-u fiili çekim sırasında içerdiği çekim eklerinin oluşturduğu konsepte göre farklı anlamlar kazanır. Buna göre "olmak", "var olmak", "bir şey olmak" (öğretmen olmak gibi), "sahip olmak", "ait olmak" anlamlarını kazanabilir. Ancak teorik olarak "o-Ø-u 'olmak'", sanki masdarmış gibi algılanır. Gerçekte işlevsel olarak bu fiil için böyle bir masdar şekli yoktur. Fiilin kökü kaybolduğundan burada gördüğümüz biçim, sadece yapım öneki o- ve temel masdar soneki -u'dan ibarettir. -ap- içeki fiilin kökü kaybolduğundan burada onarıcı bir işlev yüklenerek "sözde kök" gibi masdar şeklini inşa etmiştir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi gerçekte bu ekin burada ettirgenlik işlevi yoktur ve çekim sırasında düşer. Zaten semantik olarak olma'nın ettirgen hâlini aramak eşyanın tabiatına aykırı olur. Çünkü olmak kendiliğindenliği; etmek, ettirmek ise iradi olarak dışarıdan müdahaleyi ifade eder.

Aşağıda, Lazcanın çekim sisteminin anlaşılmasına yarayacak, şimdiki zamana bağlı çekim şemalarını bulacaksınız.

Olumluluk biçimi:

I. oğilu "(çay, meyve vb.) daldan toplamak"

  1. İkinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi v-i-ğil-am-ź — II1v-VALi-toplamak-GŞ-I1T/3T — "Kendim için topluyorum."
  2. İkinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi p-ğil-um-ź — II1p'-toplamak-GŞ-I1T/3T — "Topluyorum."
  3. İkinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi m-i-ğil-am-ź — II1m-VALi-toplamak-GŞ-I2T/1T-3T — "Benim için topluyorsun."

II. meğilu "(elastiki bir nesneyi) koparmak"

  1. Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi me-p-ğil-um-ź — YÖ-II1p'-koparmak-GŞ-I1T/3T — "Koparıyorum."
  2. Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi me-m-i-ğil-am-ź — YÖ-II1m-VALi-koparmak-GŞ-I2T/1T-3T — "Benim için koparıyorsun."
  3. Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi me-m-ğil-um-ź — YÖ-II1m-koparmak-GŞ-I1T/1T — "Beni koparıyorsun."
  4. Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + ettirgenlik eki + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi me-m-o-ğil-ap-am-ź — YÖ-II1m-VALo-koparttırmak-ETT-GŞ-I1T/1T — "Koparttırıyorsun."

Olumsuzluk biçimi: Lazcada olumsuzluk, "var" olumsuzluk kelimesi fiilin önüne getirilerek yapılır. Bu kelime bir ünsüzden önce geliyorsa kelimenin sonundaki /r/ düşer, söylenmez ama yazıda belirtilebilir. Diğer hâllerde /r/ sesi kendisinden önceki ünlüye ulanarak söylenir.

Soru biçimi: Lazcada soru biçimi mu, mi, muku, naku, mişi, muşi, so, soni, sokoni, munde, sonuri, mundenuri, sokonuri, soşi... gibi soru kelimelerinin dışında çekimli fiilin sonuna eklenen bir -i sesi eki ile yapılır (bkz. Tablo 1c).

A.4. Kısaltmalar

  • 1Ç: çokluk birinci kişi
  • 1T: teklik birinci kişi
  • 2Ç: çokluk ikinci kişi
  • 2T: teklik ikinci kişi
  • 3.K.S.: üçüncü kişi soneki (suffixe 3. personne)
  • 3Ç: çokluk üçüncü kişi
  • 3T: teklik üçüncü kişi
  • Bğlm.: bağlam (contexte)
  • C: ünsüz
  • Ç: çokluk (pluriel)
  • D.T./Ç.: dolaylı tümleç/çokluk
  • D.T./T.: dolaylı tümleç/tekil
  • D.T.: dolaylı tümleç (objet indirect)
  • Ett: ettirgenlik eki (causatif)
  • F.K: fiil kökü (radical)
  • GG: görünüşsel geniş zaman (présent général)
  • GŞ: geniş/şimdiki zaman (présent simple)
  • H.: hedef (destinataire)
  • II1Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk birinci kişi
  • II1T: birinci seri kişi soneki, teklik birinci kişi
  • II2Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk ikinci kişi
  • II2T: birinci seri kişi soneki, teklik ikinci kişi
  • II3Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk üçüncü kişi
  • II3T: birinci seri kişi soneki, teklik üçüncü kişi
  • III1Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk birinci kişi
  • III1T: ikinci seri kişi öneki, teklik birinci kişi
  • III2Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk ikinci kişi
  • III2T: ikinci seri kişi öneki, teklik ikinci kişi
  • III3Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk üçüncü kişi
  • III3T: ikinci seri kişi öneki, teklik üçüncü kişi
  • İ.K.: isim kökü
  • K.Ö.: kişi öneki (préfixe personnel)
  • K.S.S.: kişi sayısı soneki (suffixe personnel nombre)
  • K.Z.: kişi zamiri
  • N.: nesne (objet direct)
  • Ö.: özne (sujet)
  • Ö/Ç.: özne/çokluk (sujet/pluriel)
  • Ö/T.: özne/tekil (sujet/singulier)
  • Olmz.: olumsuzluk (négation)
  • P.Ö.: pekiştirme öneki (préfixe affirmatif)
  • S.S.: soru soneki
  • Shp.: sahip (posseseur)
  • Sn.: son (fin)
  • T.Ö.: tekrar öneki (préfixe affirmatif)
  • T: teklik (singulier)
  • U.B.: uzaklık bağ eki (valence externe)
  • V: ünlü
  • Vala: bağ eki -a-
  • Vali: bağ eki -i-
  • Valo: bağ eki -o-
  • Valu: bağ eki -u-
  • Val.: bağ eki (valence)
  • Y.B.: yakınlık bağ eki (valence proximale)
  • Y.Ö.: yapan özne (sujet actant)
  • Y.Ön.: yapım öneki (préverbe)
  • Yr.: yararlanan (bénéficiaire)
  • Yt.Ö.: yaptırtan özne (sujet causant)
  • Z.E: zaman eki

(Not: Kısaltma listesindeki "II" ve "III" seri numaraları OCR kaynaklı orijinal taramada "N1Ç/N2Ç/11..." gibi bozuk görünüyordu; kitabın genel kısaltma mantığına [birinci seri kişi soneki / ikinci seri kişi öneki] göre düzeltildi. Görsel kaynaktan tam doğrulama önerilir.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.1. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'olmak'

B. Basit Geniş/Şimdiki Zaman

Yukarıda basit geniş/şimdiki zaman'dan söz ederken onun genelgeçer durumları, az çok süreklilik arz eden eylemlikleri (geniş zaman) veya konuşma anında süren işleri (şimdiki zaman) anlatmada kullanıldığını ifade etmiştik. Bu durumda kullanım sırasında "geniş" ve "şimdiki" zaman değerlerini ayırmak için zaman zarflarını kullanma zorunluluğu vardır. İfade sahibi, içeriğe uygun zaman zarflarını seçerek "şimdi" ile "genel" zaman dilimlerini ayırır. Genelgeçer eylemler ile süren eylemler biçim ve anlam bakımından iç içe geçtiği durumlarda bir belirsizlik doğar. Bu belirsizlik konunun iyi kavranmış olması ve ilgili zaman zarflarının doğru kullanılması ile ortadan kalkar.

Bütün fiiller basit geniş/şimdiki zamanda çekimlenebilir. Burada kastedilenin tekrar önekleri (préfixe affirmatif) ile yapılan görünüşsel geniş zamanın olumsuz biçiminin olmadığını belirtmekte yarar vardır (bkz. GG). Yeri gelmişken basit geniş/şimdiki zamanın roman ve hikâye türü anlatımlarda geçmiş zaman; geleceğe ilişkin genel planlamalarda gelecek zaman değerini alabileceğine dikkat çekelim. Biz incelemelerimizde çoğunlukla konuşma anı içinde sürmekte olan eylem zamanını, çok az da olsa genelgeçer işleri ifade eden zaman (geniş zaman) değerinde kullanacağımızı da tekrar belirtmiş olalım. Bu çalışmada yaklaşık 20 yarı-düzenli ve düzenli fiili inceleyeceğiz.

B.1. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'olmak'

O-Ø-ap-u fiili tek argümanlı bir "durum" fiilidir. Çeşitli diyalektlerde -gv-, -kv-, -y-, -v- (Amse-de Jong, Tine H. 2004, s. 53) kökleri ile karşımıza çıkar. Yüklem fiili olarak bilinir. Yardımcı fiil olarak da kullanılır. Esas fiil durumunda değişik çekim biçimleri ile farklı anlamlar kazanmaktadır. Bu çekim ve anlam çeşitliliği morfolojik incelemelerde araştırmacıları yanıltmaktadır. Bu yüzden söz konusu fiilin farklı morfolojik şekilleri farklı fiillerden geliyormuş gibi değerlendirilmekte, ek-kök birbirine karıştırılmaktadır (bkz. Amse-de Jong 2004, -gv-, -kv-, -y-, -v- kökleri için s. 53, -r-, -re- için s. 90). Biz, v-o-r "ben-im" biçiminde çekimlenen fiildeki -r'nin fiil kökü değil bir zaman eki (suffixe thématique) olduğunu düşünüyoruz. Bu fiille ilgili morfolojik tahlillerimizi bu sav üzerine inşa ettik. Gza ce-b-r-er "Yolda duruyorum." (< cedginu), E-g-i-r-er "Senden nefret ediyorum." (< edginu), Sağani mca ko-ce-r(e)-(r)-en. "Tabakta süt var." (< cegutinu) — koyu hâlde yazılmış -r-'ler birer köktür ve bu köklerin oapu "olmak" fiili ile ilgisinin olmadığı kanaatindeyiz. Bu cümlelerde görülen -er, -r morfemleri birer ektir ve geniş/şimdiki zamanı ifade eder. Lazca gibi iyi araştırılmamış dillerle ilgili morfolojik tahliller yaparken kelimelerin semantik bağlantıları dikkatten uzak tutulmamalıdır. Nitekim Amse-de Jong farklı çekimlerle ortaya çıkmış farklı biçimlere aldanarak o-Ø-ap-u fiilini üç farklı başlık altında incelemiştir. Şimdi Gza ce-b-r-er, Çami gza źale dolo-r-ert'u örneklerindeki koyu yazılmış r'ler fiil kökü ise (ki öyledir) -er ve -er-t'u örneklerindeki -er'ler nedir diye düşünmek gerekmiyor mu? O hâlde Amse-de Jong'un bort'i, kobort'it (Amse-de Jong 2004, s. 90) örneklerinde fiil kökü olarak sunulan -r'ler nedir? Bize göre Fransızcada "suffixe thématique" terimi ile ifade edilen bir ek türüdür. Bizim araştırmalarımız boyunca edindiğimiz kanaat budur. Kuşkusuz ki bilimsel tespitler, vargılar Tanrı kelamı değildir. İlerde yeni bulgular edinirsek fikrimiz değişebilir.

Aşağıda oapu fiilinin çeşitli çekimlerine örnekleri bulunmaktadır. Bu fiil esas fiili göreviyle kullanıldığında bir kişinin veya nesnenin varlığını bildirmeye/etmeye yarar. Çalışma alanımızda bu fiilin kökü bulunmamaktadır, kimi kullanımlarda /y/ sesi kök durumunda görülmektedir. Tek başına bir fiil olarak kullanıldığı gibi isim ve sıfatlarla birleşerek yardımcı fiil görevini de üstlenmektedir: ini oapu "üşümek" → İni aen "Üşüyor."; vrosi oapu "iyi olmak" → Vrosi (koçi) vore. "İyiyim."

Çekim öneki v- bir özne belirteni olarak birinci kişiyi (teklik/çokluk) göstermektedir. René Lacroix'nın Arhavi ağzı üzerine hazırladığı doktora çalışmasında bu önekin başka bir fonetik varyasyonu b- biçimindedir. Gvandi'de v- biçiminde gördüğümüz bu kişi öneki, Kutscher ve meslektaşlarının Ardeşen'in Mut'afi (Türkçeleştirilmiş hâli ile "Gündoğan") köyünde konuşulan Lazca üzerine yaptıkları Das Mutafi-Lazische adlı çalışmada da b- biçiminde karşımıza çıkmaktadır: b-i-k-um. "ich mache" (Yapıyorum) (Kutscher: 1995, s. 46).

Lacroix çalışmasında oapu "olmak" fiilini zaman ve kişi ekleri ile bir bütün hâlinde vermeyi tercih etmiştir: "être.I3P" ve benzeri ibarelerde oapu "olmak" fiilinin kişi ve zaman ekleri ile bir blok hâlinde verildiğine dikkat çekmek için Lacroix'dan aldığımız örnekleri çevirmeden aşağıya aynen aktarıyoruz:

  • Oxoris deveti va ren, oxorcati va ren — maison-DAT chameau-ADD NEG être.I3S femme-ADD NEG être.I3S (Lacroix: 2009, s. 80)
  • dido mçxvapa tu — beaucoup chaud être.IMPFT.I3S (Lacroix: 2009, s. 110)
  • ar çkva sihirli rakani koren — un autre magique colline PV-être.I3S (Lacroix: 2009, s. 111)
  • na-gol-ul-u-tu letape ar padişagisi tes — SUB-PV-passer-STH-I3T terre-PL un sultan-GEN être.IMPFT.I3P (Lacroix: 2009, s. 125)
  • oxorca do guruniti çkimi renan — femme et âne-ADD 1I.GEN être.I3P (Lacroix: 2009, s. 134)
  • skanden mskva peya miti koreni? — 2S-ABL beau DELIB quelqu'un PV-être.I3S-Q (Lacroix: 2009, s. 137)
  • Si oxoris var tui — 2S maison-DAT NEG être.IMPFT.I2S (Lacroix: 2009, s. 147)

Yukarıda Lacroix'dan yaptığımız alıntılarda yapılan gramatikal incelemelerde "olmak" fiili zaman ve kişi ekleri aynı kategori içinde değerlendirilmiş ve kaynaşık (blok hâlinde) verilmiştir. Bize göre, Lacroix'nın "être" olarak nitelendirdiği gramatikal unsurlar, zaman belirticisinden başka bir şey değildir. Her ne kadar kökü kaybolmuş da olsa, esas fiil durumundaki "olmak" fiili, diğer gramatikal kategorilerden ayrı ele alınmalıdır. Biz bu çalışmamızda esas fiil durumundaki bu fiili ayrı bir kategori olarak işlemeyi uygun bulduk.

Tablolara bakıldığında bir ve iki argümanlı fiillerde ekleştirme işlemi sırasında ikinci ve üçüncü kişileri gösteren çekim öneklerinin bulunmadığı görülecektir. Bu durum Lazcanın belirleyici özelliklerinden biridir. Buna rağmen sonek olarak kullanılan kişi eklerinden yola çıkarak burada belirticisi bulunmayan kişileri bir konsept olarak çıkarmak mümkündür. Yani biz -Ø(e), -n(e)/-r-en(e), -r-t(e) ve -r-an(e) ekleri sayesinde özne belirticisi bulunmayan ikinci ve üçüncü kişileri çıkarabiliyoruz. Bu durumu onlarca tabloda yaptığımız incelemeler sonucu tespit etmiş bulunuyoruz. Yine tespit etmiş bulunuyoruz ki bazı özel durumlar dışında teklik birinci ve ikinci kişi birinci seri eklerinin hanesinde bunları belirten bir unsur yoktur. Bunu belirtmek için de // işaretini kullandık. Ekleştirmede birinci ve ikinci kişiler hariç, bütün kişilerde birinci seri eklerinin bulunduğu görülmektedir. Bu kişi belirticileri çokluk birinci ve ikinci kişiler için -t(e), teklik üçüncü kişi için -n/-en, çokluk üçüncü kişi için -an'dır. Bu son örneklerde görülen -en ve -an eklerini de morfolojik ayrıma tabi tutarsak /e/ sesinin teklik, /a/ sesinin ise çokluk belirticisi olduğu söylenebilir. Bu çekim sonekleri ekleştirmelerle kişi belirticisi sorununu tamamen çözmüyorsa da bunlar sayesinde karışıklığın büyük oranda giderildiği görülmektedir. Lazcanın polysynthétique bir dil oluşundan dolayı, çekimli fiilde birden çok öğe iç içe bulunur; bu eklerin yukarıda sözünü ettiğimiz etkin tanımlayıcı özelliğine rağmen özne, nesne ve tümlecin, teklik-çokluk durumlarında bir belirsizliğin ortaya çıktığı tespit edilmiş; bu durum renkli tablolarda belirtilmiştir.

(Bizim çalışmamızda bu eklerin bulunmadığı yerlere // işareti konmuştur. Örn. m-a-ğ-er-en "Götürebilirim." örneğindeki gibi. Ancak burada da -en soneki özneye değil nesneye aittir.)

Yukarıda -(e)n ekinin üçüncü kişi soneki, /e/ sesinin teklik, /a/ sesinin ise çokluk belirticisi olduğunu belirtmiştik. -r(e) soneki ise oapu fiilinin geniş-şimdiki zaman belirticisidir. -r(e) ekine, teklik birinci ve ikinci kişi belirticisi bulunmadığı için, -t(e) soneki eklenir ve çokluk birinci ve ikinci kişi formu oluşturulur. Bizim alanımızda -r-an biçiminde gördüğümüz çokluk üçüncü kişi, Lacroix'nın çalışma alanında (Arkabi) -renan (Lacroix: 2009, s. 623); Kutscher'in çalışmasında (Artaşeni) ise -nan (Kutscher: 1995, s. 80) biçimindedir.

Bütün çekimli fiillerin sonunda parantez içine alınmış /e/ sesi görülmektedir. Bu sesin hiçbir gramatikal, kategorik değeri yoktur. Konuşucunun psikolojik durumuna göre tercihe bağlı olarak kullanılır veya kullanılmaz. Bu sesin psikolinguistik açısından bir öneminden söz edilebilir ve bu ses, prozodi açısından inceleme konusu edilebilir. Dolayısıyla cümlenin anlamına bu yönde bir katkısı olduğu söylenebilir. Aşağıdaki cümlelerde /e/ sesinin isteğe bağlı olarak kullanıldığı görülecektir: Si uça ore. Si uça re. Si uça r. "Sen esmersin." Bu cümlelerin tümünde anlam aynıdır. Ancak, psiko-linguistik açısından bakıldığında, konuşucunun sabırsızlık, stres, sıkışıklık durumlarında /e/ sesini çıkarmadığı görülür. Oysa Si uça ore. cümlesinin kullanıcısı eşref saatindedir veya cümlesine vurgu katmaya çalışmaktadır. Bu sesin, soru belirticisi -i ekinden dolayı düştüğü görülmektedir (bkz. Tablo 1c).

(Bu ses, soru ve söz aktarma formunda kullanılan teklik üçüncü kişi belirticisi -s'den sonra gelmez.)

Genel olarak Lazcanın bütün diyalektlerinde, özel olarak Gvandi alt-diyalektinde bir çekim içeki olan bağ eki -o-, ettirgen özne ile yapan yani gerçek özne arasında adeta bir emir-komuta ilişkisi kurar. Ettirgenlik genellikle -ap- (geçişli fiillerde; oxenu "yapmak" → Voxenapame. "Ona yaptırıyorum."), -in- (geçişsiz fiillerde; obgaru "ağlamak" → obgarinu "ağlatmak" gibi) ve -un- (tek argümanlıları iki argümanlı hâle getirmede; ompu "kaynamak" → ompunu "kaynatmak" gibi) ekleri ile yapılır. Ancak bu ekler olmadan bağ eki -o- kullanılarak özneden doğrudan veya dolaylı nesneye bir çeşit faktitif veya yönlendirme görevi üstlenmesi ile de ettirgen çekim yapılabilir: Örneğin, o-ǯir-u "göstermek" → g-o-ǯir-am(e) "Sana gösteriyorum."; o-şk-u "göndermek" → g-o-şk-um(e) "Seni gönderiyorum."; o-xen-ap-u "yaptırmak" → v-o-xen-ap-am(e) "Yaptırıyorum."

Tablolar aracılığıyla yaptığımız fiil çekimlerinden yola çıkarak Gvandi alt-diyalektinde oapu fiilinin kökünün olmadığını tespit ettiğimizi söylemiştik. Bu yüzden tablolarımızda yok hükmünde kabul ettiğimiz fiil kökü ve ekler hanesinde // sembolünü kullanmayı uygun bulduk. Bu işaret (∅) "yok" manasına gelir.

Diğer fiillerde olduğu gibi, "olmak" fiilinin sözde özneli biçimi de bir içek olan bağ eki -i-, sonek -en (teklik üçüncü kişi soneki) ve -er zaman eki ile kurulur. Bağ eki -i-, öznenin bilinmediği durumlarda kullanılır ve aynı zamanda dönüşlülük ve yakınlık ifade eden bir operatördür: S-i-en/-er-en "Mümkündür.", "Oluyor.", "Yetişir." Kullanıma ve çekime bağlı olarak "olmak" fiili birçok anlama sahip olabiliyor.

Daha önce de belirttiğimiz gibi "olmak" fiilinin çekimi sırasında ikinci ve üçüncü kişilerin zamir belirticileri bulunmamaktadır (bkz. Tablo 1a, 1b, 1c). Aşağıdaki tabloda oapu fiilini geniş/şimdiki zamanda kişilere göre çekimini yaptık. Bunu yaparken mümkün olduğunca morfolojik olarak farklı olan unsurları parçalarına ayırdık. Meselenin kolay anlaşılması için basit tablolarla incelemelerimize başladık. Yalnız Lazca ile Türkçenin parametrelerindeki farklılıklar, çeviri sırasında güçlüklere neden olmaktadır. Örnek bir tablo haricinde çekim unsuru olmayan ma, si, himu/hamu, şku, tkva, hini/hani gibi kişi zamirlerini çekim tablosuna koymadık. Bu arada aşağıdaki ilk üç tabloda yapılan çevirilerin daha çok biçimsel olduğunu da ekleyelim:

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-Ø-u veya o-Ø-ap-u "olmak" — Olumlu biçim

Kişi Örnek Anlam
1T. Ma vor(e) "Benim."
2T. Si or(e) "Sensin."
3T. Him on(e) "Odur."
3T. Him/ham oren(e) "Odur."
1Ç. Şku vort(e) "Biziz."
2Ç. Tkva ort(e) "Sizsiniz."
3Ç. Hini/Hani oran(e) "Onlardır."

(Not: Üçüncü kişilerde konuşmacıya yakın olanlar için ham ve hani kullanılır.)

Tablo 1a — o-Ø-ap-u fiilinin "olmak" anlamında şimdiki zaman olumluluk çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Ben) -im." v o ∅ r ∅ (e)
"(Sen) -sin." ∅ o ∅ r ∅ (e)
"(O) -dur." ∅ o ∅ ∅ ∅ n (e)
"(O) -dur." ∅ o ∅ r e n (e)
"(Biz) -iz." v o ∅ r t (e)
"(Siz) -siniz." ∅ o ∅ r t (e)
"(Onlar) -dır(lar)" ∅ o ∅ r a n (e)

Sn.: (e) — isteğe bağlı olarak kullanılır veya kullanılmaz.

Tablo 1b — o-Ø-ap-u fiilinin "olmak" anlamında şimdiki zaman olumsuzluk çekimi

Olmz. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Ben) değilim." va v o ∅ r ∅ (e)
"(Sen) değilsin." var ∅ o ∅ r ∅ (e)
"(O) değildir." var ∅ o ∅ ∅ ∅ n (e)
"(O) değildir." var ∅ o ∅ r e n (e)
"(Biz) değiliz." va v o ∅ r t (e)
"(Siz) değilsiniz." var ∅ o ∅ r t (e)
"(Onlar) değildirler." var ∅ o ∅ r a n (e)

Tablo 1c — o-Ø-ap-u fiilinin "olmak" anlamında şimdiki zaman soru çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.Ö. S.S
"(Ben) miyim?" v o ∅ r ∅ i
"(Sen) misin?" ∅ o ∅ r ∅ i
"(O) mudur?" ∅ o ∅ ∅ ∅ n i
"(O) mudur?" ∅ o ∅ r e n i
"(Biz) miyiz?" v o ∅ r t i
"(Siz) misiniz?" ∅ o ∅ r t i
"(Onlar) mıdır(lar)?" ∅ o ∅ r a n i
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.2. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'var olmak'

Bağ eki -o-'nun önüne ko- "olumluluk" (préfixe affirmatif) belirticilik öneki eklenince o-Ø-ap-u fiili "olmak" anlamından sıyrılarak "var olmak" anlamı kazanmaktadır. Bu önekin bünyesinde bulunan /o/ sesi bir ünlü ile karşılaştığında düşer. Bu istisnasız bir durumdur. Biçimsel bakımından değilse de fiilin anlamını değiştirici özelliğinden dolayı ko- öneki şimdiki zaman çekiminde yapım eki fonksiyonu üstlenmekte, bir çekim eki olduğu hâlde fonksiyonel olarak yapım eki gibi davranmaktadır. Ama bu önek asla bir yapım eki değildir, çünkü bu önek sadece çekimli fiile eklenir ve bu ekin masdar şekli yoktur. Biz bu önekin bir yapım eki değil, istisnasız bütün durumlarda, bir çekim eki olduğunu biliyoruz. Ancak bu tespitimiz bu önekin sadece oapu fiilindeki çekimi ile ilgilidir. Bu önek genel olarak belirticilik, pekiştiricilik, tekrarlayıcılık (bkz. C.) temel fonksiyonlarına sahiptir. Periyodik aktivitelerde tekrarlayıcılık fonksiyonu ile fiilin zamanını, görüngüsünü (aspect) değiştirdiğini de ekleyelim. Diğer olumluluk öneklerinde (do-, ko-, menda-/mende-, o-) olduğu gibi, ko- önekinin olumsuz biçimi yoktur; *ko-var-v-o-Ø-r(e)-ź denemez. Buna karşılık olumlu ve soru biçimleri bulunur (bkz. Tablo 2a, 2b).

Kojima da ko- önekinin olumluluk öneklerinden biri olduğunu belirtir. Meselenin daha iyi anlaşılması için birkaç örnek verelim: moğu "getirmek" → mo-v-i-ğ-i "Getirdim.", ko-mo-v-i-ğ-i "Getirdim. (muhatabın sözüne nazaran 'kesin, yalan değil' anlamında)" veya ko-mo-v-i-ğ-i "Getirdim. (Hemen şimdi)". Bu sonuncu cümle yakın geçmişte yapılan işi anlatmada kullanılır. Yakın geçmişte başlayıp bitmiş ancak etkileri konuşma anında devam eden bir içeriğe sahiptir, İngilizcedeki "present perfect tense" değerindedir. Konuşma anında oluşan fiilî duruma göre konuşmacı, ekleri gayri-ihtiyari olarak seçer.

(Kojima'nın bu konudaki isabetli belirlemeleri, olumluluk öneklerinin tanımlanmasında işimizi kolaylaştırmış ancak "olumluluk" [affirmation] tanımlamasının bu eklerin fonksiyonlarını anlatmak için yeterli olmadığını, bu öneklerin sadece olumluluk anlamı katmadığını, görünüşsel zaman [temps aspectuel, temps pragmatique] yapmak gibi bir fonksiyonlarının da bulunduğunu belirtmek gerekir. Bu arada Holisky, o-ğ-u "götürmek" fiilinin şimdiki zaman çekiminde kök olarak -ğu-'yu almaktadır ki bu herkesin tartışmasız kabul edeceği bir yanlışlıktır — bkz. Holisky: 1991, s. 426.)

Tablo 2a — o-Ø-ap-u fiilinin "var olmak" anlamındaki şimdiki zaman çekimi (Olumluluk biçimi)

P.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.Ö. Sn
"Varım." ko v o ∅ r ∅ (e)
"Varsın." k ∅ o ∅ r ∅ (e)
"Var." k ∅ o ∅ ∅ ∅ n (e)
"Var." k ∅ o ∅ r e n (e)
"Varız." ko v o ∅ r t (e)
"Varsınız." k ∅ o ∅ r t (e)
"Var(lar)" k ∅ o ∅ r a n (e)

Tablo 2b — o-Ø-ap-u fiilinin "var olmak" anlamında şimdiki zaman soru çekimi

P.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.Ö. S.S.
"Varım mıyım?" ko v o ∅ r ∅ i
"Var mısın?" k ∅ o ∅ r ∅ i
"Var mı?" k ∅ o ∅ ∅ ∅ n i
"Var mı?" k ∅ o ∅ r e n i
"Var mıyız?" ko v o ∅ r t i
"Var mısınız?" k ∅ o ∅ r t i
"Var mıdırlar?" k ∅ o ∅ r a n i
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.3. o-Ø-ap-u '(öğretmen vb.) olmak'

O-Ø-ap-u fiili, çekim eklerinin belirli kombinezonlarda çekimi ile bütüncül bir anlam kazanarak bir meslek, bir mevki (öğretmen, çiftçi gibi) sahibi olmak anlamına da gelmektedir. Bütün kişilerde zaman belirticisi -er sonekidir. Fakat teklik üçüncü kişi çekiminde kelimeyi kısaltma ihtiyacından kaynaklı ortaya çıkan bir hece düşmesi söz konusudur ve bu nedenle kimi zaman -er ekinin düştüğü görülmektedir.

Gvandi alt-diyalektinde içek olan -i- yakınlık ilişkisi kuran bağ ekidir (valence proximale). Bu bağ eki genel fonksiyon olarak özne-nesne veya özne-yararlanan (ya da hedef) arasında karşılıklı, doğrudan veya dolaylı ilişkiyi kurar. Bu bağ eki aynı zamanda kendi kendinelik, sahiplik ilişkisi de kurar: o-zir-u "bulmak" → v-i-zir-am-t(e) "Kendimiz için buluyoruz."; muhataba doğru, ona karşı yapılan işi ifade eder: o-lakird-u "konuşmak" → g-i-lakird-am(e)-ź "Seninle konuşuyorum."; muhatap için yapılan işi ifade eder: o-zir-u "bulmak" → g-i-zir-am-t(e) "Sizin için buluyoruz."; dönüşlülük ifade eder: o-ǯir-u "göstermek" → v-i-ǯir-am(e)-ź "Bir şeyimin görünmesini sağlıyorum."; o-zir-u "gözükmek" → v-i-zir-Ø-t(e) / v-i-zir-er-t(e) "Gözüküyoruz."; v-i-lakird-am(e)-ź "Konuşuyorum." Bağ eki -i-'nin daha iyi anlaşılması için bir başka bağ eki olan -o-'ya örnek vermenin yararlı olacağını düşünüyoruz: o-ǯir-u "göstermek" → v-o-ǯir-am(e)-ź "Birine gösteriyorum." Bu örnekten de anlaşılacağı üzere bağ eki -o- çoğunlukla ettirgenlik görevi üstlenmektedir.

Yukarıdaki örneklerden de anlaşılmaktadır ki bağ eki -i- fiillerin anlamına etki etmekte, onları değiştirmekte, özne, nesne ve tümleç arasında çeşitli fonksiyonlarla ilişki kurmaktadır. Öyle ki bu bağ eki, o-Ø-ap-u fiilinin geçmiş zaman çekiminde "doğmak" anlamını katarak onun anlamını tümden değiştirmektedir: o-Ø-ap-u "olmak" → Bexana, Fasi Memeti ğuru şana iu mondo. "Bexana Fasi Memet öldüğü sene doğmuştur herhalde."

Tablo 3 — Oren fiilinin "(öğretmen) olmak" anlamında geniş/şimdiki zamanın olumlu çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Öğretmen) Olu(yo)rum." v i ∅ er ∅ (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rsun." ∅ i ∅ er ∅ (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)r." ∅ i ∅ ∅ e n (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)r." ∅ i ∅ er e n (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)ruz." v i ∅ er t (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rsunuz." ∅ i ∅ er t (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rlar." ∅ i ∅ er a n (e)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.4. o-Ø-ap-u veya o-Ø-u 'ait olmak'

Lazcada fiil çekiminde bağ eki -a- kullanılmak suretiyle "olmak" anlamındaki o-Ø-ap-u fiili "ait olmak" anlamına gelmektedir. Bu bağ eki aynı zamanda işlevsel olarak fiillere "yeterlilik" anlamı da katmaktadır: oxenu "yapmak" → m-a-xen-en(e) "Yapabiliyorum." Bu bağ ekinin bir başka işlevi de istem dışı yapılan hareketleri, tikleri, terk edilemeyen alışkanlıkları anlatmaktır: m-a-xen-en(e) "(Elimde olmadan, istem dışı) Yapıyorum." Bu son cümle, irade dışı, refleks gibi, düşünülmeden yapılan işleri anlatır. Ancak burada bizim konumuz bu bağ ekinin saydığımız son iki işlevleri değildir. Burada bu bağ eki, yakınlığı, aitliği, bütüncül bir mensubiyeti ifade eder.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi bağ eki -a- yeterliliği, mensup olmayı ifade eder. Ama durum fiillerinde ve hareket fiillerinde farklı fonksiyonları olmaktadır. Yeterlilik bu bağ ekinin özelliklerinden sadece biridir. Bu bağ ekinin biçimsel olarak birbirinin tıpkısı olan kullanımlarını, farklı fonksiyonlarda kullanım sırasında karıştırmamak gerekir. Ana dili Lazca olmayan kişiler ve Lazcayı öğrenmeye yeni başlayan çocuklar, biçimsel benzerlikler ile ayrıksı fonksiyonları birbirinden ayırmakta zorluk çekebilirler. Yani maxenen kelimesi hem "Elimden olmadan yapıyorum." hem de "Yapabiliyorum, becerebiliyorum." anlamlarına gelebilmektedir. Biçimsel analiz olarak baktığımızda bu iki ifade arasında hiçbir fark yoktur. Ama anlam bakımından baktığımızda farklılık kendini göstermektedir. Biçimsel benzerliğin anlamda yol açtığı karışıklığı gidermenin yolu genel konuya vakıf olmak, prozodiye (vurgu ve tonlama) bakmak veya kişi zamirlerinin kullanılışına dikkat etmekten geçecektir.

Bağ eki -a-'nın fiil, kişi ve zaman ekleri ile birleşmesi şöyledir: Bütün formlar, ettirgenlik formu dâhil, bütün kişiler için zaman belirticisi -er-'dir. Bu ekin teklik üçüncü kişi çekiminde iki farklı biçim söz konusudur. -er eki, teklik üçüncü kişi ekleri ile birleşirken düşer ve sadece teklik üçüncü kişi belirticisi olan -en- kalmaktadır. Ayrıca, çokluk birinci ve ikinci kişi belirticisi -t ve çokluk üçüncü kişi belirticisi -an çekim zincirinin sonunda yer almaktadır. -en- ekinin başında bulunan /e/ sesi teklik belirticisi, -an- ekinin başında bulunan /a/ sesi de çokluğu ifade ediyor (bkz. Tablo 2a, 2b, 3). Çokluk birinci ve ikinci kişi belirticisi -t'nin kişilere göre ayırıcı bir özelliği bulunmamaktadır. Bu yüzden biçimsel benzerliklerden kaynaklı anlamsal karışıklıklar ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, özne ve nesne arasında ilişkide rol alan "tümleç durumundaki kişilerde" teklik-çokluk ilişkilerinde (özellikle üç argümanlı çekimlerde) her zaman karışıklığa yol açan bir belirsizlik bulunmaktadır. Biz bu karışıklıkları tespit edip tablolarda renkli şekillerle gösterdik. Teklik-çokluk karışıklıklarına yol açan belirsizliği gidermenin yolu, özne ve dolaylı tümlece (objet indirect) ait kişi zamirlerini kullanmaktan geçmektedir (bkz. Tablo 6b).

Ait olana (possédé) ve yakınlık durumlarına göre kişi öneklerini şöyle sıralayabiliriz: v-(a-), m-(a-), g-(a-), (Ø-/j-)(a-). Bu kalıbın kişilere göre dolaylı tümleç görünümleri: birinci kişiye göre m-(a-) "bana/bize"; ikinci kişiye göre g-(a-) "sana/size"; üçüncü kişisine göre (Ø-/j-)(a-) "ona/onlara". Bağ eki -a- burada özne ile dolaylı tümleç arasında aitlik, yakınlık ilişkisi kurmaktadır. İkinci ve üçüncü kişilerde özne belirticisi bulunmaz. Ancak cümlenin genel anlamı ve genel biçimsel konseptten öznenin kaçıncı kişi olduğu anlaşılmaktadır.

Yukarıdaki örneklerden yola çıkarak diyebiliriz ki aitlik fonksiyonundaki bağ eki -a-, özne ve nesne (objet direct) arasında ilişki kurmaz, özne ile dolaylı tümleç (objet indirect) arasında ilişki kurar. Normalde tek argümanlı olan oapu "olmak" fiili, belirli bir konsept (aitlik fonksiyonu) ile iki argümanlı fiile dönüşür. Burada söz konusu olan dolaylı tümleç ile özne arasında yakınlık, sahiplik ilişkisidir.

Tablo 4 — o-Ø-u veya o-Ø-ap-u "ait olmak" fiilinin geniş/şimdiki zaman olumlu çekimi (Özne × Dolaylı Tümleç)

Aşağıdaki tabloda Ö. = özne, D.T. = dolaylı tümleç (ait olunan kişi) kişisini gösterir; her hücrede önce çekim formu, altında morfem çözümlemesi, altında da örnek cümle verilmiştir.

Özne 1T. (Ma):

  • D.T. Teklik: g-a-Ø-er(e)-Ø (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>2T) "Sana (kardeş) olu(yo)rum." · v-a-Ø-er(e)-Ø (II1v-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)rum."
  • D.T. Çokluk: g-a-Ø-er-t(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>2Ç) "Size (kardeş) olu(yo)rum." · v-a-Ø-er(e)-Ø (II1v-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>3Ç) "Onlara (kardeş) olu(yo)rum."

Özne 1Ç. (Şku):

  • D.T. Teklik: g-a-Ø-er-t(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>1T) "Sana (kardeş) olu(yo)ruz." · v-a-Ø-er-t(e) (II1v-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)ruz."
  • D.T. Çokluk: g-a-Ø-er-t(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>2Ç) "Size (kardeş) olu(yo)ruz." · v-a-Ø-er-t(e) (II1v-VALa-ait olmak-GŞ-I1Ç>3Ç) "Onlara (kardeş) olu(yo)ruz."

Özne 2T. (Si):

  • D.T. Teklik: m-a-Ø-er(e)-Ø (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>1T) "Bana (kardeş) olu(yo)rsun." · Ø-a-Ø-er(e)-Ø (II2-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)rsun."
  • D.T. Çokluk: m-a-Ø-er-t(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>1Ç) "Bize (kardeş) olu(yo)rsun." · Ø-a-Ø-er(e)-Ø (II2Ø-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>3Ç) "Onlara (kardeş) olu(yo)rsun."

Özne 2Ç. (Tkva):

  • D.T. Teklik: m-a-Ø-er-t(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>1T) "Bana (kardeş) olu(yo)rsunuz." · Ø-a-Ø-er-t(e) (II2-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)rsunuz."
  • D.T. Çokluk: m-a-Ø-er-t(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>1Ç) "Bize (kardeş) olu(yo)rsunuz." · Ø-a-Ø-er-t(e) (II2Ø-VALa-ait olmak-GŞ-I2Ç>3Ç) "Onlara (kardeş) olu(yo)rsunuz."

Özne 3T. (Him/Ham):

  • D.T. Teklik: m-a-Ø-Ø-en(e)/m-a-Ø-er-en(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>1T) "Bana (kardeş) olu(yo)r." · g-a-Ø-Ø-en(e)/g-a-Ø-er-en(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>2T) "Sana (kardeş) olu(yo)r." · Ø-a-Ø-er-en(e) (II3-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)r."
  • D.T. Çokluk: m-a-Ø-er-an(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>1Ç) "Bize (kardeş) olu(yo)r." · g-a-Ø-er-an(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>2Ç) "Size (kardeş) olu(yo)r." · Ø-a-Ø-er-an(e) (II3-VALa-ait olmak-GŞ-I3T>3Ç) "Onlar ona (kardeş) olu(yo)rlar."

Özne 3Ç. (Hini/Hani):

  • D.T. Teklik: m-a-Ø-Ø-en(e)/m-a-Ø-er-en(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>1T) "Bana (kardeş) olu(yo)rlar." · g-a-Ø-Ø-en(e)/g-a-Ø-er-en(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>2T) "Sana (kardeş) olu(yo)rlar." · Ø-a-Ø-er-en(e) (II3-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>3T) "Ona (kardeş) olu(yo)rlar."
  • D.T. Çokluk: m-a-Ø-er-an(e) (II1m-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>1Ç) "Bize (kardeş) olu(yo)rlar." · g-a-Ø-er-an(e) (II2g-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>2Ç) "Size (kardeş) olu(yo)rlar." · Ø-a-Ø-er-an(e) (II3-VALa-ait olmak-GŞ-I3Ç>3Ç) "Onlar onlara (kardeş) olu(yo)rlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.5. -ğ- 'sahip olmak1', -on- 'sahip olmak2'

Türkçedeki "sahip olmak" fiiline karşılık Lazcada, canlı/hareketli ve cansız/hareketsiz varlıklar için ayrı ayrı olmak üzere iki farklı fiil bulunur. Bu ayrımda temel esas, sahip olunan varlığın canlı/hareketli veya cansız/hareketsiz oluşudur. İkisi de canlı olmakla birlikte bir ağaca ve bir hayvana sahip olmak iki farklı fiille ifade edilir. Bu demektir ki hareketsiz (inanimé) varlıklara sahip olmak, cansızlara sahip olmak gibi algılanır. Buna karşılık hem cansız hem hareketsiz olmakla birlikte ölülere canlı muamelesi yapılır. Cansız/hareketsiz varlıklara sahip olmak anlamı taşıyanına "sahip olmak1"; canlı/hareketli varlığa "sahip olmak" anlamı taşıyanına "sahip olmak2" dediysek de yukarıda ölüler için bahsettiğimiz gibi bazı durumlarda canlı/hareketli, cansız/hareketsiz tanımlamasının da yeterli olmadığını belirtelim.

Biçimsel olarak canlı/hareketli varlıklar için kullanılan fiilin kökü -on-, cansız/hareketsiz varlıklar için kullanılan fiilin kökü de -ğ-'dir. Biz, canlı/cansız formu ile sahiplik anlamı kazanmış bu fiillerin oapu "olmak" fiili ile ilişkili olduğunu düşünüyoruz. Ancak bu düşünce incelemelerle tespit edilip kanıtlanmış değildir.

-ğ- ve -on- sahiplik bildiren fiil kökleri -a- bağ ekini almazlar. -a- bağ eki ile çekimlenirlerse *Mağen "-cansız bir varlığı- Götürebiliyorum.", *Maonen "-canlı bir varlığı- Götürebiliyorum." anlamlarını alır ki bu anlamların sahip olmakla bir ilgisi yoktur. Geçmiş ve gelecek zaman çekimlerini yaptığımızda bu fiillerin oapu fiili ile bağlantısını kurabiliyoruz. -ğ- ve -on- kökleri ve oapu fiili ile çeşitli zamanlara göre çekimi:

-ğ- fiili:

  • Geniş zaman: Ma ti oxori miğun. "Benim de bir evim var (tabii ki)." (profiks'siz) · Ma ti oxori komiğun. "Benim de bir evim var (elbette)." (profiks'li) · Ma ti oxori maen. "Benim de bir evim oluyor." (profiks'siz) · Ma ti oxori domaen. "Benim de bir evim olabilir." (profiks'li)
  • Gelecek zaman: Ma ti oxori miğurtsen. "Benim de bir evim olacak." (profiks'siz) · Ma ti oxori komiğurtsen. "Benim de bir evim olacak (elbette)." (profiks'li) · Ma ti oxori maasen. "Benim de bir evim olacak." (profiks'siz) · Ma ti oxori domaasen. "Benim de bir evim olacak." (profiks'li)
  • Basit geçmiş zaman: Bu kökün basit geçmiş zamanı yoktur (*Ma ti oxori miğ-... kurulamaz). Buna karşılık oapu köküyle vardır: Ma ti oxori mau. "Benim de evim oldu." (profiks'siz) · Ma ti oxori domau. "Benim de evim oldu." (profiks'li)
  • Hikâye geçmiş zaman (l'imparfait): Ma ti oxori miğurtu. "Benim de evim vardı." (profiks'siz) · Ma ti oxori komiğurtu. "Benim de evim vardı (elbette)." (profiks'li) · Ma ti oxori maertu. "Benim de evim oluyordu." (profiks'siz) · Ma ti oxori domaertu. "Benim de evim oluyordu." (profiks'li)
  • Katmerli geçmiş zaman (plus-que-parfait): Ma ti oxori mau dortu. "Benim de evim olmuştu." (profiks'siz) · Ma ti oxori domau dortu. "Benim de evim olmuştu." (profiks'li) — -ğ- kökü ile bu zaman kurulamaz (*miğurtu dortu / *komiğurtu dortu geçersiz).
  • Gerçekleşmemiş (şartlı) geçmiş zaman: Ma ti oxori miğurtasertu. "Benim de evim olurdu." (profiks'siz) · Ma ti oxori komiğurtasertu. "Benim de evim olmuş olurdu." (profiks'li) · Ma ti oxori maasertu. "Benim de evim olurdu." (profiks'siz) · Ma ti oxori domasertu. "Benim de evim olmuş olurdu." (profiks'li)

-on- fiili: (aynı zaman/profiks düzeni, "nana do baba" "anne baba" örneğiyle)

  • Geniş zaman: Ma ti nana do baba mionun. "Benim de anne babam var (tabii ki)." · komionun "...var (elbette)." · maen "...oluyor." · domaen "...olabilir."
  • Gelecek zaman: mionurtsen "...olacak." · komionurtsen "...olacak (elbette)." · maasen "...olacak." · domaasen "...olacak."
  • Basit geçmiş zaman: Bu kökle kurulamaz (*mion-..., *komion-...). oapu ile: Ma ti nana do baba mau. "...oldu." · domau "...oldu."
  • Hikâye geçmiş (imparfait): mionurtu "...vardı." · komionurtu "...vardı (elbette)." · maertu "...oluyordu." · domaertu "...oluyordu."
  • Katmerli geçmiş: mau dortu "...olmuştu." · domau dortu "...olmuştu." — -on- kökü ile kurulamaz (*mionurtu dortu / *komionurtu dortu geçersiz).
  • Gerçekleşmemiş (şartlı) geçmiş: mionurtasertu "...olmuş olurdu." · komionurtasertu "...olmuş olurdu." · manasertu "...olurdu." · domasertu "...olmuş olurdu."

Bu iki farklı anlamdaki fiil, iki farklı köke sahiptir. Bu fiillerin masdar şeklinin ocapu olduğunu düşünüyorsak da bu konuda bilimsel bir şüphe payı bırakmak gerektiğine inanıyoruz. Bu iki kökün teklik üçüncü kişi şimdiki zaman çekimi Uğun "(Hareketsiz/cansız bir varlık için) Onda var." ve Uonun "(Hareketli/canlı bir varlık için) Onda var." biçimindedir.

Lazcadaki bu iki fiil kökü, Türkçeye "götürmek" diye çevirebileceğimiz iki değişik fiil ile de sesteştir ve bu "götürmek" karşılığındaki fiilin de canlı/hareketli veya cansız/hareketsiz varlıklar için ayrı ayrı olmak üzere iki farklı kökü bulunur: canlı/hareketli varlıklar için oonu "götürmek", cansız/hareketsiz varlıklar için oğu "götürmek". Tıpkı sahip olmak fiilinde olduğu gibi buradaki ayrımda da temel esas götürülen varlığın canlı/hareketli veya cansız/hareketsiz oluşudur; ölülere yine canlı/hareketli muamelesi yapılır (istisna). Bu inceleme çalışmamızın konusu olmamakla birlikte cansız/hareketsiz varlıkları götürmek anlamı taşıyanına "götürmek1"; canlı/hareketli varlığı "götürmek" anlamı taşıyanına "götürmek2" dedik. Bu iki fiilin masdar şekli vardır ve fiil çekim sistemi "sahip olmak" anlamındaki fiil köklerininkinden farklıdır: o-ğ-u/o-on-u "götürmek" fiillerinin iki veya üç argümanlı çekimi mevcuttur, ancak "sahip olmak" anlamındaki -ğ-/-on- köklerine sahip fiilin sadece iki (sahip olan ve sahip olunan) argümanlı çekimi mevcuttur.

"Sahip olmak" anlamındaki -ğ-/-on- köklü fiillerin oapu "olmak" fiili ile anlam ilişkisi bulmak mümkündür; ancak sesteş ve canlı/cansız kuralında ortaklaşmakla birlikte o-ğ-u/o-on-u "götürmek" fiilleri ile hiçbir ilgisi yoktur. Çalışma alanımızda masdar şekli kaybolmuş veya değişime uğramış olabileceğini, başka diyalekt bölgelerinde veya Lazcanın kardeş dili Megrelcede yaşıyor olabileceğini hesaba katmak gerekir.

-ğ- ve -on- sahiplik fiillerinin geniş/şimdiki zaman belirticisi -ur ekidir. Bu ekin sonundaki /r/ sesi teklik kişilerde kimi prozodik nedenlerle düşme eğilimi gösterir; bu durumda sadece /u/ sesi kalır ve teklik üçüncü kişi soneki -en ile eklemlenerek -ur- ekinin işlevini tek başına üstlenir. -en ekinin başındaki /e/ sesi teklik belirticisidir; sahip olunan nesne tek de olsa sahip olanlar çokluksa -an eki kullanılır — yani çekimli fiilin sonundaki kişi belirticileri nesneye değil özneye aittir. Bağ eki -i- özne (birinci ve ikinci kişiler) ile nesne arasında bir aitlik ilişkisi kurar; uzaklık bağ eki -u- ise üçüncü kişiler ile nesne arasında aitlik ilişkisini düzenler.

Tablo 5 — -ğ- "sahip olmak1" fiilinin şimdiki zaman olumlu biçimi

K.Ö. U.B.(u) / Y.B.(i) F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Benim) var." m i ğ ur e n (e)
"(Benim) var." m i ğ u ∅ n (e)
"(Senin) var." g i ğ ur e n (e)
"(Senin) var." g i ğ u ∅ n (e)
"(Onun) var." ∅ u ğ ur e n (e)
"(Onun) var." ∅ u ğ u ∅ n (e)
"(Bizim) var." m i ğ ur a n (e)
"(Sizin) var." g i ğ ur a n (e)
"(Onların) var." ∅ u ğ ur a n (e)

Tablo 6a — -on- "sahip olmak2" fiilinin şimdiki zaman olumlu biçimi

K.Ö. U.B.(u) / Y.B.(i) F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Benim) var." m i on ur e n (e)
"(Benim) var." m i on u ∅ n (e)
"(Senin) var." g i on ur e n (e)
"(Senin) var." g i on u ∅ n (e)
"(Onun) var." ∅ u on ur e n (e)
"(Onun) var." ∅ u on u ∅ n (e)
"(Bizim) var." m i on ur a n (e)
"(Sizin) var." g i on ur a n (e)
"(Onların) var." ∅ u on ur a n (e)

Aşağıdaki tablolarda özellikle çokluklarda belirsizlik yaratan çekimleri göstermek istedik. Gramatikal analizlerde farklılık ortaya çıkmakla birlikte özne ve nesnenin teklik-çokluk oluşlarına göre (aslında cümleler birbirinden çok farklı anlamlar içermesine rağmen) anlam bakımından çelişik biçimsel benzerlikler dikkat çekicidir. Bu durum anlam karmaşasına neden olmaktadır. Bu karmaşadan kurtulmak için kişi zamirlerinin kullanılması gerekmektedir. Mesela Gixenamt(e) "Yapıyorum/uz." cümlesinin anlamında unsurların niceliği konusunda bir netlik yoktur — özne teklik/çokluk veya nesne teklik/çokluk veya ikisi birlikte çokluk olabilmektedir:

  • Gixenamt(e) (özne teklik, nesne çokluk)
  • Gixenamt(e) (özne çokluk, nesne teklik)
  • Gixenamt(e) (özne çokluk, nesne çokluk)

Üç cümle de biçim olarak tamamen aynıdır; farkı ancak bağlam veya kişi zamiri belirler (bkz. Tablo 6b, 7b, 8):

  • Ma, tkva gixenamt(e). "Ben sizin için yapıyorum." (özne teklik, nesne çokluk)
  • Şku, si gixenamt(e). "Biz senin için yapıyoruz." (özne çokluk, nesne teklik)
  • Şku, tkva gixenamt(e). "Biz sizin için yapıyoruz." (özne çokluk, nesne çokluk)

-ğ- ve -on- "sahip olmak" fiillerinde "sahip olan" ile "sahip olunan"ı kişiler açısından incelediğimizde şu eklerin kullanıldığı görülür: birinci kişiler için m-, v-, ikinci kişiler için g-. Bir ve ikinci kişilerde çokluk belirticisi -t(e)'dir. Üçüncü kişilerde kişi belirticisi öneki bulunmaz; bunun yerine üçüncü kişilerde -(e)n ve -an sonekleri önek boşluğunu doldurur. Geniş/şimdiki zaman belirticisi -ur sonekidir. Teklik birinci ve ikinci kişilerde kişi belirten hiçbir sonek unsuru yoktur. Teklik üçüncü kişide zaman-kişi belirticisi -u(r)-(e)n, çokluk üçüncü kişide ise -ur-an biçimindedir. Çokluk birinci ve ikinci kişilerde kullanılan zaman-çokluk belirticisi -ur-t'tur.

Aşağıdaki tabloda yapılan Türkçe çeviriler Lazcadaki anlamı tam olarak karşılamaz; parametreler farklı olduğu için anlam tam örtüşmez. Örneğin Mionur(e) "Benim için varsın, bana aitsin, benimsin." anlamlarının tümünü yazsak da Lazca anlamı tam karşılamıyor; bu cümlede gönüllü ve sevgiye dayalı bir ait/sahiplik söz konusudur — "Sen durduğun yerde kendin için varsın ve sen aynı zamanda bana aitsin, seni seviyorum." gibi bir anlam genişliği içinde düşünmek gerekir.

Tablo 6b — -on- köklü "sahip olmak2" fiilinin olumlu biçimi (Özne × Nesne çapraz tablosu)

Satırlar Ö. (özne/sahip), sütunlar N. (nesne/sahip olunan) kişisini gösterir. Köşegen (özne = nesne) hücreleri kitapta boş bırakılmıştır. Kitapta bu tablodaki bazı hücreler renkli işaretlenerek biçimce özdeş/karışabilecek çekimler gösterilmiştir (aşağıda *...* ile işaretlendi); doğru okuma için kişi zamiri kullanılması öneriliyor (yukarıdaki paragrafa bkz.).

Ö. \ N. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — m-i-on-ur(e)-Ø "Benimsin." m-i-on-ur-en/-un(e) "Benimdir." — m-i-on-ur-t(e) "Benimsiniz." m-i-on-ur-en/-un(e) "Benimdirler."
2T. g-i-on-ur(e)-Ø "Seninim." — g-i-on-ur-en/-un(e) "Senindir." g-i-on-ur-t(e) "Seniniz." — g-i-on-ur-en/-un(e) "Senindirler."
3T. v-u-on-ur(e)-Ø "Onunum." Ø-u-on-ur(e)-Ø "Onunsun." Ø-u-on-ur-en/-un(e) "Onundur." v-u-on-ur-t(e) "Onunuz." Ø-u-on-ur-t(e) "Onunsunuz." Ø-u-on-ur-en/-un(e) "Onundurlar."
1Ç. — m-i-on-ur-t(e) "Bizimsin." m-i-on-ur-an(e) "Bizimdir." — m-i-on-ur-t(e) "Bizimsiniz." m-i-on-ur-an(e) "Bizimdirler."
2Ç. g-i-on-ur-t(e) "Sizinim." — g-i-on-ur-an(e) "Sizindir." g-i-on-ur-t(e) "Siziniz." — g-i-on-ur-an(e) "Sizindirler."
3Ç. v-u-on-ur-t(e) "Onlarınım." Ø-u-on-ur(e)-Ø "Onlarınsınız." Ø-u-on-ur-an(e) "Onlarındır." v-u-on-ur-t(e) "Onlarınız." g-i-on-ur-an(e) "Onlarınsınız." Ø-u-on-ur-an(e) "Onlarındırlar."

(Not: 2T×1Ç ve 3Ç×2Ç gibi bazı hücrelerdeki değerler kaynak taramada da özdeş görünmektedir — kitabın kendi "biçimsel benzerlik/belirsizlik" tespitiyle tutarlı. Morfem çözümlemeleri (II1m-VALi-sahip olmak2-GŞ-I1T<2T vb.) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.6. o-nçar-u 'yazmak', 'kaydedilmek', 'kaydolmak'

B.6. o-nçar-u 'yazmak', 'kaydedilmek', 'kaydolmak'

O-nçar-u fiili iki veya üç argümanla çekimlenebilen düzenli bir fiildir. Bağ ekli ve bağ eksiz olmak üzere iki çeşit çekimi mevcuttur. Bağ ekli çekim sırasında, yararlanana veya hedefe göre kullanılan özne bildirici kişi önekleri şunlardır: v-(i-/u-), m-(i-), g-(i-), Ø-(i-/u-). Bağ ekleri, yararlananın veya hedefin kaçıncı kişi olduğuna göre değişiklik göstermektedir. Birinci kişiler özne olduğunda v-(i-) 'benim için, kendime/bizim için, kendimize', v-(u-) 'ona, onun için/onlara, onlar için', g-(i-) 'sana, senin için/size, sizin için'; ikinci kişiler özne olduğunda m-(i-) 'benim için, bana/bizim için, bize', g-(i-) 'sana, senin için/size, sizin için', Ø-(u-) 'ona, onun için/onlara, onlar için'; özne üçüncü kişiler olduğunda m-(i) 'benim için,bana/bizim için, bize', g-(i-) 'sana, senin için/size, sizin için', Ø-(i-) 'kendine/kendilerine', Ø-(u-) 'ona, onun için/onlara, onlar için'. Bağ eki -i- özne ile birinci ve ikinci kişiler arasında yakınlık (proximal) ilişkisi kurar. Aynı biçimde bağ eki -u- da özne ile üçüncü kişiler arasında uzaklık (externe) ilişkisi kurma görevini üstlenir. İki argümanlı fiillerde özne ile yaralanıcı/hedef aynı kişiler olduğunda -i-, üçüncü kişiler için kullanıldığında ise -u- bağ eki kullanılır. İki argümanlı çekimlerde ikinci ve üçüncü kişi çekimlerinde kişi zamiri kullanılmaz (→Tablo 7).

LACROIX'nın çalışmasına bakarak ĞVANDİ'deki -am sonekine karşılık, Arhavi ağzında -om ve -am soneklerinin ikisinin de mevcut olduğunu görüyoruz. Bizim çalışma alanımızda bu sonekin başka varyantı bulunmamaktadır. LACROIX'ya göre -am soneki bir suffixe thématique'tir. Sıfatların fiileştirilmesi işlevini gören bu sonek, ettirgen fiiller yapımında kullanılır (LACROIX: 2009, s. 581-82).

-am soneki, teklik üçüncü kişi olumlu ve negatif çekimi dışındaki durumlarda kişilerin olayın gerçekleştiği zaman ile bağıntısını kurar. Bu sonek esas olarak bir 'zaman aralığı'na (duré) vurgu yapar. İki ve üç argümanlı fiillerde kullanılır. Ağırlıklı olarak dolaylı tümlecin (=objet indirect) bulunduğu çekimlerde kullanılıyor olsa da sırf özne ve nesnenin bulunduğu iki argümanlı çekimlerde de kullanıldığı örnekler vardır:

  • o-ğ-u 'götürmek' → V-i-ğ-am. "Götürüyorum." (İki argüman) · G-i-ğ-am. "Senin için götürüyorum." (Üç argüman)
  • me-ğ-u 'getirmek' → Me-v-i-ğ-am. "Getiriyorum." (İki argüman) · Me-g-i-ğ-am. "Sana getiriyorum." (Üç argüman)

Ettirgen çatılarda özne, nesne ve yararlanan/hedef'in bulunduğu üç argümanlı çekimlerde -am sonekinin kullanıldığını daha önce belirmiştik. Ancak bu sonekin yanında bu eke paralel olarak kullanılan ve aslında ondan farklı olan bir sonek daha vardır: -um. Bu iki sonekin eklendiği fiiller farklıdır. Bunu somut örneklerle görelim: v-i-xen-am(e) "Kendim için yapıyorum." (Tablo 10c, 11a), v-i-k-um(e) "Yapıyorum." (→Tablo 10b) Burada söz edilen duruma göre -um soneki yararlanan olmadığını belirten bir işleve sahiptir. Ama bu ek g-i-ç-um "Sana pişiriyorum." örneğinde yararlanana işaret etmektedir. Bu özellik sadece bu eke ait değildir; V-i-ğ-am. "Götürüyorum." örneğinden anlıyoruz ki yararlanan olmama durumlarında -am soneki kullanılabilmektedir. Bazen hiçbir mantıklı gerekçe olmadan bir diğerinin yerine kullanılabilmektedir. Burada anlatılan olgunun daha iyi anlaşılmasına hizmet etmek üzere ĞVANDİ ağız bölgesinde 7 farklı anlamda kullanılan eş sesli oçu fiilinin çekim örnekleri aşağıya alınmıştır:

  • oçu 'ateşte piş(ir)mek' → v-u-ç-um(e) "Onun için pişiriyorum."
  • oçu 'yanmak, yakmak' → v-i-ç-ver(e) "Yanıyorum."
  • oçu '(elbise) dikmek' → v-u-ç-am(e) "Ona (elbise) dikiyorum."
  • oçu 'kullanmaya başlamak' → (Meaperi) v-o-ç-am(e) "(Yoğurdu) açıyorum."
  • oçu '(kabak vb.) ilk defa kesmek' → (Ore) v-u-ç-am(e) "Onun için (Kabak) kesiyorum."
  • oçu 'acımak, acı duymak' → Ma-ç-ven(e) "Acıyor."
  • oçu 'çivi vb. ile sabitlemek' → p̌-ç-am(e) "Sabitliyorum."

Ğvandi alt-diyalektinde teklik üçüncü kişi soru ve söz aktarımında -am sonekinden sonra dar bir ünlü (/i/) veya bir (yarı) ünsüz (/y/) geliyorsa bu sonek kendini korur, aksi durumda bu sonek -am ekine karşılık -a-y, -um ekine karşılık ise -u-y biçiminde olur: Ø-i-ğ-am-s ya. "-cansız bir varlığı- Götürüyormuş." oçu 'ateşte pişirmek' → Ø-ç-uy. "Pişiriyor.", Ø-ç-um-s ya. "(Ateşte) Pişiriyormuş." Burada -s eki teklik üçüncü kişi belirticisidir.

Tablo 7b ve benzer (renkli) tablolardan anlaşılacağı gibi çoklu argüman çekimleri sırasında (benafikatif, destinatif) yararlanan, hedef ve öznelerin teklik-çokluk durumlarında bir belirsizlik oluşmaktadır. Bu belirsizlik dolaylı tümleç veya zarf tümleci durumundaki yararlanan/hedef kişi ile özne sayısı ile ilgilidir. Bu durum, çekim sırasında kişi sayılarını belirleyen hiçbir ayırt edici unsurun (kişi zamiri) kullanılmamasından kaynaklıdır. Tablolarda bu durumu göstermek için farklı renkler kullandık. Daha önce pratikte bu belirsizlikten kurtulmanın yolunun özne ve nesneyi belirten kişi zamirlerini kullanmaktan geçtiğini belirtmiştik.

-um ve -am sonekleri bazen bağ eki, bazen de bağ eki olmadan özne ve nesneyi geniş/şimdiki zaman dilimine (=duré) bağlamaktadır (→Tablo 7a ve 8). Bu sonekler, her ne kadar birbirinin yerine kullanılmıyor olsa da, bunların işlev ve kullanıldığı yerler bakımından mantıklı kurala bağlı hiçbir ayırt edici özellikleri yoktur. Bu durumu birkaç örnekle açıklayalım: İki argümanlı fiiller: obğu 'kırkmak' → b-ğ-am. "Kırkıyorum.", oxu '(Kar vb.) küremek' → p-x-um. "(Kar vb.) Kürüyorum." Üç argümanlı fiiler: oçu 'ateşte pişirmek' → g-i-ç-um. "Senin için pişiriyorum.", oçu 'dikiş dikmek' → g-i-ç-am. "Senin için dikiyorum." Burada örneklendirdiğimiz iki argümanlı fiilerin her ikisinde de özne ve nesne mevtuttur. Üç argümanlılarda yine özne (ben), nesne (dikilen veya pişirilen varlık), ve yararlanan (sen) bulunuyor. Yani her iki grup cümledeki unsurlar paraleldir. O hâlde sorunu fiilin kendisinde aramak gerekir. Belki arkaik olarak bu iki sonekin kullanıldığı kurala bağlı durumlar vardır. Farklı diyalektlerden elde edilecek metinlerde yapılacak karşılaştırmalı bir incelemede, burada ortaya çıkan kullanım farklılığının neden kaynaklandığı ortaya çıkabilir. Aynı fiildeki kullanımda bu soneklerin işlevleri belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Örnek: oçadu 'çakmak' → p̌-çad-um. "Çakıyorum.", g-i-çad-am. "Senin için çakıyorum." g-o-çad-ap-am. "Sana çaktırıyorum." Bu son örnek, yaptığımız birçok incelemeyi özetler niteliktedir. Yeterlilik çatısı dışında istisnasız bütün ettirgen fiillerde -am soneki kullanılır. Üç argümanlı kimi etken fiillerde ise ağırlıklı olarak yine -am (kimi fiillerde -um) soneki kullanıldığına tanık oluyoruz. İki argümanlılarda, fiile bağlı olarak -um veya -am soneklerinden biri kullanılmaktadır. Teklik üçüncü kişi çekiminde, (soru ve söz aktarma biçimlerinde), -um sonekinden sonra bir ünlü veya da yarı ünlü gelirse biçim -um-s olur: Ø-i-k -um-s ya. "Yapıyormuş." Teklik üçüncü kişide görülen batı Lazcasına özgü bu illetli durumu basit tablolarda 'bağlam' kolonuyla açıklamaya çalıştık. -s eki teklik üçüncü kişiyi; -t çokluk birinci ve ikinci kişileri, -an ise çokluk üçüncü kişiyi belirtir (Tablo 7a, 8). Tablo 7b'de yatay sıradaki kişiler yararlanan veya hedef olarak okunmalıdır. M-i-nçar-am(e) "Benim için yazıyorsun." ve "Bana yazıyorsun." biçiminde iki anlamda Türkçeye çevrilebilir. Biz tablodaki yer durumunu düşünerek bu iki anlamdan sadece birini yazdık.

Tablo 7a — İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-nçar-u 'yazmak' — Olumlu biçim

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yazıyorum." / "Yazarım." m nçar um ∅ (e)
"Yazıyorsun." / "Yazarsın." ∅ nçar um ∅ (e)
"Yazıyor." / "Yazar." ∅ nçar u ∅ y (e) +C
"Yazıyor." / "Yazar." ∅ nçar um ∅ s +V
"Yazıyoruz." / "Yazarız." m nçar um t (e)
"Yazıyorsunuz." / "Yazarsınız." ∅ nçar um t (e)
"Yazıyorlar." / "Yazarlar." ∅ nçar um a n (e)

Bğlm. (bağlam): +C = kendinden sonra ünsüz gelirse; +V = kendinden sonra ünlü gelirse.

Tablo 7b — Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne, yararlanan/hedef — o-nçar-u 'yazmak' — Benefikatif çatı

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr./Hedef (yararlanan) kişisini gösterir. Kitapta özdeş/karışabilecek biçimler farklı renklerle işaretlenmiştir (aşağıda *...* ile gösterildi); doğru okuma için bağlam veya kişi zamiri gerekir (yukarıdaki paragrafa bkz.).

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. v-i-nçar-am(e)-Ø "Kendim için yazıyorum." g-i-nçar-am(e)-Ø "Senin için yazıyorum." v-u-nçar-am(e)-Ø "Onun için yazıyorum." — g-i-nçar-am-t(e) "Sizin için yazıyorum." v-u-nçar-am(e)-Ø "Onlar için yazıyorum."
2T. m-i-nçar-am(e)-Ø "Benim için yazıyorsun." Ø-i-nçar-am(e)-Ø "Kendin için yazıyorsun." Ø-u-nçar-am(e)-Ø "Onun için yazıyorsun." m-i-nçar-am-t(e) "Bizim için yazıyorsun." — Ø-u-nçar-am(e)-Ø "Onlar için yazıyorsun."
3T. m-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için yazıyor." g-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için yazıyor." Ø-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Kendisi için yazıyor." / Ø-u-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için yazıyor." m-i-nçar-am-an(e) "Bizim için yazıyor." g-i-nçar-am-an(e) "Sizin için yazıyor." Ø-u-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için yazıyor."
1Ç. — g-i-nçar-am-t(e) "Senin için yazıyoruz." v-u-nçar-am-t(e) "Onun için yazıyoruz." v-i-nçar-am-t(e) "Kendimiz için yazıyoruz." g-i-nçar-am-t(e) "Sizin için yazıyoruz." v-u-nçar-am-t(e) "Onlar için yazıyoruz."
2Ç. m-i-nçar-am-t(e) "Benim için yazıyorsunuz." — Ø-u-nçar-am-t(e) "Onun için yazıyorsunuz." m-i-nçar-am-t(e) "Bizim için yazıyorsunuz." Ø-i-nçar-am-t(e) "Kendiniz için yazıyorsunuz." Ø-u-nçar-am-t(e) "Onlar için yazıyorsunuz."
3Ç. m-i-nçar-am-an(e) "Benim için yazıyorlar." g-i-nçar-am-an(e) "Senin için yazıyorlar." Ø-u-nçar-am-an(e) "Onun için yazıyorlar." m-i-nçar-am-an(e) "Bizim için yazıyorlar." g-i-nçar-am-an(e) "Sizin için yazıyorlar." Ø-i-nçar-am-an(e) "Kendileri için yazıyorlar." / Ø-u-nçar-am-an(e) "Onlar için yazıyorlar."

Tablo 8a — İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-nçar-u 'kaydetmek' — Yalın biçim

Satırlar Ö. (özne), sütunlar N. (nesne) kişisini gösterir. Köşegen (özne = nesne) hücreleri kitapta boş bırakılmıştır; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Ö. \ N. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — k-nçar-um(e)-Ø "Seni kaydediyorum." m-nçar-um(e)-Ø "Onu kaydediyorum." — k-nçar-um-t(e) "Sizi kaydediyorum." m-nçar-um(e)-Ø "Onları kaydediyorum."
2T. m-nçar-um(e)-Ø "Beni kaydediyorsun." — Ø-nçar-um(e)-Ø "Onu kaydediyorsun." m-nçar-um-t(e) "Bizi kaydediyorsun." — Ø-nçar-um(e)-Ø "Onları kaydediyorsun."
3T. m-nçar-u-y/-um-s(e) "Beni kaydediyor." k-nçar-u-y/-um-s(e) "Seni kaydediyor." Ø-nçar-u-y/-um-s(e) "Onu kaydediyor." m-nçar-um-an(e) "Bizi kaydediyor." k-nçar-um-an(e) "Sizi kaydediyor." Ø-nçar-u-y/-um-s(e) "Onları kaydediyor."
1Ç. — k-nçar-um-t(e) "Seni kaydediyoruz." m-nçar-um-t(e) "Onu kaydediyoruz." — k-nçar-um-t(e) "Sizi kaydediyoruz." m-nçar-um-t(e) "Onları kaydediyoruz."
2Ç. m-nçar-um-t(e) "Beni kaydediyorsunuz." — Ø-nçar-um-t(e) "Onu kaydediyorsunuz." m-nçar-um-t(e) "Bizi kaydediyorsunuz." — Ø-nçar-um-t(e) "Onları kaydediyorsunuz."
3Ç. m-nçar-um-an(e) "Beni kaydediyorlar." k-nçar-um-an(e) "Seni kaydediyorlar." Ø-nçar-um-an(e) "Onu kaydediyorlar." m-nçar-um-an(e) "Bizi kaydediyorlar." k-nçar-um-an(e) "Sizi kaydediyorlar." Ø-nçar-um-an(e) "Onları kaydediyorlar."

Tablo 8b — Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne — o-nç'ar-u 'yazdırmak' — Ettirgen çatı

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; nesne sabittir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Sana yazdırıyorum." v-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Ona yazdırıyorum." — g-o-nçar-ap-am-t(e) "Size yazdırıyorum." v-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Onlara yazdırıyorum."
2T. m-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Bana yazdırıyorsun." — Ø-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Ona yazdırıyorsun." m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bize yazdırıyorsun." — Ø-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Onlara yazdırıyorsun."
3T. m-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Bana yazdırıyor." g-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Sana yazdırıyor." Ø-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Ona yazdırıyor." m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bize yazdırıyor." g-o-nçar-ap-am-an(e) "Size yazdırıyor." Ø-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Onlara yazdırıyor."
1Ç. — g-o-nçar-ap-am-t(e) "Sana yazdırıyoruz." m-o-nçar-ap-am-t(e) "Ona yazdırıyoruz." — g-o-nçar-ap-am-t(e) "Size yazdırıyoruz." m-o-nçar-ap-am-t(e) "Onlara yazdırıyoruz."
2Ç. m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bana yazdırıyorsunuz." — Ø-o-nçar-ap-am-t(e) "Ona yazdırıyorsunuz." m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bize yazdırıyorsunuz." — Ø-o-nçar-ap-am-t(e) "Onlara yazdırıyorsunuz."
3Ç. m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bana yazdırıyorlar." g-o-nçar-ap-am-an(e) "Sana yazdırıyorlar." Ø-o-nçar-ap-am-an(e) "Ona yazdırıyorlar." m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bize yazdırıyorlar." g-o-nçar-ap-am-an(e) "Size yazdırıyorlar." Ø-o-nçar-ap-am-an(e) "Onlara yazdırıyorlar."

(Not: satır/sütun eşleşmeleri açısından Y.Ö.=Yt.Ö. köşegeni kitapta boş bırakılmıştır; "Bize Bize kaydediyor" gibi kaynak taramada tekrar eden ibareler sadeleştirildi.)

O-nçar-u 'yazmak' fiili, farklı çekim kombinezonlarında 'kaydolmak', 'kaydedilmek' anlamlarını alabilir[^16] (→Tablo 9). Bu çekim şekline göre kişi önekleri şöyle düzenlenir: Birinci kişiler için v-(i) 'kendi kendimi/kendi kendimizi', ikinci kişiler için [Ø-]-(i-) '(sen) kendi kendini/kendi kendinizi', üçüncü kişiler için [Ø-]-(i-) '(o) kendi kendini / kendi kendilerini'. Burada andığımız kişi önekleri -er zaman belirticisi ile birleşip dönüşlü çatıyı oluştururlar. Burada kullanılan dönüşlülük bağ eki -i- (=valence réflechie)'ye dikkat edilsin. -er zaman eki teklik birinci ve ikinci kişilerde tek başına, teklik üçüncü kişide -en ile, çokluk birinci ve ikinci kişilerde -er-t(e) ile, çokluk üçüncü kişide -an ile birleşerek hep birlikte dönüşlü çatıyı kurarlar. Son olarak -er sonekinin genellikle durum fiilleri ve dönüşlülük bildiren kombinezonlarda kullanıldığına dikkat çekelim.

Bağ eki -i-, özne ve nesne aynı kişiler olduğunda dönüşlülük (réflechie), muhataplar arasında olduğunda yakınlık (proximal) ilişkisi kurar. Bir ve iki argümanlı çekimlerde ikinci ve üçüncü kişi belirticilerinin bulunmadığını hatırlatalım.

[^16]: Fiillerin bu çoklu anlam kazanmalarına yol açan bu durum, ilk edimin sosyal hafızaya bıraktığı izin ürünü olsa gerek.

Tablo 9 — Tek argümanlı fiil çekimi: özne (özne ve nesne aynı kişi) — o-nçar-u 'kaydolmak' — Dönüşlü çatı

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Kaydoluyorum." v i nçar er ∅ (e)
"Kaydoluyorsun." ∅ i nçar er ∅ (e)
"Kaydoluyor." ∅ i nçar e ∅ n (e)
"Kaydoluyoruz." v i nçar er t (e)
"Kaydoluyorsunuz." ∅ i nçar er t (e)
"Kaydoluyorlar." ∅ i nçar er a n (e)

(Not: Tablo 7b, 8a ve 8b kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 60-69 / basılı s. 58-67) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Bazı hücrelerin renk kodu (hangi grubun aynı renkte olduğu) düz metinde birebir yansıtılamadığından *italik* ile sadece "kitapta renkli/özdeş işaretli" olduğu belirtilmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.7. o-xen-u 'yapmak1', o-ğod-u 'yapmak2'

B.7. o-xen-u 'yapmak1', o-ğod-u 'yapmak2'

Oxenu 'yapmak1' fiili yarı-düzenli fiillerdendir. Bu fiil, iki argümanlı çekimlerde düzensizdir: oxenu 'yapmak1' → V-i-k-um. "Yapıyorum." Üç argümanlı, benefikatif ve ettirgen çatılı çekimlerde düzenlidir: G-i-xen-am. "Senin için yapıyorum.", g-o-xen-ap-am. "Sana yaptırıyorum".

Burada iki argümanlı çekim kombinezonu, yararlanan veya hedef olmadan yapılan işi ifade eder. Vikum örneğinde olduğu gibi, iki argümanlı çekimlerde bağ ekinin kullanıldığı örneklerin yanında bağ eklerinin kullanılmadığı örnekler[^17] de vardır. Oxenu fiilinin şimdiki zaman çekiminde bağ eki -i- kullanılırken gelecek ve basit geçmiş zaman çekimlerinde bağ eki kullanılmaz: Ṗar(e) "Yapacağım."[^18], Ṗi "Yaptım." Geniş/şimdiki zamanın benefikatif çekimlerinde iki çeşit bağ eki kullanılır: -i- ve -u-. Buna karşılık ettirgenlik -a- (yeterlilik) ve -o- bağ ekleri ile yapılır. Bu ekleştirme durumunu iyi kavramak için o-nçar-u 'yazmak', 'kaydetmek', 'kaydolmak' fiili üzerine yapılan açıklamalara ve tablolarda gösterilen örneklere dikkat edilmelidir (→B.6.).

Türkçedeki 'yapmak' fiiline karşılık olarak Lazcada sadece iki argümanla çekimlenebilen bir oğodu 'birine, bir şeye herhangi bir şey yapmak' fiili bulunur ki biz burada bu fiili 'yapmak2' olarak adlandırdık. Oğodu fiilinin ettirgen hâli yoktur ve etken hâli sadece bağ eki -o- ile kurulur: g-o-ğod-am(e) "Sana (bir şey) yapıyorum."

[^17]: Mesela basit geçmiş zaman çekimi Ṗi. "Yaptım." biçimindedir. Bu çekimde hem fiil kökü tümden kaybolmuştur hem de bağ eki kullanılmamıştır. [^18]: Basit gelecek zaman çekimli bu cümlede de hem fiil kökü tümden yok olmuş hem de bağ eki kullanılmamıştır.

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, dolaylı nesne. o-ğod-u 'yapmak2' Olumlu biçim

Tablo 10a

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorum." v o ğod am ∅ (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorsun." ∅ o ğod am ∅ (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyor." ∅ o ğod a ∅ y (e) + C
"Ona (herhangi bir şey) yapıyor." ∅ o ğod am ∅ s + V
"Ona (herhangi bir şey) yapıyoruz." v o ğod am t (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorsunuz." ∅ o ğod am t (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorlar." ∅ o ğod am a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-ğod-u 'yapmak2' Olumlu biçim

Tablo 10b — oğodu 'yapmak2' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (bir şeyler oluyor)

(Not: Bu tablonun kitaptaki başlığı da "Tablo 10b"dir; sonraki tabloyla (oxenu 'yapmak1' çekimi) aynı numarayı taşıması kaynak kitaptaki bir numaralandırma tekrarı olabilir, olduğu gibi aktarılmıştır.)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Bana (bir şeyler) oluyor." m a ğod er e n (e)
"Bana (bir şeyler) oluyor." m a ğod ∅ e n (e)
"Sana (bir şeyler) oluyor." g a ğod er e n (e)
"Sana (bir şeyler) oluyor." g a ğod ∅ e n (e)
"Ona (bir şeyler) oluyor." ∅ a ğod er e n (e)
"Ona (bir şeyler) oluyor." ∅ a ğod ∅ e n (e)
"Bize (bir şeyler) oluyor." m a ğod er a n (e)
"Size (bir şeyler) oluyor." g a ğod er a n (e)
"Size (bir şeyler) oluyor." ∅ a ğod er a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne. o-xen-u 'yapmak1' Olumlu biçim

Tablo 10b (mük.) — oxenu 'yapmak1' fiilinin çekimi (kişi zamirleriyle, K.Z.)

(Not: Kaynak kitapta bu tablo da "Tablo 10b" olarak numaralandırılmıştır.)

K.Z. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yapıyorum." / "Yaparım." Ma v i k um ∅ (e)
"Yapıyorsun." / "Yapasın." Si ∅ i k um ∅ (e)
"Yapıyor." / "Yapar." Hi-mu/Hamu ∅ i k u ∅ y (e) + C
"Yapıyor." / "Yapar." Hi-mu/Hamu ∅ i k um ∅ s + V
"Yapıyoruz." / "Yaparız." Şku v i k um t (e)
"Yapıyorsunuz." / "Yaparsınız." Ťkva ∅ i k um t (e)
"Yapıyorlar." / "Yaparlar." Hi-ni/Hani ∅ i k um a n (e)

Üçüncü kişilerde konuşmacıya yakın olan için ham (teklik) veya hani (çokluk) kullanılır.

Tablo 10c — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (herkes kendine)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1 T. v i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
2 T. ∅ i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
3 T. ∅ i xen a ∅ y (e) + C Ö. ve D.T. aynı
3 T. ∅ i xen am ∅ s + V Ö. ve D.T. aynı
1 Ç. v i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
2 Ç. ∅ i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
3 Ç. ∅ i xen am a n (e) Ö. ve D.T. aynı

Birinci ve ikinci kişiler yararlanan/hedef durumunda olduğu zaman bağ eki -i- (yakınlık) olur. Üçüncü kişiler yararlanıcı veya hedef olduğunda ise uzaklık (externe) bildiren bağ eki -u- kullanılır. Bütün kişiler için dönüşlülük bağ eki -i- (=valence réflechie)'dir.

Tablo 10d — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (benim için)

(Not: Kitapta "1 Ç." satırı soluk/gri renkle basılmış; bu, "biz...benim için" kombinezonunun kullanılmadığını/anlamsal olarak boş bırakıldığını gösterir. Aşağıda bu satır *italik* ile işaretlenmiştir.)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1 T. v i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
2 T. m i xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
3 T. m i xen a ∅ y (e) + C Ö./T. ve D.T./T.
3 T. m i xen am ∅ s + V Ö./T. ve D.T./T.
1 Ç. v i xen am t (e) (kullanılmaz)
2 Ç. m i xen am t (e) Ö. ve D.T./Ç.
3 Ç. m i xen am a n (e) Ö. ve D.T./Ç.

Tablo 10e — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (senin için)

(Not: Kitapta "2 Ç." satırı soluk/gri renkle basılmış; aşağıda *italik* ile işaretlenmiştir.)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1 T. g i xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
2 T. ∅ i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
3 T. g i xen a ∅ y (e) + C Ö./T. ve D.T./T.
3 T. g i xen am ∅ s + V Ö./T. ve D.T./T.
1 Ç. g i xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
2 Ç. ∅ i xen am t (e) (kullanılmaz)
3 Ç. g i xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./T.

Tablo 10f — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (onun için)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1 T. v u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
2 T. ∅ u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
3 T. ∅ u xen a ∅ y (e) + C Ö./T. ve D.T./T.
3 T. ∅ u xen am ∅ s + V Ö./T. ve D.T./T.
1 Ç. v u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
2 Ç. ∅ u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
3 Ç. ∅ u xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./T.

Tablo 10g — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (bizim için)

(Not: Kitapta "1 T." satırı soluk/gri renkle basılmış; aşağıda *italik* ile işaretlenmiştir.)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Açıklamalar
1 T. v i xen am ∅ (e) (kullanılmaz)
2 T. m i xen am t (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
3 T. m i xen am a n (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
1 Ç. v i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
2 Ç. m i xen am t (e) Ö. ve D.T./Ç.
3 Ç. m i xen am a n (e) Ö. ve D.T./Ç.

Tablo 10h — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (sizin için)

(Not: Kitapta "2 T." satırı soluk/gri renkle basılmış; aşağıda *italik* ile işaretlenmiştir.)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Açıklamalar
1 T. g i xen am t (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
2 T. ∅ i xen am ∅ (e) (kullanılmaz)
3 T. g i xen am a n (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
1 Ç. g i xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
2 Ç. ∅ i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
3 Ç. g i xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.

Tablo 10i — oxenu 'yapmak1' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (onlar için)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1 T. v u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
2 T. ∅ u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
3 T. ∅ u xen a ∅ y (e) + C Ö./T. ve D.T./Ç.
3 T. ∅ u xen am ∅ s + V Ö./T. ve D.T./Ç.
1 Ç. v u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
2 Ç. ∅ u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
3 Ç. ∅ u xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.

a) i-xen-am "Kendin için yapıyorsun." b) i-xen-am-t "Kendiniz için yapıyorsunuz."

a) ve b) örneklerinde yararlanan ve özne aynı kişilerdir. -t(e) çokluk belirticisidir.

c) i-xen-am "Kendin için yapıyorsun." ç) m-i-xen-am "Benim için yapıyorsun." d) m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsun."

ç) örneğinde yararlananı belirten unsur m-dir. d) örneğinde bir belirsizlik vardır. Bu örneği "Bizim için yapıyorsun."(özne tekil, yararlananı çoğul), "Bizim için yapıyorsunuz."(özne çoğul, yararlanan çoğul) ve "Benim için yapıyorsunuz."(özne çoğul, yararlanan tekil) olmak üzere üç biçimde anlamak mümkündür. Karşılaştırmalı örnekler aşağıdadır:

i-xen-am-t(e) "Kendiniz için yapıyorsunuz." (kendi kendinize) m-i-xen-am-t(e) "Benim için yapıyorsunuz." (özne çoğul, yararlanan tekil) m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsun." (özne tekil, yararlanan çoğul) m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsunuz." (özne çoğul, yararlanan çoğul)

Lazcanın fiil çekim sisteminde birçok unsur (özne, hedef, yararlanan) bir arada bulunur. Bu özellik Lazcayı bireşimli diller sınıfına sokar. Özellikle yazılı ifadede belirsizliğe yol açan bu durum, sözlü ifadede vurgu ve toplama, yazılı ifadede ise kişi zamirleri aracılığıyla kolaylıkla aşılabilir. Sözlü ifadede Lazcayı iyi bilen biri için bir belirsizlik söz konusu değildir. Ancak, özne ve yararlanan/hedef sayısını, özne veya yararlanan/hedef leyhine veya aleyhine yorumlamak mümkün olduğundan, hak-hukuk ilişkilerinde ve mal paylaşımı söz konusu olduğunda, bu durum istismara açık noktalar taşır. Yukarıda belirttiğimiz gibi bu belirsizlik durumunu aşmak için kişi zamirlerini kullanma zorunluluğu vardır:

Ma m-i-xen-am-t(e) "Benim için yapıyorsunuz." (özne çoğul, yararlanan tekil) Si, şǩu m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsun." (özne çoğul, yararlanan tekil) Ťǩva, şǩu m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsunuz." (özne çoğul, yararlanan çoğul)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne, yararlanan. o-xen-u 'yapmak1' Benefikatif çatı

Tablo 11a — o-xen-u 'yapmak1', benefikatif çatı (Ö. × Yr.)

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir. Özne = yararlanan olan köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır.

Ö. \ Yr. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — v-i-xen-am(e)-Ø "Kendim için yapıyorum." (II1v-VALi-yapmak1-GŞ-I1T>1T) g-i-xen-am(e)-Ø "Senin için yapıyorum." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I1T>2T) v-u-xen-am(e)-Ø "Onun için yapıyorum." (II1v-VALu-yapmak1-GŞ-I1T>3T) — g-i-xen-am-t(e) "Sizin için yapıyorum." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I1T>2Ç)
2 T. m-i-xen-am(e)-Ø "Benim için yapıyorsun." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I2T>1T) — Ø-i-xen-am(e)-Ø "Kendin için yapıyorsun." (II2Ø-VALi-yapmak1-GŞ-I2T>2T) Ø-u-xen-am(e)-Ø "Onun için yapıyorsun." (II2Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I2T>3T) m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsun." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I2T>1Ç) —
3 T. m-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için yapıyor." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I3T>1T) g-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için yapıyor." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I3T>2T) Ø-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Kendisi için yapıyor." (II3Ø-VALi-yapmak1-GŞ-I3T>3T) — Ø-u-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için yapıyor." (II3Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I3T>3T) m-i-xen-am-an(e) "Bizim için yapıyor." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I3T>1Ç) g-i-xen-am-an(e) "Sizin için yapıyor." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I3T>2Ç) Ø-u-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için yapıyor." (II3Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-i-xen-am-t(e) "Senin için yapıyoruz." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I1Ç>2T) v-u-xen-am-t(e) "Onun için yapıyoruz." (II1v-VALu-yapmak1-GŞ-I1Ç>3T) v-i-xen-am-t(e) "Kendimiz için yapıyoruz." (II1v-VALi-yapmak1-GŞ-I1Ç>1Ç) g-i-xen-am-t(e) "Sizin için yapıyoruz." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I1Ç>2Ç) v-u-xen-am-t(e) "Onlar için yapıyoruz." (II1v-VALu-yapmak1-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-i-xen-am-t(e) "Benim için yapıyorsunuz." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-u-xen-am-t(e) "Onun için yapıyorsunuz." (II2Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I2Ç>3T) m-i-xen-am-t(e) "Bizim için yapıyorsunuz." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I2Ç>1Ç) Ø-i-xen-am-t(e) "Kendiniz için yapıyorsunuz." (II2Ø-VALi-yapmak1-GŞ-I2Ç>2Ç) Ø-u-xen-am-t(e) "Onlar için yapıyorsunuz." (II2Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-i-xen-am-an(e) "Benim için yapıyorlar." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I3Ç>1T) g-i-xen-am-an(e) "Senin için yapıyorlar." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I3Ç>2T) Ø-u-xen-am-an(e) "Onun için yapıyorlar." (II3Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I3Ç>3T) m-i-xen-am-an(e) "Bizim için yapıyorlar." (II1m-VALi-yapmak1-GŞ-I3Ç>1Ç) g-i-xen-am-an(e) "Sizin için yapıyorlar." (II2g-VALi-yapmak1-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-i-xen-am-an(e) "Kendileri için yapıyorlar." (II3Ø-VALi-yapmak1-GŞ-I3Ç>3Ç) — Ø-u-xen-am-an(e) "Onlar için yapıyorlar." (II3Ø-VALu-yapmak1-GŞ-I3Ç>3Ç)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne. o-xen-ap-u 'yaptırmak' Ettirgen çatı

Tablo 11b — o-xen-ap-u 'yaptırmak', ettirgen çatı (Y.Ö. × Yt.Ö.)

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; nesne sabittir. Y.Ö. = Yt.Ö. olan köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-o-xen-ap-am(e)-Ø "Sana yaptırıyorum." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1T>2T) v-o-xen-ap-am(e)-Ø "Ona yaptırıyorum." (II1v-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1T>3T) — g-o-xen-ap-am-t(e) "Size yaptırıyorum." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1T>2Ç) v-o-xen-ap-am(e)-Ø "Onlara yaptırıyorum." (II1v-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-o-xen-ap-am(e)-Ø "Bana yaptırıyorsun." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2T>1T) — Ø-o-xen-ap-am(e)-Ø "Ona yaptırıyorsun." (II2Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2T>3T) m-o-xen-ap-am-t(e) "Bize yaptırıyorsun." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-o-xen-ap-am(e)-Ø "Onlara yaptırıyorsun." (II2Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-o-xen-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yaptırıyor." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>1T) g-o-xen-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yaptırıyor." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>2T) Ø-o-xen-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yaptırıyor." (II3Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>3T) m-o-xen-ap-am-an(e) "Bize yaptırıyor." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>1Ç) g-o-xen-ap-am-an(e) "Size yaptırıyor." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>2Ç) Ø-o-xen-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yaptırıyor." (II3Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-o-xen-ap-am-t(e) "Sana yaptırıyoruz." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1Ç>2T) v-o-xen-ap-am-t(e) "Ona yaptırıyoruz." (II1v-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1Ç>3T) — g-o-xen-ap-am-t(e) "Size yaptırıyoruz." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç) v-o-xen-ap-am-t(e) "Onlara yaptırıyoruz." (II1v-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-o-xen-ap-am-t(e) "Bana yaptırıyorsunuz." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-o-xen-ap-am-t(e) "Ona yaptırıyorsunuz." (II2Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2Ç>3T) m-o-xen-ap-am-t(e) "Bize yaptırıyorsunuz." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç) — Ø-o-xen-ap-am-t(e) "Onlara yaptırıyorsunuz." (II2Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-o-xen-ap-am-an(e) "Bana yaptırıyorlar." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>1T) g-o-xen-ap-am-an(e) "Sana yaptırıyorlar." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>2T) Ø-o-xen-ap-am-an(e) "Ona yaptırıyorlar." (II3Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>3T) m-o-xen-ap-am-an(e) "Bize yaptırıyorlar." (II1m-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç) g-o-xen-ap-am-an(e) "Size yaptırıyorlar." (II2g-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-o-xen-ap-am-an(e) "Onlara yaptırıyorlar." (II3Ø-VALo-yaptırmak-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.8. o-ncir-u ve do-jin-u 'yatmak', 'uzanmak', 'uyumak'

B.8. o-ncir-u ve do-jin-u 'yatmak', 'uzanmak', 'uyumak'

Türkçedeki 'yatmak' ve 'uyumak' fiillerine karşılık ĞVANDİ alt-diyalektinde o-ncir-u ve do-jin-u fiillerinin ikisi de kullanılır. Bu iki fiilin aynı kökten gelip gelmedikleri tartışılabilir. Aralarında eş anlamlılık derecesinde anlam ilişkisi olan bu fiillerin morfolojik olarak farklılık taşıyor olmaları ihtimali gözden uzak tutulmamalıdır. O-ncir-u fiili düzensiz, do-jin-u fiili ise düzenlidir. Do-jin-u fiili, bir metatez olayı sonucu do-ncir-u'dan mı gelmektedir? Bu soru tartışmaya açıktır.

-ncir- köküne -i isim yapım soneki eklenmerek Lazcada 'uyku' anlamına gelen nciri ismi türemiştir. -ncir- kökü de parçalanıp daraltılarak -nc- kökü elde edilebilir. Nitekim Georges Dumézil Arkabi diyalekti için yaptığı incelemede, kökü -nc- seslerine kadar indirir ve -ncir- kökünün -nc-'nin -ir eki ile genişleyerek türediğini belirtir. Ona göre bu fiilin kökü -j-'dir (DUMÉZİL: 2009, s. 328). Bize göre do-jin-u fiili, -j- (ve bazı köylerde -c-[^19]) köküne -in- ettirgenlik eki getirilmek suretiyle türemiştir.

[^19]: Tolikçeti köyünde do-cin-u biçimindedir.

Yaptığımız tespitlere göre onciru fiilinin kökü sürekli değişime uğramaktadır. ĞVANDİ'de -nc- kökü iki kere genişler, üç kere değişime uğrar. Söz konusu diyalektte iki genişleme -in- ve -ir ekleri ile olmaktadır. Biz de Dumézil'e uyarak ilk kök olarak -j-'yi, ikinci kök olarak -nc-'yi kabul edebiliriz. Dojinu fiilinin j- kökünden do-j-in-u biçiminde genişlediği söylenebilir. Ğvandi'deki dojinu 'yatmak' fiiline karşılık Tolikçeti (Ardeşen/Duygulu) köyünde docinu 'yatmak' → do-v-i-cin-er "Yatıyorum."(Şimdiki zamanın 'yakın gelecek' değeri) fiili mevcuttur.

Bu arada çekim sırasında /i/ sesinin genişlemeye maruz kalarak /a/ sesine dönüşmüş olduğu düşünülebilir (→Tablo 12a ve 12b). Çıkakları birbirine yakın olduğu için /c/ ünsüzünün /j/, /j/ ünsüzünün de /c/ ile yer değiştirdiğine çokça tanık olunuyor. Bu fiile özgü olarak zaman belirticisi olarak -ar'ı almak durumundayız (→Tablo 12a). Dumézil'in işaret ettiği gibi kök olarak -nc- alınacaksa zaman ekinin -ar- ekinin alınması uygun olacaktır. Bu arada -ar- eki gibi düzensiz fiil çekimlerinde kullanılan -or- eki de mevcuttur ki bu eki oşǩomu fiilini incelerken değineceğiz.

-ar-: onciru 'uyumak, uzanmak' → m-nc-ar "Yatıyorum."; oťomalu 'atmak' → v-o-ťom-ar "Atıyorum." Son örnekte bir tür masdar eki olan -al- ile gelecek zaman eki -ar-[^20] arasında bir benzeşim söz konusudur. Bu durumda zaman ekinin kullanılmadığı görülür.

[^20]: "L değişimi". Bu terimi kullanmamızda Rhotacisme terimi esin kaynağı olmuştur. Rhotacisme, /r/ sesini çıkarmada çıkan zorluğa çare bulmaya çalışan bir tıp alanıdır. Bu tıp terimi aynı zamanda dilbilimin de alanına girer ve dillerde görülen söyleyiş zorluğundan kaynaklı ses değişimini anlatmada kullanılır. Latincede /r/ sesinin söyleyiş zorluğu yaratmasından dolayı, bu ses başka seslere dönüşme eğilimi gösteriyordu. Bu yüzden dilciler bu zorluktan kaynaklı fonetik olayları anlatmak için Rhotacisme terimini kullanmayı uygun görmüşlerdir. Ancak bizim durumumuzda /r/ ses değil /l/ sesi zorluk yarattığından dolayı biz, 'L değişimi' deyimini kullanmayı uygun bulduk. Yani Lazcada görülen Latincede görülenin tam tersidir; /r/ sesi başka sese dönüşmüyor, tam tersine başka ses, /l/ sesi, /r/ sesine dönüşüyor. Bu yüzden biz bu duruma 'L değişimi' dedik.

Bu fiilin çekiminde zaman belirticisi olarak -ar mı alınacak yoksa -ar morfemi -ir (-nc-ir-) genişleticisindeki /i/ sesinin /a/'ya dönüşmesinden mi söz edilecektir? Bu da tartışma konusudur. Dumézil'in incelemelerinden yola çıkarak -ar morfemi bir zaman belirticisi olarak alınabilir. Öte yandan bir /i/>/a/ değişimi ile bu morfem fiil tabanına dahil edilebilir. Bu durumda zaman ve kişi belirticilerini olmadığından söz etmek gerekir. Eğer -ar bir zaman belirticisi olarak alınacaksa bu kez sadece teklik birinci ve ikinci kişi belirticilerinin eksikliğinden söz edilebilir. Olumlu ve olumsuz çekimlerde teklik üçüncü kişi belirticisi olan /s/, /y/ ile yer değiştirir. Bu durumda /r/ ünsüzünün düşmesi söz konusudur (→Tablo 12a, 12b, 12c). Dojinu fiilinde gördüğümüz -er zaman belirtici sonekinin durum fiillerinde kullanıldığını daha önce belirmiştik. Bizim çalışma alanımızda do- yapım öneki (=préverbe)'nde bulunan /o/ sesinin dar ünlülerden (i, -u) önce geldiğinde düştüğü bilinmektedir. Burada da /o/ sesi, ikinci ve üçüncü kişilerdeki bağ eki -i-'den önce gelmiş ve düşmüştür.

Onciru ve dojinu fiillerinin üç tip ettirgenlik hâli vardır. Birinci tip ettirgenlik, -o- bağ eki kullanılarak yapılan iki argümanlı çekimi ile olur (→ Tablo 13b). Bir diğer ettirgenlik hâli, yaptıran ve yapan ve sahip (=possesseur) olmak üzere üç argümanlı çekimle olur. Bu tip ettirgenlik, birinci ve ikinci kişilerde -i-, üçüncü kişilerde -u- bağ ekleri kullanılarak yapılır (→ Tablo 13a). Üçüncü tip ettirgenlik ise -o- bağ eki ve -ap- ettirgenlik soneki kullanılarak yapılan üç argümanlı çekimdir. Bu sonuncusu için 'katmerli ettirgenlik' terimi kullanılabilir (→ Tablo 13b).

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-ncir-u 'yatmak', 'uzanmak' 'uyumak' Olumlu biçim

Tablo 12a — onciru 'yatmak' fiilinin şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yatıyorum." m nc ar ∅ (e)
"Yatıyorsun." ∅ nc ar ∅ (e)
"Yatıyor." ∅ nc a ∅ y (e) + C
"Yatıyor." ∅ nc ar ∅ s + V
"Yatıyoruz." m nc ar t (e)
"Yatıyorsunuz." ∅ nc ar t (e)
"Yatıyorlar." ∅ nc ar a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-ncir-u 'yatmak', 'uzanmak' 'uyumak' Olumlu biçim

Tablo 12b — onciru 'yatmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (geniş zaman veya yakın gelecek zaman değerinde)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yatıyorum." v i ncir ∅ ∅ (e)
"Yatıyorsun." ∅ i ncir ∅ ∅ (e)
"Yatıyor." ∅ i nci ∅ ∅ y (e) + C
"Yatıyor." ∅ i ncir ∅ ∅ s + V
"Yatıyoruz." v i ncir ∅ t (e)
"Yatıyorsunuz." ∅ i ncir ∅ t (e)
"Yatıyorlar." ∅ i ncir ∅ a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. do-jin-u 'yatmak', 'uyumak.' Olumlu biçim

Tablo 12c — dojinu 'yatmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi ('şimdiki zaman' yakın gelecek zaman değerinde)

Y.Ön. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Yatıyorum." / "Yatarım." do v i jin er ∅ (e)
"Yatıyorsun." / "Yatarsın." d ∅ i jin er ∅ (e)
"Yatıyor." / "Yatar." d ∅ i jin e ∅ n (e)
"Yatıyor." / "Yatar." d ∅ i jin er e n (e)
"Yatıyoruz." / "Yatarız." do v i jin er t (e)
"Yatıyorsunuz." / "Yatarsınız." d ∅ i jin er t (e)
"Yatıyorlar." / "Yatarlar." d ∅ i jin er a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne ve yararlanan. do-jin-u 'yatırmak' Benefikatif-Ettirgen çatı

Tablo 13a — do-jin-u 'yatırmak', benefikatif-ettirgen çatı (Yt.Ö. × Yr.)

Satırlar Yt.Ö. (yaptıran/yapan özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Yt.Ö. \ Yr. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — do-g-i-jin-am(e)-Ø "Senin için yatırıyorum." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I1T>2T) do-v-u-jin-am(e)-Ø "Onun için yatırıyorum." (YÖ-II1v-VALu-yatırmak-GŞ-I1T>3T) — do-g-i-jin-am-t(e) "Sizin için yatırıyorum." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I1T>2Ç) do-v-u-jin-am(e)-Ø "Onlar için yatırıyorum." (YÖ-II1v-VALu-yatırmak-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. do-m-i-jin-am(e)-Ø "Benim için yatırıyorsun." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I2T>1T) — d-Ø-u-jin-am(e)-Ø "Onun için yatırıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I2T>3T) do-m-i-jin-am-t(e) "Bizim için yatırıyorsun." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I2T>1Ç) — d-Ø-u-jin-am(e)-Ø "Onlar için yatırıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. do-m-i-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için yatırıyor." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I3T>1T) do-g-i-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için yatırıyor." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I3T>2T) d-Ø-u-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için yatırıyor." (YÖ-II3Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I3T>3T) do-m-i-jin-am-an(e) "Bizim için yatırıyor." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I3T>1Ç) do-g-i-jin-am-an(e) "Sizin için yatırıyor." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I3T>2Ç) d-Ø-u-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için yatırıyor." (YÖ-II3Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — do-g-i-jin-am-t(e) "Senin için yatırıyoruz." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I1Ç>2T) do-v-u-jin-am-t(e) "Onun için yatırıyoruz." (YÖ-II1v-VALu-yatırmak-GŞ-I1Ç>3T) — do-g-i-jin-am-t(e) "Sizin için yatırıyoruz." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I1Ç>2Ç) do-v-u-jin-am-t(e) "Onlar için yatırıyoruz." (YÖ-II1v-VALu-yatırmak-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. do-m-i-jin-am-t(e) "Benim için yatırıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I2Ç>1T) — d-Ø-u-jin-am-t(e) "Onun için yatırıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I2Ç>3T) do-m-i-jin-am-t(e) "Bizim için yatırıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I2Ç>1Ç) — d-Ø-u-jin-am-t(e) "Onlar için yatırıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. do-m-i-jin-am-an(e) "Benim için yatırıyorlar." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I3Ç>1T) do-g-i-jin-am-an(e) "Senin için yatırıyorlar." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I3Ç>2T) d-Ø-u-jin-am-an(e) "Onun için yatırıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I3Ç>3T) do-m-i-jin-am-an(e) "Bizim için yatırıyorlar." (YÖ-II1m-VALi-yatırmak-GŞ-I3Ç>1Ç) do-g-i-jin-am-an(e) "Sizin için yatırıyorlar." (YÖ-II2g-VALi-yatırmak-GŞ-I3Ç>2Ç) d-Ø-u-jin-am-an(e) "Onlar için yatırıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALu-yatırmak-GŞ-I3Ç>3Ç)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne. do-jin-u 'yatırmak' Ettirgen çatı

Tablo 13b — do-jin-u 'yatırmak', ettirgen çatı (Y.Ö. × Yt.Ö.)

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne, aynı zamanda nesne) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — do-g-o-jin-am(e)-Ø "Seni yatırıyorum." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I1T>2T) do-v-o-jin-am(e)-Ø "Onu yatırıyorum." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-GŞ-I1T>3T) — do-g-o-jin-am-t(e) "Sizi yatırıyorum." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I1T>2Ç) do-v-o-jin-am(e)-Ø "Onları yatırıyorum." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. do-m-o-jin-am(e)-Ø "Beni yatırıyorsun." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I2T>1T) — dv-Ø-o-jin-am(e)-Ø "Onu yatırıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I2T>3T) do-m-o-jin-am-t(e) "Bizi yatırıyorsun." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I2T>1Ç) — dv-Ø-o-jin-am(e)-Ø "Onları yatırıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. do-m-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Beni yatırıyor." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>1T) do-g-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Seni yatırıyor." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>2T) dv-Ø-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onu yatırıyor." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>3T) do-m-o-jin-am-an(e) "Bizi yatırıyor." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>1Ç) do-g-o-jin-am-an(e) "Sizi yatırıyor." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>2Ç) dv-Ø-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onları yatırıyor." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — do-g-o-jin-am-t(e) "Seni yatırıyoruz." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I1Ç>2T) do-v-o-jin-am-t(e) "Onu yatırıyoruz." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-GŞ-I1Ç>3T) — do-g-o-jin-am-t(e) "Sizi yatırıyoruz." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I1Ç>2Ç) do-v-o-jin-am-t(e) "Onları yatırıyoruz." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. do-m-o-jin-am-t(e) "Beni yatırıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I2Ç>1T) — dv-Ø-o-jin-am-t(e) "Onu yatırıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I2Ç>3T) do-m-o-jin-am-t(e) "Bizi yatırıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I2Ç>1Ç) — dv-Ø-o-jin-am-t(e) "yatırıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. do-m-o-jin-am-an(e) "Beni yatırıyorlar." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>1T) do-g-o-jin-am-an(e) "Seni yatırıyorlar." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>2T) dv-Ø-o-jin-am-an(e) "Onu yatırıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>3T) do-m-o-jin-am-an(e) "Bizi yatırıyorlar." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>1Ç) do-g-o-jin-am-an(e) "Sizi yatırıyorlar." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>2Ç) dv-Ø-o-jin-am-an(e) "Onları yatırıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-GŞ-I3Ç>3Ç)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne1, yaptıran özne2, yapan özne. do-jin-u 'yatırmak' Katmerli ettirgenlik biçimi

Tablo 13c — do-jin-u 'yatırmak', katmerli ettirgenlik (Yt.Ö1 × Yt.Ö2)

Satırlar Yt.Ö1 (birinci yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö2 (ikinci yaptıran özne, aynı zamanda nesne) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Yt.Ö1 \ Yt.Ö2 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — do-g-o-jin-ap-am(e)-Ø "Sana yatırtıyorum." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1T>2T) do-v-o-jin-ap-am(e)-Ø "Ona yatırtıyorum." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1T>3T) — do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Size yatırtıyorum." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1T>2Ç) do-v-o-jin-ap-am(e)-Ø "Onlara yatırtıyorum." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. do-m-o-jin-ap-am(e)-Ø "Bana yatırtıyorsun." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2T>1T) — dv-Ø-o-jin-ap-am(e)-Ø "Ona yatırtıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2T>3T) do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bize yatırtıyorsun." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2T>1Ç) — dv-Ø-o-jin-ap-am(e)-Ø "Onlara yatırtıyorsun." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. do-m-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yatırtıyor." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>1T) do-g-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yatırtıyor." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>2T) dv-Ø-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yatırtıyor." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>3T) do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bize yatırtıyor." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>1Ç) do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Size yatırtıyor." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>2Ç) dv-Ø-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yatırtıyor." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Sana yatırtıyoruz." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1Ç>2T) do-v-o-jin-ap-am-t(e) "Ona yatırtıyoruz." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1Ç>3T) — do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Size yatırtıyoruz." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç) do-v-o-jin-ap-am-t(e) "Onlara yatırtıyoruz." (YÖ-II1do-v-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bana yatırtıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2Ç>1T) — dv-Ø-o-jin-ap-am-t(e) "Ona yatırtıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2Ç>3T) do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bize yatırtıyorsunuz." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç) — dv-Ø-o-jin-ap-am-t(e) "Onlara yatırtıyorsunuz." (YÖ-II2Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bana yatırtıyorlar." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>1T) do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Sana yatırtıyorlar." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>2T) dv-Ø-o-jin-ap-am-an(e) "Ona yatırtıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>3T) do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bize yatırtıyorlar." (YÖ-II1m-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç) do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Size yatırtıyorlar." (YÖ-II2g-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç) dv-Ø-o-jin-ap-am-an(e) "Onlara yatırtıyorlar." (YÖ-II3Ø-VALo-yatırmak-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.9. o-gzal-u 'yürümek', 'yola çıkmak', 'kovmak'

B.9. o-gzal-u 'yürümek', 'yola çıkmak', 'kovmak'

O-gzal-u fiili ve türevlerinin farklı çekim kombinezonlarına göre kazandığı dört farklı anlamı vardır. Bu fiili incelemek, açıklamak için iki yaklaşım geliştirdik. Birinci yaklaşımımız, Ğvandi alt-diyalektinde 'L değişimi'[^21] olduğu görüşünün ürünüdür. Bu olgu, 'yürümek' anlamındaki çekimde söz konusudur. -gza- köküne -(a)l- eki eklenmek suretiyle genişlemiş bir taban olan -gzal- elde edilir ki bu tabanda bulunan /l/ sesi, 'durum' ve 'tek argümanlı' ('yürümek' fiilinin tek argümanlı oluşuna dikkat edilsin.) fiillerde zaman belirticisini çağrıştıran /r/ ile yer değiştirir. Bu ve benzer durumlar bu diyalektte özellikle yarı-düzenli oşǩomu 'yemek', oťomalu 'atmak' gibi fiillerde karşımıza çıkar. Örneğin o-ťomal-u 'atmak' fiilinin sonunda bulunan /l/ ünsüzü, geniş/şimdiki zaman çekiminde /r/'ye dönüşür. İkinci aşamada ise, fiil tabanındaki /l/ sesinin /r/'ye dönüşmesi ve zaman belirticisinin (tekrardan kaçınmak için belki de) ortadan kaybolması, silinmesi söz konusu olabilir.

[^21]: Bkz. 19 nolu dipnot.

Çekim sırasında, ogzalu masdarında bulunan -(a)l- masdar eki düşer. Başka bir deyişle ogzalu şekli, Vigzar. "Yürüyorum." biçiminde çekimlenen fiilinin masdar şeklidir. Burada v-i-gza-r çekimli fiil, vigza-(a)l-am biçiminden sapmış 'L değişimi' meydana gelmiş ve /l/ sesi /r/'ye dönüşmüş de olabilir. Buna benzer örnek oťomalu 'atmak' fiilindede mevcuttur. oťomalu 'atmak' → voťomar "Atıyorum." Ancak biz bugün bu fiilin çekimini yaparken -gza- kökünü fiil tabanı olarak alacağız ve ona düzensiz bir fiil muamelesi yapacağız (→ Tablo 14a1-2). Aynı şey olmamakla birlikte benzer bir durum düzenli bir fiil olan obaru 'üflemek' fiilinde de söz konusudur: o-bar-u 'üflemek' → v-u-bar. "Üflüyorum." Normalde iki argümanlı çekimde bu fiilin v-u-bar-am(e). "Üflüyorum." biçiminde çekimlenmesi gerekirdi ancak görülüyor ki çalışma alanımızda -am(e) zaman belirticisi kullanılmamış veya silinmiştir.

O-gza-(a)l-u fiilinin anlamlarını çoğaltan durumu açıklamaya yönelik ikinci yaklaşımızı şekillendiren şey, bu fiilin farklı çekim kombinezonu ile yeni bir anlam kazandığı görüşüdür. Bu durumda yine morfolojik olarak gza 'yol' ismi ilgili -gza- kökünü temel alıyoruz. 'L değişimi' ve zaman belirticisinin silinmesi hariç, birinci yaklaşım için yaptığımız açıklamalar saklı tutuyoruz. Ancak bu sefer, çekimde -gza- köküne -(a)l- eki eklenmek suretiyle genişleyen fiil tabanı -gzal-'ı alıyoruz. Bu durumda bu fiil, -o- bağ ekinin de yardımı ile artık farklı çekim kominezonuna girer ve 'yürümek' anlamından sıyrılıp 'yola çıkmak', 'bir yerden ayrılmak' ve 'kovmak' anlamlarını kazanır. Bu açıdan bakınca Lazcada çekim eklerinin fiilin anlamını değiştiren bir foksiyonu olduğunu söylenebilir.

O-gzal-u 'yürümek' anlamındaki fiil, bağ eki -o-'yu almak suretiyle 'kovmak', 'yola çıkarmak' anlamlarını kazanırken olumlu ve olumsuz çekimlerinde teklik üçüncü kişi belirticisi -y-, dolaylı anlatım ve soru şekillerinde -s olur. Ancak -y'nin teklik üçüncü kişi belirticisi olduğu durumda zaman belirticisi olan -am ekindeki /m/ sesi düşer (→ Tablo 14b). Ozalu fiilinin 'yürümek' anlamındaki teklik üçüncü kişi çekiminde ise -(a)r ekinde bulunan /r/ sesi düşer veya /y/ sesine dönüşür. Teklik birinci ve ikinci kişileri belirten sonekler bulunmaz, bu kişiler için çokluk ifadesi -t, çokluk üçüncü kişi içinse -an eki kullanılır. Bütün bu açıklamalar tablo 14a, 14b, 14c, 14d, 15 ve 16'da ek-kök analizi yapılarak belirtilmiştir.

Tablo 14b ve 15 ve 16'da ettirgenlik ekilerinden biri (-un-, -in-, -ap-) kullanılmadan ettirgen çatıda bir çekim yapıldığı görülmektedir. Renkli tablolardan yola çıkarak 'tıpkı çekimlere' (=conjugaison identique) dikkat çekiyoruz. Tıpkı çekimleri benzer renklerle belirttik. Burada özne ve nesne arasındaki ilişkide görülen nicel belirsizliklere tekrar dikkat çekmek yararlı olacaktır (→ Tablo 14d, 15, 16).

Bu tablolarda kullanılan kişi belirtici önekler şunlardır: v-(i-/o-), m-(i-/o-), g-(i-/o-), Ø-. Yaptıran özne birinci, sahip üçüncü kişi için v-(u-) 'onun/onların'; yaptıran özne birinci, sahip ikinci kişi için g-(i-) 'senin/sizin'; yaptıran özne ikinci veya üçüncü, sahip birinci kişi için m-(i-) 'benim/bizim', yaptıran özne ikinci veya üçüncü, sahip üçüncü kişi için [Ø-]-(u-) 'onun/onun. Bağ eki -i- birinci ve ikinci kişilerin sahip olması durumunda özne ile sahip arasında yakınlık ilişkisi kurar. Aynı şekilde bağ eki -u- üçüncü kişinin sahip olması durumunda özne ile sahip arasında uzaklık ilişkisi kurar.

Fiil tabanına ettirgenlik soneki -in- eki eklenmek suretiyle ogzalu fiili ettirgen çatıya dönüşür (→ Tablo 14d). Ogzalu fiili 'kovdurmak' anlamında ettirgen hâle getirmek için -o- bağ ekiyle birlikte -ap- içeki kullanılır.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-gzal-u 'yürümek' Olumlu biçim

Tablo 14a1 — ogzalu 'yürümek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki I.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yürüyorum." v i gza (al)r ∅ (e)
"Yürüyorsun." ∅ i gza (al)r ∅ (e)
"Yürüyor." ∅ i gza ∅ ∅ y (e) + C
"Yürüyor." ∅ i gza (al)r ∅ s + V
"Yürüyoruz." v i gza (al)r t (e)
"Yürüyorsunuz." ∅ i gza (al)r t (e)
"Yürüyorlar." ∅ i gza (al)r a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-gzal-u 'yürümek' Olumlu biçim

Tablo 14a2 — ogzalu 'yürümek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (kök-taban analizi)

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yürüyorum." v i gzal(>r) (a)r ∅ (e)
"Yürüyorsun." ∅ i gzal(>r) (a)r ∅ (e)
"Yürüyor." ∅ i gzal(>∅) ∅ ∅ y (e) + C
"Yürüyor." ∅ i gzal(>r) (a)r ∅ s + V
"Yürüyoruz." v i gzal(>r) (a)r t (e)
"Yürüyorsunuz." ∅ i gzal(>r) (a)r t (e)
"Yürüyorlar." ∅ i gzal(>r) (a)r a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne. o-gzal-u 'kovmak' Ettirgen çatı

Tablo 14b — ogzalu 'kovmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Kovuyorum." v o gzal am ∅ (e)
"Kovuyorsun." ∅ o gzal am ∅ (e)
"Kovuyor." ∅ o gzal a ∅ y (e) + C
"Kovuyor." ∅ o gzal am ∅ s + V
"Kovuyoruz." v o gzal am t (e)
"Kovuyorsunuz." ∅ o gzal am t (e)
"Kovuyorlar." ∅ o gzal am a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne. o-gzal-u 'yola çıkmak' Olumlu biçim

Tablo 14c — ogzalu 'yola çıkmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yola çıkıyorum." v i gzal am ∅ (e)
"Yola çıkıyorsun." ∅ i gzal am ∅ (e)
"Yola çıkıyor." ∅ i gzal a ∅ y (e) + C
"Yola çıkıyor." ∅ i gzal am ∅ s + V
"Yola çıkıyoruz." v i gzal am t (e)
"Yola çıkıyorsunuz." ∅ i gzal am t (e)
"Yola çıkıyorlar." ∅ i gzal am a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne. o-gzal-in-u 'yürütmek' Ettirgen çatı

Tablo 14d — o-gzal-in-u 'yürütmek', ettirgen çatı (Y.Ö. × Yt.Ö.)

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne, aynı zamanda nesne) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-o-gzal-in-am(e)-Ø "Seni yürütüyorum." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1T>2T) v-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onu yürütüyorum." (II1v-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1T>3T) — g-o-gzal-in-am-t(e) "Sizi yürütüyorum." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1T>2Ç) v-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onları yürütüyorum." (II1v-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-o-gzal-in-am(e)-Ø "Beni yürütüyorsun." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2T>1T) — Ø-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onu yürütüyorsun." (II2Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2T>3T) m-o-gzal-in-am-t(e) "Bizi yürütüyorsun." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onları yürütüyorsun." (II2Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Beni yürütüyor." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>1T) g-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Seni yürütüyor." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>2T) Ø-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onu yürütüyor." (II3Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>3T) m-o-gzal-in-am-an(e) "Bizi yürütüyor." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>1Ç) g-o-gzal-in-am-an(e) "Sizi yürütüyor." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>2Ç) Ø-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onları yürütüyor." (II3Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-o-gzal-in-am-t(e) "Seni yürütüyoruz." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1Ç>2T) v-o-gzal-in-am-t(e) "Onu yürütüyoruz." (II1v-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1Ç>3T) — g-o-gzal-in-am-t(e) "Sizi yürütüyoruz." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç) v-o-gzal-in-am-t(e) "Onları yürütüyoruz." (II1v-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-o-gzal-in-am-t(e) "Beni yürütüyorsunuz." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-o-gzal-in-am-t(e) "Onu yürütüyorsunuz." (II2Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2Ç>3T) m-o-gzal-in-am-t(e) "Bizi yürütüyorsunuz." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç) — Ø-o-gzal-in-am-t(e) "Onları yürütüyorsunuz." (II2Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-o-gzal-in-am-an(e) "Beni yürütüyorlar." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>1T) g-o-gzal-in-am-an(e) "Seni yürütüyorlar." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>2T) Ø-o-gzal-in-am-an(e) "Onu yürütüyorlar." (II3Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>3T) m-o-gzal-in-am-an(e) "Bizi yürütüyorlar." (II1m-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç) g-o-gzal-in-am-an(e) "Sizi yürütüyorlar." (II2g-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-o-gzal-in-am-an(e) "Onları yürütüyorlar." (II3Ø-VALo-yürütmek-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne. o-gzal-u 'kovmak', 'yola çıkarmak' Ettirgen çatı

Tablo 15 — o-gzal-u 'kovmak', 'yola çıkarmak', ettirgen çatı (Y.Ö. × Yt.Ö.)

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne, aynı zamanda nesne) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-o-gzal-am(e)-Ø "Seni kovuyorum." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I1T>2T) v-o-gzal-am(e)-Ø "Onu kovuyorum." (II1v-VALo-kovmak-GŞ-I1T>3T) — g-o-gzal-am-t(e) "Sizi kovuyorum." (II2g-VALa-kovmak-GŞ-I1T>2Ç) v-o-gzal-am(e)-Ø "Onları kovuyorum." (II1v-VALo-kovmak-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-o-gzal-am(e)-Ø "Beni kovuyorsun." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I2T>1T) — Ø-o-gzal-am(e)-Ø "Onu kovuyorsun." (II2Ø-VALo-kovmak-GŞ-I2T>3T) m-o-gzal-am-t(e) "Bizi kovuyorsun." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-o-gzal-am(e)- "Onları kovuyorsun." (II2Ø-VALo-kovmak-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-o-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Beni kovuyor." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I3T>1T) g-o-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Seni kovuyor." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I3T>2T) Ø-o-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "kovuyor." (II3Ø-VALo-kovmak-GŞ-I3T>3T) m-o-gzal-am-an(e) "kovuyor." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I3T>1Ç) g-o-gzal-am-an(e) "Sizi kovuyor." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I3T>2Ç) Ø-o-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Onları kovuyor." (II3Ø-VALo-kovmak-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-o-gzal-am-t(e) "Seni kovuyoruz." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I1Ç>2T) v-o-gzal-am-t(e) "Onu kovuyoruz." (II2v-VALo-kovmak-GŞ-I1Ç>3T) — g-o-gzal-am-t(e) "Sizi kovuyoruz." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I1Ç>2Ç) v-o-gzal-am-t(e) "Onları kovuyoruz." (II2v-VALo-kovmak-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-o-gzal-am-t(e) "Beni kovuyorsunuz." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-o-gzal-am-t(e) "Onu kovuyorsunuz." (II2Ø-VALo-kovmak-GŞ-I2Ç>3T) m-o-gzal-am-t(e) "Bizi kovuyorsunuz." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I2Ç>2Ç) — Ø-o-gzal-am-t(e) "Onları kovuyorsunuz." (II2Ø-VALo-kovmak-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-o-gzal-am-an(e) "Beni kovuyorlar." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>1T) g-o-gzal-am-an(e) "Seni kovuyorlar." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>2T) Ø-o-gzal-am-an(e) "Onu kovuyorlar." (II3Ø-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>3T) m-o-gzal-am-an(e) "Bizi kovuyorlar." (II1m-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>1Ç) g-o-gzal-am-an(e) "Sizi kovuyorlar." (II2g-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-o-gzal-am-an(e) "Onları kovuyorlar." (II3Ø-VALo-kovmak-GŞ-I3Ç>3Ç)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan öznenin sahibi, yapan özne. o-gzal-u 'kovmak' Posesif-Ettirgen çatı

Tablo 16 — o-gzal-u 'kovmak', posesif-ettirgen çatı (Yt.Ö. × Shp.)

Satırlar Yt.Ö. (yaptıran/yapan özne), sütunlar Shp. (nesnenin sahibi) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Yt.Ö. \ Shp. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-i-gzal-am(e)-Ø "Senden birini kovuyorum." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I1T>2T) v-u-gzal-am(e)-Ø "Ondan birini kovuyorum." (II1v-VALu-kovmak-GŞ-I1T>3T) — g-i-gzal-am-t(e) "Sizden birini kovuyorum." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I1T>2Ç) v-u-gzal-am(e)-Ø "Onlardan birini kovuyorum." (II1v-VALu-kovmak-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-i-gzal-am(e)-Ø "Benden birini kovuyorsun." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I2T>1T) — Ø-u-gzal-am(e)-Ø "Ondan birini kovuyorsun." (II2Ø-VALu-kovmak-GŞ-I2T>3T) m-i-gzal-am-t(e) "Bizden birini kovuyorsun." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-u-gzal-am(e)-Ø "Onlardan birini kovuyorsun." (II2Ø-VALu-kovmak-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-i-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Benden birini kovuyor." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I3T>1T) g-i-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Senden birini kovuyor." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I3T>2T) Ø-u-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "Ondan birini kovuyor." (II3Ø-VALu-kovmak-GŞ-I3T>3Ç) m-i-gzal-am-an(e) "Bizden birini kovuyor." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I3T>1Ç) g-i-gzal-am-an(e) "Sizden birini kovuyor." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I3T>2Ç) Ø-u-gzal-a-y(e)/-am-s(e) "birini kovuyor." (II3Ø-VALu-kovmak-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-i-gzal-am-t(e) "Senden birini kovuyoruz." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I1Ç>2T) v-u-gzal-am-t(e) "Ondan birini kovuyoruz." (II1v-VALu-kovmak-GŞ-I1Ç>3T) — g-i-gzal-am-t(e) "Sizden birini kovuyoruz." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I1Ç>2Ç) v-u-gzal-am-t(e) "Onlardan birini kovuyoruz." (II1v-VALu-kovmak-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-i-gzal-am-t(e) "Benden birini kovuyorsunuz." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-u-gzal-am-t(e) "Ondan birini kovuyorsunuz." (II2Ø-VALu-kovmak-GŞ-I2Ç>3T) m-i-gzal-am-t(e) "Bizden birini kovuyorsunuz." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I2Ç>1Ç) — Ø-u-gzal-am-t(e) "Onlardan birini kovuyorsunuz." (II2Ø-VALu-kovmak-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-i-gzal-am-an(e) "Benden birini kovuyorlar." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I3Ç>1T) g-i-gzal-am-an(e) "Senden birini kovuyorlar." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I3Ç>2T) Ø-u-gzal-am-an(e) "Ondan birini kovuyorlar." (II3Ø-VALu-kovmak-GŞ-I3Ç>3T) m-i-gzal-am-an(e) "Bizden birini kovuyorlar." (II1m-VALi-kovmak-GŞ-I3Ç>1Ç) g-i-gzal-am-an(e) "Sizden birini kovuyorlar." (II2g-VALi-kovmak-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-u-gzal-am-an(e) "Onlardan birini kovuyorlar." (II3Ø-VALu-kovmak-GŞ-I3Ç>3Ç)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.10. o-şǩom-u 'yemek'

B.10. o-şǩom-u 'yemek'

Oapu 'olmak', ogzalu 'yürümek', 'gitmek' ve oxenu 'yapmak1' fiillerinde olduğu gibi oşǩomu 'yemek' fiili de değişken bir çekime sahiptir. Bu fiilin kökü, dilek-şart kipleri ve ettirgen çatı dışındaki bütün durumların geniş/şimdiki zaman çekimlerinde değişiklik gösterir. Oşǩomu fiili, iki ve üç argümanlı olmak üzere iki tür çekime sahiptir.

Bu fiil yarı-düzenli fiillerdendir. İki argümanlı çekimlerde -dilek-şart kipleri hariç- düzensiz fiil hüvviyetindedir, yani kök değişime uğramaktadır (→Tablo 17, 18a). Bu tür çekimlerde sadece özne ve nesneyi belirten çekim unsurlar söz konusudur. Tersine, üç argümanlılarda, ettirgen çatılı çekimlerde bu fiilin kökünün değişmediği, düzenli fiil hüvviyetinde olduğu görülmektedir (→Tablo 18b).

Bu fiilin birinci ve ikinci kişi çekimlerinde kişi belirticisi (belki de zaman belirticisi de) yoktur. Bu fiil çekiminde -or- soneki'nin zaman belirticisi olduğundan şüpheliyiz. Ama yine de biz bu fiilin çekimini 17 ve 18a nolu tablolarda olduğu biçimde yapmayı uygun bulduk. Dolayısıyla -mx- seslerinden oluşan sesleri fiil tabanı olarak aldık ama biz bu seslerin gerçek fiil tabanını oluşturduğundan şüpheliyiz.

Bununla birlikte çokluk bildiren kişi eklerinin varlığı görülmektedir. Yukarıda incelediğimiz diğer fiillerin çekiminde olduğu gibi teklik üçüncü kişi çekiminde kişi belirticisinin cümle sonlarında ve ünsüzlerden önce -y-, ünlülerden ve yarı ünsüzlerden (y) önce -s olduğu görülüyor. Ğvdandi ve çevresinde (soru ve söz aktarma dışındaki çekimlerde) kaybolmuş olan teklik üçüncü kişi belirticisi -s, genellikle soru çekimlerinde ve söz aktarımlarında açığa çıkar: Oşǩomu 'yemek' → İmxo(r)s ya "Yiyormuş."; İmxo(r)si? "Yiyor mu?" Üçüncü kişi olumlu olumsuz ve soru çekimlerinde -or- eki içinde yer alan /r/ sesi genellikle söylenmez. Buna karşılık çokluk çekimlerinde bu ses (/r/) söylenir. Çokluk birinci ve ikinci kişi çekimlerinde çokluk belirticisi -t, üçüncü çokluk çekiminde ise -an'dır. Özne nesne ilişkilerini -i-, -u- ve -o- (-o- ettirgen çatıda ikinci özne) bağ ekleri düzenler. Üçüncü kişiler dahil iki argümanlılarda sadece -i- bağ eki kullanılır (→Tablo 17). Üç argümanlılarda ise birinci ve ikinci kişilerde -i-, üçüncü kişilerde -u- (→Tablo, 18a), ettirgenlerde ise -o- kullanılır.

Renkli tablolar incelediğinde, özne nesne arasındaki teklik-çokluk ilişkilerinde belirsizliklere yol açan benzeş durumlar görülecektir. Bu belirsizlikleri ortadan kaldırmanın yolunun, hem özne he nesne için, kullanılacak zamirlere bağlı olduğunu daha önce belirtmiştik (→Tablo 18a, 18b).

İki argümanlı fiil çekimi: özne, nesne. o-şǩom-u 'yemek' Olumlu biçim

Tablo 17 — oşǩomu 'yemek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yiyorum." v i mx or ∅ (e)
"Yiyorsun." ∅ i mx or ∅ (e)
"Yiyor." ∅ i mx o ∅ y (e) + C
"Yiyor." ∅ i mx or ∅ s + V
"Yiyoruz." v i mx or t (e)
"Yiyorsunuz." ∅ i mx or t (e)
"Yiyorlar." ∅ i mx or a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne, sahip. o-şǩom-u 'yemek' Posesif çatı

Tablo 18a — o-şǩom-u 'yemek', posesif çatı (Ö. × Shp.)

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Shp. (nesnenin sahibi) kişisini gösterir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Ö. \ Shp. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-i-mx-or-Ø "Senin herhangi bir şeyini yiyorum." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I1T>2T) v-u-mx-or-Ø "Onun herhangi bir şeyini yiyorum." (II1v-VALu-yemek-GŞ-I1T>3T) — g-i-mx-or-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyorum." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I1T>2Ç) v-u-mx-or-Ø "Onların herhangi bir şeylerini yiyorum." (II1v-VALu-yemek-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-i-mx-or-Ø "Benim herhangi bir şeyimi yiyorsun." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I2T>1T) — Ø-u-mx-or-Ø "Onun herhangi bir şeyini yiyorsun." (II2Ø-VALu-yemek-GŞ-I2T>3T) m-i-mx-or-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorsun." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-u-mx-or-Ø "herhangi bir şeyini yiyorsun." (II2Ø-VALu-yemek-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-i-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyor." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I3T>1T) g-i-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyor." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I3T>2T) Ø-u-mx-o-y(e)/-s(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyor." (II3Ø-VALu-yemek-GŞ-I3T>3Ç) m-i-mx-or-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyor." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I3T>1Ç) g-i-mx-or-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyor." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I3T>2Ç) Ø-u-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyor." (II3Ø-VALu-yemek-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-i-mx-or-t(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyoruz." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I1Ç>2T) v-u-mx-or-t(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyoruz." (II1v-VALu-yemek-GŞ-I1Ç>3T) — g-i-mx-or-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyoruz." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I1Ç>2Ç) v-u-mx-or-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyoruz." (II1v-VALu-yemek-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-i-mx-or-t(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyorsunuz." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-u-mx-or-t(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyorsunuz." (II2Ø-VALu-yemek-GŞ-I2Ç>3T) m-i-mx-or-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorsunuz." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I2Ç>1Ç) — Ø-u-mx-or-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyorsunuz." (II2Ø-VALu-yemek-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-i-mx-or-an(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyorlar." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I3Ç>1T) g-i-mx-or-an(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyorlar." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I3Ç>2T) Ø-u-mx-or-an(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyorlar." (II3Ø-VALu-yemek-GŞ-I3Ç>3T) m-i-mx-or-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorlar." (II1m-VALi-yemek-GŞ-I3Ç>1Ç) g-i-mx-or-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyorlar." (II2g-VALi-yemek-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-u-mx-or-an(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyorlar." (II3Ø-VALu-yemek-GŞ-I3Ç>3Ç)

Üç argümanlı fiil çekimi: yaptıran özne, yapan özne, nesne. o-şǩom-ap-u 'yedirmek' Ettirgen çatı

Tablo 18b — o-şǩom-ap-u 'yedirmek', ettirgen çatı (Y.Ö. × Yt.Ö.)

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; nesne sabittir. Köşegen hücreler kitapta boş bırakılmıştır. Renkli/özdeş hücreler *italik* ile işaretlenmiştir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1 T. 2 T. 3 T. 1 Ç. 2 Ç. 3 Ç.
1 T. — g-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Sana yediriyorum." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1T>2T) v-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Ona yediriyorum." (II1v-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1T>3T) — g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Size yediriyorum." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1T>2Ç) v-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Onlara yediriyorum." (II1v-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1T>3Ç)
2 T. m-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Bana yediriyorsun." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2T>1T) — Ø-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Ona yediriyorsun." (II2Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2T>3T) m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bize yediriyorsun." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2T>1Ç) — Ø-o-şǩom-ap-am(e)-Ø "Onlara yediriyorsun." (II2Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2T>3Ç)
3 T. m-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yediriyor." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>1T) g-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yediriyor." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>2T) Ø-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yediriyor." (II3Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>3T) m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bize yediriyor." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>1Ç) g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Size yediriyor." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>2Ç) Ø-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yediriyor." (II3Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3T>3Ç)
1 Ç. — g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Sana yediriyoruz." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1Ç>2T) v-o-şǩom-ap-am-t(e) "Ona yediriyoruz." (II1v-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1Ç>3T) — g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Size yediriyoruz." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç) v-o-şǩom-ap-am-t(e) "Onlara yediriyoruz." (II1v-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç)
2 Ç. m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bana yediriyorsunuz." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2Ç>1T) — Ø-o-şǩom-ap-am-t(e) "Ona yediriyorsunuz." (II2Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2Ç>3T) m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bize yediriyorsunuz." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç) — Ø-o-şǩom-ap-am-t(e) "Onlara yediriyorsunuz." (II2Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç)
3 Ç. m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bana yediriyorlar." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>1T) g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Sana yediriyorlar." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>2T) Ø-o-şǩom-ap-am-an(e) "Ona yediriyorlar." (II3Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>3T) m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bize yediriyorlar." (II1m-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç) g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Size yediriyorlar." (II2g-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç) Ø-o-şǩom-ap-am-an(e) "Onlara yediriyorlar." (II3Ø-VALo-yedirmek-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.11. o-l-va 'gitmek'

B.11. o-l-va 'gitmek'

Arkabi çevresinde yaptığı bir çalışmada DUMÉZIL, olva 'gitmek' fiilinin masdar şekli olarak oxtimu'yu kullanılır (DUMÉZIL: 2009, s. 384-385). Bu masdar şekli bizim çalışma alanımızda kullanılmamaktadır. Ğvandi'de oxtimu masdar şekli yerine olva tercih edilmektedir.

Olva fiilinin geniş/şimdiki zaman çekiminde araştırmacılar arasında farklı yaklaşımlar söz konusudur. DUMÉZIL, bu fiili teklik birinci kişinin şimdiki zaman çekimini yaparken taban olarak -l-yi alır ve b-u-l-ur "Gidiyorum." biçiminde bir çekim yapar (DUMÉZIL: 1937, s. VII.). KUTSCHER ve çalışma arkadaşları, fiil analizlerinde taban olarak -ul-u alırlar ve b-ul-ur "ich gehe."(=Gidiyorum) biçiminde bir çekim yaparlar (KUTSCHER: 1995, s. 51, 55). LACROIX, çalışmasının birçok yerinde, hem Dumézil'in hem de KUTSCHER ve arkadaşlarınının yolundan gider ve bu fiilin analizinde taban olarak hem -l-yi hem de -ul-u alır (LACROIX: 2009, 86, 88, 201, 204, 211, 331, 425, 426, 439, 475, 538, 539, 612, 616, 651, 662, 703).

LACROIX, bu fiili incelerken çalışmasının kimi yerlerinde taban olarak -l-yi kimi yerlerinde de -ul-u kök olarak aldığı görülmektedir. Öyle ki aynı sayfada hem -l- hem de -ul-u kök olarak gösterilmiştir (→LACROIX: 2009, s. 475). Aşağıda LACROIX'nın olva fiili için fiil kökü olarak hem -l-yi hem de -ul- aldığına dair örnekler bulunmaktadır.

  • vá-ge-b-ul-u — NEG-PV-I1-descendre-STH — "je ne descends pas" (LACROIX: 2009, s. 38)
  • opuťe-çkuni-s ar gal gel-ul-u-n, — pays-POSS1P-DAT un rivière PV-passer-STH-I3S — (LACROIX: 2009, s. 83)
  • mezare-sa mend-i-l-in-e-n-i-ya? — tombe-ALL PV-VAL2-aller-CAUS-STH-I3S-Q-DR — "Par une pluie et un vent comme il y en a maintenant, va-t-on au cimetière?" (LACROIX: 2009, s. 86)
  • var-ti gam-i-l-e-n — NEG-ADD PV-VAL2-sortir-STH-I3S — "et on ne peut pas sortir" (LACROIX: 2009, s. 88)
  • va m-a-l-e-n-ya zuga-s orta-s-ya — NEG II1-VAL5-aller-STH-I3S-DR mer-GEN milieu-DAT-DR — "Je ne peux pas aller au milieu de la mer." (LACROIX: 2009, s. 201)
  • hemtepe-si yani-sa m-a-l-a-z-ya — DEM2.PL-GEN côté-DAT II1-VAL5-aller-OPT-I3S-DR — "Puissé-je aller auprès d'eux !" (LACROIX: 2009, s. 204)
  • oxoi-s doloxe miti var am-a-l-e-n — maison-DAT dans quelqu'un NEG PV-VAL5-entrer-STH-I3S — "Personne ne peut entrer dans la maison." (LACROIX: 2009, s. 211)
  • mezare-sa mend-i-l-in-e-n-i? — tombe-ALL PV-VAL2-aller-CAUS-STH-I3S-Q — "Va-t-on à la tombe, lorsqu'il pleut et vente comme maintenant?" (LACROIX: 2009, s. 475)

Yaptığımız birçok analizden sonra, DUMÉZIL'in bu fiili doğru analiz ettiği, diğer araştırmacıların ise yanıldığı yönünde bir kanaat edindik. Bize göre bu fiilin tabanı -l-dir. KUTSCHER ve LACROIX'nın taban olarak kabul ettiği *-ul-*daki /u/ bir bağ ekidir ve fiil tabanına dahil edilemez. Bağ eki -a- ile bu fiili çekimlediğimizde taban olan -l- kendiliğinden açığa çıkmaktadır: Malen. "Gidebilirim." Örnekte görüldüğü gibi -a- yeterlilik bağ eki, -l- de tabandır. Bir başka örnek de -l- köküne mo- fiil yapım öneki eklenerek türetilen molva fiilidir. Eğer /u/ sesi bir bağ eki değil de köke dahil olan bir ses olsaydı mo- fiil yapım öneki eklenirken farklı formlar ortaya çıkabilirdi. Bağ eki -u-'nun fonksiyonlarından biri özne ile teklik üçüncü kişi arasında bir ilinti, bir bağlantı kurmaktır. Ancak kabul etmek gerekir ki bu fonksiyon, bu bağ ekinin tek görevi değildir: o-ç-u 'Gütmek' → Pujepe vuçum(e) "Sığırları güdüyorum."; Poľişa vulur(e) "İstanbul'a gidiyorum."; o-ǩaṗ-in-u[^22] 'koşmak' → v-u-ǩaṗ-ame "Koşuyorum."; ce-ǩaṗ-in-u 'hızla aşağı doğru inmek' → ce-v-u-ǩaṗ-ame "Hızla aşağı iniyorum."; e-ǩaṗ-in-u 'hızla yukarı doğru çıkmak' → e-v-u-ǩaṗ-ame "Hızla yukarı doğru çıkıyorum." örneklerinde olduğu gibi bağ eki -u- tek (olva, oǩaṗinu) ve çift (oçu) argümanlı fiillerde bütün kişiler için bağ eki olarak kullanılabilmektedir.

Durum yukarıda izah ettiğimiz gibiyse KUTSCHER ve LACROIX gibi araştırmacıların bağ eki olan -u-'yu neden fiil tabanına dahil ettikleri anlaşılmış değildir.

[^22]: Masdar şekli o-ǩaṗ-in-u olan bu fiilin çekimi sırasında iin- ettirgenlik/masdar eki düşer.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne o-l-va 'gitmek' Olumlu biçim

Tablo 19 — olva 'gitmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Gidiyorum." v u l ur ∅ (e)
"Gidiyorsun." ∅ u l ur ∅ (e)
"Gidiyor." ∅ u l u ∅ n (e)
"Gidiyor." ∅ u l ur e n (e)
"Gidiyoruz." v u l ur t (e)
"Gidiyorsunuz." ∅ u l ur t (e)
"Gidiyorlar." ∅ u l ur a n (e)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.12. mo-l-va 'gelmek'

B.12. mo-l-va 'gelmek'

Molva 'gelmek' fiilini açıklamaya başlamadan önce kısaca mo- yapım önekinden söz etmek gerektiğine inanıyoruz. Terminolojik olarak bu 'fiil yapım öneki' terimini, 'önek' kelimesine tercih ettik. Çünkü 'önek' kelimesi çok genel bir kavramı anlatır ve fiil yapan önekleri anlatmak için yeterli değildir. Biliyoruz ki çekim ve yapım önekleri olmak üzere birçok önek çeşidi vardır ve 'yapım öneki' kelimesinin karşılığı olan fiil yapım önekleri morfolojik ve fonksiyon olarak diğerlerinden ayrılır. Hatta bu yapım önekleri için bire bir fiil yapım öneki demenin doğru olmadığını düşünüyoruz. Çünkü bu öneklerin isimlerin başına geldiği de olur: egza 'yukarıya doğru ayrılan yol', cegza 'aşağıya doğru ayrılan yol', dologza 'bir oluktan aşağıya doğru ayrılan yol', megza 'yol ağzı', elamtomani 'düşük eğimli rampa', celamtonami 'düşük eğimli iniş yeri', gibi. Örneklerde de görüldüğü gibi bu önekler isimlerde de kullanılır ancak ağırlıklı olarak fiillerde kullanıldıkları için bunlara fiil yapım öneki diyoruz.

mo- fiil yapım öneki eklendiği fiile birçok anlamlar katar: 'beri taraf', 'birinci kişiye doğru', 'konuşmacıya' veya 'nesneye doğru'. Somut mekânı ifade ettiği gibi soyut mekânı da ifade edebilir. Bu fiil yapım önekinin konksiyon olarak karşıtı o- yapım önekidir. Ancak kimi durumlarda me- önekinin de bu eke karşıt durduğu söylenebilir.

Varyantları: mo- yapım öneki /a/ ve /o/ gibi geniş ünlülerin önünde mv-; dar ünlülerinin önünde (/i/ ve /u/) m-; bir ünsüzün önünde ise mo-[^23] biçiminde olur. Bu önek fiil kökünün solunda yer alır.[^24] Ancak birinci ve kimi zaman da ikinci kişilerde bu ek ile kök arasına kişi belirticisi girebilir. Mo-p-xvad-i. "Onunla karşılaştım." örneğinde olduğu gibi.

[^23]: http://ayla7.free.fr/laz/19F.html. Bu sitenin Gôichi KOJIMA tarafından hazırlandığını sanıyoruz. [^24]: Buradaki sağ-sol kavramları yazılı belgeye göredir normalde konuşmada kullanılan seslerin sağ veya solda olmaları mümkün değildir, sesler biri diğerine göre önce veya sonra olabilirler.

Örnek çekimler:

Geçişli fiillerde:

  • Movoşǩvare. "Onu (buraya) göndereceğim."
  • Momçi. "Ver bana."
  • Mominaman. "Bize uyar."

Geçişsiz fiillerde:

  • Moviťi. "Geliyordum."
  • Movoǩaṗare. "Gelivereceğim."

Dönüşlü fiillerde:

  • Moyşirey. "Soyları tükendi."

Özel durum: Fiile 'çarçabuk' anlamı katar.

  • Movişum. "İçiveriyorum."
  • Komoyşvit. "Çabucak için."

Molva fiili, -l- kökünün önüne mo- fiil yapım öneki eklenerek türemiştir. Bu fiil moxťimu 'gelmek' fiilinin düzensiz çekimi üzerinden masdarlaşmış hâlidir. Tek argümanlı fiillerdendir. Ancak Xeşa muti var momalen. "Elimden bir şey gelmiyor." örneğinde olduğu gibi yardımcı fiil olarak kullanıldığı da olur. Emir kipi çekimi mo-xtimu-u 'gelmek' → Komoxťi "Gel!" biçimindedir. Bu örnekten anlaşılıyor ki emir kipinde fiilin asıl kökü meydana çıkar. Birinci kişilerde fiile tabanının başında kişi öneki bulunduğu için -xt- sesleri değişir. Komof[^25]ťi. "Geldim."; Komoxťu. "Geldi." Bu fiilde kesin kurala bağlı bir çekim yapılamıyor. Bu fiilin birinci kişilerde düzensiz ikinci ve üçüncü kişilerde düzenli olduğu görülüyor. Elbette ki "Kuralsızlığın da bir kuralı var." ilkesinden hareketle bu fiilin çekiminde de bazı kurallardan söz etmek mümkündür. Ancak, düzenli fiillerde gördüğümüz fiil kökünün mutlak olarak korunması olayı burada söz konusu değildir.

[^25]: Kimi yörelerde ṗ-/p- biçimindedir.

Ğvandi Lazcasında, ezici çoğunluktaki fiillerde olduğu gibi bu fiile de kök çekim eklerinin ortasında bulunur.[^26] Genelgeçer bir kural olarak zaman belirticisi kökün sonunda; periyodik işlerin anlatımında görülen profiksli (do-, ko-, menda-/mende- ve o-) kullanımlar haricinde mo- yapım öneki, çekimli fiilin başında yer alır.

[^26]: O-mord-u 'büyümek', 'büyütmek' Mo-b-rd-um. "Büyütüyorum." örneğinde olduğu gibi kişi belirticisinin fiil kökünü ikiye böldüğü durumlarda olabilmektedir. Ancak bu durum istisnadır.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne mo-l-va 'gelmek' Olumlu biçim

Tablo 20 — molva 'gelmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

Y.Ön. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Geliyorum." mo v u l ur ∅ (e)
"Geliyorsun." m ∅ u l ur ∅ (e)
"Geliyor." m ∅ u l u ∅ n (e)
"Geliyor." m ∅ u l ur e n (e)
"Geliyoruz." mo v u l ur t (e)
"Geliyorsunuz." m ∅ u l ur t (e)
"Geliyorlar." m ∅ u l ur a n (e)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.13. do-xun-u 'oturmak', 'oturtmak'

B.13. do-xun-u 'oturmak', 'oturtmak'

Doxunu fiilini incelemeye başlamadan önce bu fiilin başında bulunan yapım öneki do-ya değinmek gerekiyor. Bu önekin, önüne geldiği ünlülere bağlı olarak şekillenen üç farklı varyantı ve fiil köküne kattığı birçok anlamı vardır.

Bu önek, geniş ünlüler /a/ ve /o/'nun önünde dv-; dar ünlülerin önünde /i/ ve /u/ d-; bir ünsüzün önünde ise değişmeden (do- biçiminde) kalır.

a. Bu önek, çok argümanlı hareket fiillerine eklendiği zaman 'yere doğru' anlamı katar:

dodu 'yere koymak'

  • Bir ünsüzün önünde: Do-b-d-um. "Yere koyuyorum."
  • Geniş bir ünlünün önünde: Dv-a-d-ven. "Yere koyabilir."
  • Dar bir ünlünün önünde: D-∅-i-d-ven. "Yere konabilir."

b. Tek argümanlı fiilere 'içinde, derinden derine' veya 'bir zemin üzerinde' anlamı katabilir:

dodginu 'yerde durmak, bir yerde bulunmak', 'bir yerde toplaşmak (kan)'

  • Bir ünsüzün önünde: Do-m-a-dgin-en. "Durabiliyorum."
  • Geniş bir ünlünün önünde: Dv-a-dgin-en. "Durabiliyor." · Dv-o-dgin-am. "Durduruyorsun."
  • Dar bir ünlünün önünde: D-∅-i-dgin-en. "Durulabilir."

c. İki argümanlı fiillerde 'notür' bir anlam taşıyabilir:

do-çir-u 'lazım olmak'

  • Bir ünsüzün önünde: Do-m-a-çi(r)-(e)n. "Bana lazım."
  • Geniş bir ünlünün önünde: Dv-a-çi(r)-(e)n. "Ona lazım." · Dv-o-cir-am. "İhtiyaç duymasına neden olmak."
  • Dar bir ünlünün önünde: D-∅-i-çi(r)-(e)n. "Lazımdır."

Doxunu fiilinin fiil çekim eklerinin kullanımına bağlı olarak tek veya birden çok argüman olmak üzere iki çeşit çekimi yapılabilir: Tek argümanlı çekimde bağ eki kullanılmaz ve çekim eklerinin ortasında yer alan fiil kökü -xun- değişerek -xed-, -x- biçimlerini alır. Fiil kökünün zamana ve argüman sayısına bağlı olarak gösterdiği değişimi kabaca örneklerle açıklayalım: -xun- iki veya üç argümanlı çekimlerde Do-g-o-xun-am(e) "Seni oturtuyorum"; -xed- tek argümanlı çekimde Do-p-xed-ur. "Oturuyorum"; -x- şimdiki zaman tek argümanlı çekimde P-x-er. "Oturuyorum" biçiminde olduğu görülüyor.

Demek oluyor ki bu fiil tek argümanlı çekimde düzensiz fiil hüvviyetindedir. Kişi zamiri, yapım öneki ve 'yeni' fiil kökü (-xed- veya -x-) arasında yer alır. Bu durumda birinci ve ikinci kişiler için kişi belirten sonek bulunmaz. -xed- kökü için zaman belirticisi -ur-; -x- kökü için -er zaman eki kullanılır. Teklik üçüncü kişi belirticisi -en veya sadece -n'dir. Çoklu kişilerde zaman belirticisi teklik kişilerdeki gibidir. Çokluk ifadesi veren sonek, çokluk birinci kişiler için -t, çokluk üçüncü kişi için an'dır. Üçüncü kişilerde sayı belirticisi (tekliklerde -en, çokluklarda -an) olarak tekliklerde /e/, çokluk ifadesi için de /a/ sesleri görülmektedir. Zaman ve sayı belirticisi seslerin çekim zincirinin sonunda yer aldığına dikkat edilsin. Yapım öneki ise bir istisna dışında[^27], çekimli fiilin başında yer alır. Unutulmamalıdır ki profiksler bütün yapım ve çekim unsurlarının başında yer alır (→C. GÖRÜNÜŞSEL GENİŞ ZAMAN). Burada yapılan analizler, tablo 21a ve tablo 21b'de yapılan çekimlerde somut olarak gösterilmiştir.

[^27]: Bu istisna da periyodik 'tekrar' ve 'buyurma' anlamı taşıyan do-, ko- menda-/mende- ve o- profiksleri ile yapılan kullanımlardır.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne do-xun-u 'oturmak' Olumlu biçim

Tablo 21a — doxunu 'oturmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi (Yakın gelecek ve görünüşsel geniş zaman değerinde)

Y.Ön. K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Oturuyorum." do p xed ur ∅ (e)
"Oturuyorsun." do ∅ xed ur ∅ (e)
"Oturuyor." do ∅ xed u ∅ n (e)
"Oturuyor." do ∅ xed ur e n (e)
"Oturuyoruz." do p xed ur t (e)
"Oturuyorsun."[^b13not1] do ∅ xed ur t (e)
"Oturuyorlar." do ∅ xed ur a n (e)

[^b13not1]: Kaynak tabloda bu satırın çevirisi "Oturuyorsun." biçiminde basılmıştır; K.S.S.=t (çokluk ikinci kişi) olduğuna göre "Oturuyorsunuz." olması gerektiği açıktır — muhtemel bir dizgi hatası, kaynağa sadık kalınarak aktarılmıştır.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne do-xun-u 'oturmak' Olumlu biçim

Tablo 21b — -x- köklü 'oturmak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Oturuyorum." p x er ∅ (e)
"Oturuyorsun." ∅ x er ∅ (e)
"Oturuyor." ∅ x e ∅ n (e)
"Oturuyor." ∅ x er e n (e)
"Oturuyoruz." p x er t (e)
"Oturuyorsunuz." ∅ x er t (e)
"Oturuyorlar." ∅ x er a n (e)

Doxunu fiilinin çoklu argüman çekimi karmaşıktır. İki argümanlı etken çatı çekiminde yaptıran ve yapan özneler söz konusudur (→Tablo 22b). Üç argümanlı ettirgen çatı çekiminde yaptıran ve yapan öznelerin yanında bir de yararlanan (bénéficiaire) veya yapan öznenin sahibi (possesseur) bulunmaktadır (→Tablo 22a). Ettirgen çatının bir diğer biçimi katmerli veya çifte ettirgenlik diye adlandırabileceğimiz ettirgenlik çeşididir. Katmerli ettirgenlik çekiminde birinci özne emreder, ikinci özne bu emri üçüncü öznenin yapmasını sağlar (→Tablo 22c). İki argüman ve katmerli ettirgen çekimlerinde bağ eki olarak -o- yer almaktadır. Yararlanıcının bulunduğu çekim de üç argümanlıdır ancak birinci ve ikinci kişiler için -i-, üçüncü kişiler için -u- bağ ekleri kullanılır (→Tablo 22a).

Tablolarda benzeş çekim durumlarını göstermek için renklendirmeler yapılmıştır. Benzeş çekimlerin biçim bakımından benzeş olmaları gramatikal olarak da aynı şeyler oldukları anlamına gelmez. Benzeşler, gramatikal olarak faklıdırlar, analizlere bakıldığın her bir benzeşi oluşturan eklerin aslında ayrı bir gramatikal koda sahip olduğu anlaşılacaktır (aşağıdaki tablolarda *italik* ile gösterildi; →Tablo 22a, 22b, 22c).

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, yararlanan do-xun-u 'oturtmak' Benefikatif-Ettirgen çekim

Tablo 22a — Yt.Ö. (yapan özne) × Yr. (yararlanan)

Yt.Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-i-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I1T>2T<br>"Senin için oturtuyorum." do-v-u-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALu-oturtmak-GŞ-I1T>3T<br>"Onun için oturtuyorum." — do-g-i-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I1T>2Ç<br>"Sizin için oturtuyorum." do-v-u-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALu-oturtmak-GŞ-I1T>3Ç<br>"Onları için oturtuyorum."
2T. do-m-i-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I2T>1T<br>"Benim için oturtuyorsun." d-Ø-i-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALi-oturtmak-GŞ-I2T<br>"Kendin için oturtuyorsun." d-Ø-u-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I2T>3T<br>"Onun için oturtuyorsun." do-m-i-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I2T>1Ç<br>"Bizim için oturtuyorsun." — d-Ø-u-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I2T>3Ç<br>"Onları için oturtuyorsun."
3T. do-m-i-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I3T>1T<br>"Benim için oturtuyor." do-g-i-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I3T>2T<br>"Senin için oturtuyor." d-Ø-i-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALi-oturtmak-GŞ-I3T<br>"Kendisi için oturtuyor."<br>d-Ø-u-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I3T>3T<br>"Onun için oturtuyor." do-m-i-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I3T>1Ç<br>"Bizim için oturtuyor." do-g-i-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I3T>2Ç<br>"Sizin için oturtuyor." d-Ø-u-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I3T>3Ç<br>"Onların için oturtuyor."
1Ç. — do-g-i-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I1Ç>2T<br>"Senin için oturtuyoruz." do-v-u-xun-am-t(e)<br>PV-II1v-VALu-oturtmak-GŞ-I1Ç>3T<br>"Onun için oturtuyoruz." do-v-i-xun-am-t(e)<br>PV-II1v-VALi-oturtmak-GŞ-I1Ç<br>"Kendimiz için oturtuyoruz." do-g-i-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I1Ç>2Ç<br>"Sizin için oturtuyoruz." do-v-u-xun-am-t(e)<br>PV-II1v-VALu-oturtmak-GŞ-I1Ç>3Ç<br>"Onları için oturtuyoruz."
2Ç. do-m-i-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I2Ç>1T<br>"Benim için oturtuyorsunuz." — d-Ø-u-xun-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I2Ç>3T<br>"Onun için oturtuyorsunuz." do-m-i-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I2Ç>1Ç<br>"Bizim için oturtuyorsunuz." d-Ø-i-xun-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALi-oturtmak-GŞ-I2Ç<br>"Kendiniz için oturtuyorsunuz." d-Ø-u-xun-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I2Ç>3Ç<br>"Onları için oturtuyorsunuz."
3Ç. do-m-i-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç>1T<br>"Benim için oturtuyorlar." do-g-i-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç>2T<br>"Senin için oturtuyorlar." d-Ø-i-xun-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç<br>"Onun için oturtuyorlar." do-m-i-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç>1Ç<br>"Bizim için oturtuyorlar." do-g-i-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç>2Ç<br>"Sizin için oturtuyorlar." d-Ø-i-xun-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALi-oturtmak-GŞ-I3Ç<br>"Kendileri için oturtuyor."<br>d-Ø-u-xun-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALu-oturtmak-GŞ-I3Ç>3Ç<br>"Onları için oturtuyorlar."

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptırtan özne, yapan özne do-xun-u 'oturtmak' Ettirgen çekim

Tablo 22b — Yt.Ö. (yapan özne) × Y.Ö. (yaptırtan özne)

Yt.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I1T>2T<br>"Seni oturtuyorum." do-v-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALo-oturtmak-GŞ-I1T>3T<br>"Onu oturtuyorum." — do-g-o-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I1T>2Ç<br>"Sizi oturtuyorum." do-v-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALo-oturtmak-GŞ-I1T>3Ç<br>"Onları oturtuyorum."
2T. do-m-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I2T>1T<br>"Beni oturtuyorsun." — dv-Ø-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I2T>3T<br>"Onu oturtuyorsun." do-m-o-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I2T>1Ç<br>"Bizi oturtuyorsun." — dv-Ø-o-xun-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I2T>3Ç<br>"Onları oturtuyorsun."
3T. do-m-o-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>1T<br>"Beni oturtuyor." do-g-o-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>2T<br>"Seni oturtuyor." dv-Ø-o-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>3T<br>"Onu oturtuyor." do-m-o-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>1Ç<br>"Bizi oturtuyor." do-g-o-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>2Ç<br>"Sizi oturtuyor." dv-Ø-o-xun-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I3T>3Ç<br>"Onları oturtuyor."
1Ç. — do-g-o-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I1Ç>2T<br>"Seni oturtuyoruz." do-v-o-xun-am-t(e)<br>PV-II1v-VALo-oturtmak-GŞ-I1Ç>3T<br>"Onu oturtuyoruz." — do-g-o-xun-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I1Ç>2Ç<br>"Sizi oturtuyoruz." do-v-o-xun-am-t(e)<br>PV-II1v-VALo-oturtmak-GŞ-I1Ç>3Ç<br>"Onları oturtuyoruz."
2Ç. do-m-o-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I2Ç>1T<br>"Beni oturtuyorsunuz." — dv-Ø-o-xun-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I2Ç>3T<br>"Onu oturtuyorunuz."[^b13not2] do-m-o-xun-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I2Ç>1Ç<br>"Bizi oturtuyorunuz."[^b13not2] — dv-Ø-o-xun-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I2Ç>3Ç<br>"Onları oturtuyorunuz."[^b13not2]
3Ç. do-m-o-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç>1T<br>"Beni oturtuyorlar." do-g-o-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç>2T<br>"Seni oturtuyorlar." dv-Ø-o-xun-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç>3T<br>"Onu oturtuyorlar." do-m-o-xun-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç>1Ç<br>"Bizi oturtuyorlar." do-g-o-xun-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç>2Ç<br>"Sizi oturtuyorlar." dv-Ø-o-xun-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtmak-GŞ-I3Ç<br>"Onları oturtuyorlar."

[^b13not2]: Kaynak tabloda 2Ç. (siz) satırındaki üç çeviri "...oturtuyorunuz." biçiminde basılmıştır (aynı satırın 1T. sütunundaki çevirisi ise doğru şekilde "...oturtuyorsunuz." olarak basılmış); muhtemel bir dizgi hatası, kaynağa sadık kalınarak aktarılmıştır.

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptırtan özne1, yaptıran özne2, yapan özne3 do-xun-u 'oturtturmak' Katmerli ettirgen çekim

Tablo 22c — Yt.Ö1. (yaptırtan özne) × Yt.Ö2. (yaptıran özne)

Yt.Ö1. \ Yt.Ö2. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1T>2T<br>"Sana oturtturuyorum." do-v-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1T>3T<br>"Ona oturtturuyorum." — do-g-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1T>2Ç<br>"Size oturtturuyorum." do-v-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II1v-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1T>3Ç<br>"Onlara oturtturuyorum."
2T. do-m-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2T>1T<br>"Bana oturtturuyorsun." — dv-Ø-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2T>3T<br>"Ona oturtturuyorsun." do-m-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2T>1Ç<br>"Bize oturtturuyorsun." — dv-Ø-o-xun-ap-am(e)-Ø<br>PV-II2Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2T>3Ç<br>"Onlara oturtturuyorsun."
3T. do-m-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>1T<br>"Bana oturtturuyor." do-g-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>2T<br>"Sana oturtturuyor." dv-Ø-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>3T<br>"Ona oturtturuyor." do-m-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>1Ç<br>"Bize oturtturuyor." do-g-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>2Ç<br>"Size oturtturuyor." dv-Ø-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3T>3Ç<br>"Onlara oturtturuyor."
1Ç. — do-g-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1Ç>2T<br>"Sana oturtturuyoruz." do-v-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II1v-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1Ç>3T<br>"Ona oturtturuyoruz." — do-g-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç<br>"Size oturtturuyoruz." do-v-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II1v-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç<br>"Onlara oturtturuyoruz."
2Ç. do-m-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2Ç>1T<br>"Bana oturtturuyorsunuz." — dv-Ø-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2Ç>3T<br>"Ona oturtturuyorsunuz." do-m-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç<br>"Bize oturtturuyorsunuz." — dv-Ø-o-xun-ap-am-t(e)<br>PV-II2Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç<br>"Onlara oturtturuyorsunuz."
3Ç. do-m-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>1T<br>"Bana oturtturuyorlar." do-g-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>2T<br>"Sana oturtturuyorlar." dv-Ø-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>3T<br>"Onlara oturtturuyorlar." do-m-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II1m-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç<br>"Bize oturtturuyorlar." do-g-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II2g-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç<br>"Size oturtturuyorlar." dv-Ø-o-xun-ap-am-an(e)<br>PV-II3Ø-VALo-oturtturmak-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç<br>"Onlara oturtturuyorlar."

(Not: Tablo 22a, 22b ve 22c kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 113-120 / basılı s. 111-118) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Kitapta renkli/özdeş işaretli hücreler *italik* ile belirtildi; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.14. o-ş-u 'içmek', 'örmek', 'hatırlamak'

B.14. o-ş-u 'içmek', 'örmek', 'hatırlamak'

O-ş-u fiili üç sesteşi olan düzenli bir fiildir. Fiil çekim eklerinin kullanımına bağlı olarak teklik ve çoklu olmak üzere birden çok argümanla çekimlenebilir. Fiilin üç farklı anlamında da çekim örneklerini yaptığımızda iki argümanlı çekimlerde bağ ekinin kullanılmadığı görülüyor: o-ş-u 'içmek', → P-ş-um. "İçiyorum."; o-ş-u 'örmek' → P-ş-um. "Örüyorum."; o-ş-u 'hatırlamak' → M-ş-un. "Hatırlıyorum." (→Tablo 23a, Tablo 23b)

Oşu fiilini farklı zamanlara göre çekimlediğimizde bu fiilin kökünün değişmediği, kökün çekim ekleri grubunun ortasında yer aldığı görülür. İkinci ve üçüncü kişi çekimlerinde kişi belirticisi önek bulunmasa da biz burada kişi önekinin bulunduğunu farz ediyoruz. Kişi zamiri durumundaki önekler, çekimli fiilin başında yer alır. Oşu fiilinin 'içmek ve 'örmek' anlamı için zaman belirtcisi -um, 'hatırlamak' anlamı için -ur'dur. İncelediğimiz diğer fiillerde olduğu gibi üçüncü kişiler ile çokluk birinci ve ikinci kişi belirticileri çekim zincirinin sonunda yer alır.

Zaman belirticisi -um'dan sonra teklik birinci ve ikinci kişileri belirten ek unsurları bulunmaz. Oşu 'hatırlamak' fiili için aşağıya çıkardığımız çekim örnekleri bu tanımın istisnasını oluşturur. Bu çekimlerde 'hatırlanan şey' ile 'hatırlayan kişi' gramatikal olarak iç içe geçmiştir. Normalde teklik birinci ve ikinci kişilerde kişi soneki bulunmaz. Ancak burada -en (Bu kişi soneki teklik üçüncü kişiyi belirtir.) 'hatırlayan kişiye' yani özneye değil 'hatırlanan şeye' yani nesneye aittir. Kısacası bu çekimlerde önekler özneye, sonekler nesneye aittir. Bu çekimlerdeki istisnai durum budur. 'Hatırlamak' anlamındaki oşu fiilinin kişilere göre şimdiki zamandaki çekimi aşağıya alınmıştır:

Teklik:

  1. (ko-)m-ş-ur-en/m-ş-un "Hatırlıyorum."
  2. (ko-)k-ş-ur-en/k-ş-un "Hatırlıyorsun."
  3. (ko-)∅-ş-ur-en/∅-ş-un "Hatırlıyor."

Çokluk:

  1. (ko-)m-ş-ur-an "Hatırlıyoruz."
  2. (ko-)k-ş-ur-an "Hatırlıyorsunuz."
  3. (ko-)∅-ş-ur-an "Hatırlıyorlar."

Oşu fiilinin 'içmek ve 'örmek' anlamı için teklik birinci ve ikinci kişi basit geçmiş zaman çekiminde zaman belirticisi -vi'dir. Bu fiilin iki anlamdaki çekimi tıpkı oçu 'ateşte piş(ir)mek', fiilindeki gibidir: P-ç-um(e) "Ateşte pişiriyorum." oçu 'yanmak' fiili ise dönüşlülük bağ eki -i- ve sonek -ver ile çekimlenir: V-i-ç-ver(e) "Yanıyorum." Yukarıda da belirttiğimiz gibi bu fiillerin teklik birinci ve ikinci kişi çekiminde basit geçmiş zaman eki -vi biçimindedir: P-ç-vi. "Ateşte pişirdim." Geniş/şimdiki zaman çekiminde teklik üçüncü kişi belirticisi, olumlu ve olumsuz çekimlerde -u-y; söz aktarımı ve soru çekimlerinde -um-s'tur. İlk bakışta iki fiilin de benzer biçimde çekimlendiği sanılabilir. Bu benzerlik, belirli zaman ve kişilere bağlı olarak verili bir durum için geçerlidir. Değişik fiil, zaman ve kişi çekimlerinde farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Örneğin basit geniş/şimdiki zamanda benzer çekimli olan 'içmek ve 'örmek' anlamındaki oşu fiili, görünüşsel geniş/şimdiki zamanda farklı çekimlenmekte, biri o- profiksi ile o-p-ş-um(e) "İçerim." biçiminde çekimlenirken diğeri do- profiksi ile do-p-ş-um(e) "Örerim." biçiminde çekimlenmektedir (→C.11).

Dikkat çekmek isteriz ki çekimlerde karşımıza çıkan bu benzerlik ve farklılıkların her zaman mantıklı bir açıklaması olmayabiliyor veya biz bu açıklamayı yapamıyoruz. Örneğin oçu 'dikiş dikmek' -am zaman ekini alırken sesteşi olan oçu 'ateşte pişmek' -um ekini almaktadır. Bu neden böyledir? Bugünkü bilgilerimizle bu durumu açıklayamıyoruz. Farklı diyalektler üzerinde yapılacak karşılaştırmalı incelemelerde bu tür soruların cevapları bulunabilir.

Üç argümanlı çekimlerde kullanılan ve benefikatif veya destinatif olma durumuna bağlı olarak değişebilen kişi ekleri şöyledir: v-(i-), g-(i), ∅- Birinci kişiler için v-(i-) 'kendim için/kendimiz için', v-(u-) 'ona/onlara', g-(i-) 'sana/size'; ikinci kişiler için m-(i-) 'bana/bize', [∅-]-(i-) 'kendin için/kendiniz için', [∅-]-(u-) 'ona/onlara'; üçüncü kişiler için m-(i) 'bana/bize', g-(i-) 'sana/size', [∅-]-(i-) 'kendisi için/kendileri için', [∅-]-(u-) 'ona/onlara'. Bağ eki -i- dönüşlülük veya birinci ve ikinci kişi özneleri ile nesne (doğrudan veya dolaylı) arasında ilgi kurar. Bir bağ eki olan -u- ise özne ile tümleç durumundaki üçüncü kişiler arasında ilgi kurmakta kullanılır (→Tablo 23a, 24).

Kimi iki argümanlı ve ezici ağırlıkla üç argümanlı fiillerin geniş/şimdiki zaman çekiminde kullanılan -am ekinin 'işlevsel paraleli' -um ekidir: v-i-k-um(e) "Yapıyorum." (→Tablo 10b), v-i-xen-am(e) "Kendime yapıyorum." (→Tablo 11a) Biri diğerinin yerine kullanılamasa da aslında aralarında çok büyük bir fonksiyon farkı da yoktur. Aralarındaki en belirgin fark, geniş/şimdiki zamanda -um soneki ile çekimlenen fiillerin basit geçmiş zamandaki ekinin -vi (teklik birinci ve ikinci kişiler için); -am soneki ile çekimlenen fiillerin basit geçmiş zaman çekiminde zaman ekinin -i (teklik birinci ve ikinci kişiler için) olmasıdır. Bu arada -am ekinin ağırlıklı olarak üç argümanlılarda kullanıldığını belirtelim. İşlevsel benzerliklerine rağmen kullanımda birinin diğerine niye tercih edildiğinin bilinen mantlık bir açıklaması yoktur. Bu tercihte belirleyici olanın fiil olduğunu biliyoruz: v-u-ç-am(e) "Onunun için dikiş dikiyorum.", v-u-ç-um(e) "Onunun için ateşte pişiriyorum." Bu cümlelerde neden birinde -am, ötekinde -um kullanılmıştır? Fonoloji bilimi ışığında bu durumu izah edemiyoruz.

Genel Lazcada -um-s[^28] biçimindeki birleşik ek, ĞVANDİ alt-diyalektinde teklik üçüncü kişi soru biçimlerinde ve söz aktarmalarında kendini korurken olumlu ve olumsuz biçimlerde -u-y biçimini almaktadır. Diyalekt bölgemizde -u-y soneki bir ünlü veya yarı ünlü ile karşılaştığında eski şekli olan -um-s biçimini alır: ∅-i-ş-um-s ya. "Kendi memesinden (süt) içiyormuş." -s soneki, teklik üçüncü kişiyi, -t soneki çokluk birinci ve ikinci kişileri ifade eder. -an soneki ise de çokluk üçüncü kişiyi belirtir (→Tablo 24).

[^28]: -um (geniş/şimdiki zaman eki) + -s (teklik üçüncü kişi eki)

Renkli tablolar dikkatle incelendiğinde, özne-tümleç arasındaki nicel karışıklığı ortaya çıkaran benzer çekimler görülecektir. Anlam ve gramatikal analiz bakımından birbirinden farklı, görünüşte biçimsel olarak birbirinin aynısı olan kullanımları renk vurgusu ile belirledik (→Tablo 24). Lazcayı iyi biliyor da olsa bir kimse, konuşma veya yazının konusuna vakıf değilse çekim benzerliklerinden kaynaklanan bilgi karışıklığından olumsuz etkilenecektir. Yukarıda defaatle söylediğimiz gibi bu karışıklıktan kurtulmanın yolu özne ve tümleç belirticisi durumundaki zamirleri kullanmaktır.

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne o-ş-u 'içmek' Olumlu biçim

Tablo 23a — oşu 'içmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"İçiyorum." p ş um ∅ (e)
"İçiyorsun." ∅ ş um ∅ (e)
"İçiyor." ∅ ş u ∅ y (e) +C
"İçiyor." ∅ ş um ∅ s +V
"İçiyoruz." p ş um t (e)
"İçiyorsunuz." ∅ ş um t (e)
"İçiyorlar." ∅ ş um a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne o-ş-u 'hatırlamak' Olumlu biçim

Tablo 23b — oşu 'hatırlamak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Hatırlıyorum." m ş u ∅ n (e)
"Hatırlıyorum." m ş ur e n (e)
"Hatırlıyorsun." k ş u ∅ n (e)
"Hatırlıyorsun." k ş ur e n (e)
"Hatırlıyor." ∅ ş u ∅ n (e)
"Hatırlıyor." ∅ ş ur e n (e)
"Hatırlıyoruz."[^b14not1] m ş ur a n (e)
"Hatırlıyorsunuz." k ş ur a n (e)
"Hatırlıyorlar." ∅ ş ur a n (e)

[^b14not1]: Kaynak tabloda bu satırın çevirisi "Hatırlıyorsuz." biçiminde basılmıştır; K.Ö.=m ve K.S.S.=a (çokluk birinci kişi) olduğuna göre "Hatırlıyoruz." olması gerektiği açıktır — muhtemel bir dizgi hatası, kaynağa sadık kalınarak burada düzeltilmiş biçimiyle aktarılmıştır.

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne, sahip o-ş-u 'içmek' Posesif çatı

Tablo 24 — Ö. (özne) × Shp. (sahip)

Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. v-i-ş-um(e)-Ø<br>II1v-VALi-içmek-GŞ-I1T<br>"Kendima ait herhangi bir şeyi içiyorum." g-i-ş-um(e)-Ø<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I1T>2T<br>"Senin herhangi bir şeyini içiyorum." v-u-ş-um(e)-Ø<br>II1v-VALu-içmek-GŞ-I1T>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyorum." — g-i-ş-um-t(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I1T>2Ç<br>"Sizin herhangi bir şeyinizi içiyorum." v-u-ş-um(e)-Ø<br>II1v-VALu-içmek-GŞ-I1T>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyorum."
2T. m-i-ş-um(e)-Ø<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I2T>1T<br>"Benim herhangi bir şeyimi içiyorsun." ∅-i-ş-um(e)-Ø<br>II2Ø-VALi-içmek-GŞ-I2T<br>"Kendine ait herhangi bir şeyi içiyorsun." ∅-u-ş-um(e)-Ø<br>II2Ø-VALu-içmek-GŞ-I2T>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyorsun." m-i-ş-um-t(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I2T>1Ç<br>"Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorsun." — ∅-u-ş-um(e)-Ø<br>II2Ø-VALu-içmek-GŞ-I2T>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyorsun."
3T. m-i-ş-u-y(e)/-um-s(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I3T>1T<br>"Benim herhangi bir şeyimi içiyor." g-i-ş-u-y(e)/-um-s(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I3T>2T<br>"Senin herhangi bir şeyini içiyor." ∅-i-ş-u-y(e)/-um-s(e)<br>II3Ø-VALi-içmek-GŞ-I3T<br>"Kendine ait herhangi bir şeyi içiyor."<br>∅-u-ş-u-y(e)/-s(e)<br>II3Ø-VALu-içmek-GŞ-I3T>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyor." m-i-ş-um-an(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I3T>1Ç<br>"Bizim herhangi bir şeyimizi içiyor." g-i-ş-um-an(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I3T>2Ç<br>"Sizin herhangi bir şeyinizi içiyor." ∅-u-ş-u-y(e)/-um-s(e)<br>II3Ø-VALu-içmek-GŞ-I3T>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyor."
1Ç. — g-i-ş-um-t(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I1Ç>2T<br>"Senin herhangi bir şeyini içiyoruz." v-u-ş-um-t(e)<br>II1v-VALu-içmek-GŞ-I1Ç>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyoruz." v-i-ş-um-t(e)<br>II1v-VALi-içmek-GŞ-I1Ç<br>"Kendimize ait herhangi bir şeyi içiyoruz." g-i-ş-um-t(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I1Ç>2Ç<br>"Sizin herhangi bir şeyinizi içiyoruz." v-u-ş-um-t(e)<br>II1v-VALu-içmek-GŞ-I1Ç>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyoruz."
2Ç. m-i-ş-um-t(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I2Ç>1T<br>"Benim herhangi bir şeyimi içiyorsunuz." — ∅-u-ş-um-t(e)<br>II2Ø-VALu-içmek-GŞ-I2Ç>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyorsunuz." m-i-ş-um-t(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I2Ç>1Ç<br>"Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorsunuz." ∅-i-ş-um-t(e)<br>II2Ø-VALi-içmek-GŞ-I2Ç<br>"Kendinize ait herhangi bir şeyinizi içiyorsunuz." ∅-u-ş-um-t(e)<br>II2Ø-VALu-içmek-GŞ-I2Ç>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyorsunuz."
3Ç. m-i-ş-um-an(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I3Ç>1T<br>"Benim herhangi bir şeyimi içiyorlar." g-i-ş-um-an(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I3Ç>2T<br>"Senin herhangi bir şeyini içiyorlar." ∅-u-ş-um-an(e)<br>II3Ø-VALu-içmek-GŞ-I3Ç>3T<br>"Onun herhangi bir şeyini içiyorlar." m-i-ş-um-an(e)<br>II1m-VALi-içmek-GŞ-I3Ç>1Ç<br>"Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorlar." g-i-ş-um-an(e)<br>II2g-VALi-içmek-GŞ-I3Ç>2Ç<br>"Sizin herhangi bir şeyinizi içiyorlar." ∅-i-ş-um-an(e)<br>II3Ø-VALi-içmek-GŞ-I3Ç<br>"Kendilerine ait herhangi bir şeylerini içiyorlar."<br>∅-u-ş-um-an(e)<br>II3Ø-VALu-içmek-GŞ-I3Ç>3Ç<br>"Onların herhangi bir şeylerini içiyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne o-ş-vap-u 'içirmek' Ettirgen çatı

Tablo 25 — Yt.Ö. (yapan özne) × Y.Ö. (yaptıran özne)

Yt.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1T>2T<br>"Sana içiriyorum." v-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II1v-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1T>3T<br>"Ona içiriyorum." — g-o-ş-vap-am-t(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1T>2Ç<br>"Size içiriyorum." v-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II1v-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1T>3Ç<br>"Onlara içiriyorum."
2T. m-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2T>1T<br>"Bana içiriyorsun." — ∅-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II2Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2T>3T<br>"Ona içiriyorsun." m-o-ş-vap-am-t(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2T>1Ç<br>"Bize içiriyorsun." — ∅-o-ş-vap-am(e)-Ø<br>II2Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2T>3Ç<br>"Onlara içiriyorsun."
3T. m-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T>1T<br>"Bana içiriyor." g-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T>2T<br>"Sana içiriyor." ∅-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e)<br>II3Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T<br>"Ona içiriyor." m-o-ş-vap-am-an(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T>1Ç<br>"Bize içiriyor." g-o-ş-vap-am-an(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T>2Ç<br>"Size içiriyor." ∅-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e)<br>II3Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3T>3Ç<br>"Onlara içiriyor."
1Ç. — g-o-ş-vap-am-t(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1Ç>2T<br>"Sana içiriyoruz." v-o-ş-vap-am-t(e)<br>II1v-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1Ç>3T<br>"Ona içiriyoruz." — g-o-ş-vap-am-t(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1Ç>2Ç<br>"Size içiriyoruz." v-o-ş-vap-am-t(e)<br>II1v-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I1Ç>3Ç<br>"Onlara içiriyoruz."
2Ç. m-o-ş-vap-am-t(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2Ç>1T<br>"Bana içiriyorsunuz." — ∅-o-ş-vap-am-t(e)<br>II2Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2Ç>3T<br>"Ona içiriyorsunuz." m-o-ş-vap-am-t(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2Ç>1Ç<br>"Bize içiriyorsunuz." — ∅-o-ş-vap-am-t(e)<br>II2Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I2Ç>3Ç<br>"Onlara içiriyorsunuz."
3Ç. m-o-ş-vap-am-an(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>1T<br>"Bana içiriyorlar." g-o-ş-vap-am-an(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>2T<br>"Sana içiriyorlar." ∅-o-ş-vap-am-an(e)<br>II3Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>3T<br>"Ona içiriyorlar." m-o-ş-vap-am-an(e)<br>II1m-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>1Ç<br>"Bize içiriyorlar." g-o-ş-vap-am-an(e)<br>II2g-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>2Ç<br>"Size içiriyorlar." ∅-o-ş-vap-am-an(e)<br>II3Ø-VALo-içirmek-Ett-GŞ-I3Ç>3Ç<br>"Onlara içiriyorlar."

(Not: Tablo 24 ve Tablo 25 kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6/7×7 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 124-127 / basılı s. 122-125) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Kitapta renkli/özdeş işaretli hücreler *italik* ile belirtildi; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.15. o-ziť-u 'demek', 'söylemek'

B.15. o-ziť-u 'demek', 'söylemek'

Bu fiilin eş anlamlı kökü Arkabi'de otku biçimindedir. Çekim eklerinin özne-tümleç ilişkisi açısından oluşturduğu durumlara göre o-ziť-u fiili iki yönlü incelenebilir: İki argüman ve üç argüman. Çift argümanlı geniş/şimdiki zaman çekiminde bağ eki -i- kullanılmaktadır. Fiil kökü -zit- değişerek -ť- olur (→Tablo 26a). Fiil tabanı her zamanki gibi çekimli fiilin ortasında yer alır. Birinci kişi belirticisi çekimli fiilin başında yer alır, iki ve üçüncü kişilerde kişi belirticisi bulunmuyor. Zaman eki -ur fiil tabanından sonra gelir. Zaman belirticisinin ardından çokluk birinci ve ikinci kişi belirticisi -t, teklik üçüncü belirticisi -s (veya -y) ve çokluk üçüncü kişi belirticisi -an gelir. Bu son saydıklarımız daima fiil çekim zincirinin sonunda yer alır (→Tablo 26a, 26b ve 26c).

Oziťu 'demek' fiilinin iki argümanlı çekiminde zaman belirticisi -ur iken üç argümanlı çekiminde -am'dır[^29]. Bu ekin birinci ve ikinci kişilerdeki çekimi aynıdır. Basit geçmiş zaman teklik birinci ve ikinci kişilerde bağ eki kullanılmadan çekimlenir ve zaman eki -vi biçimindedir. Yani geniş/şimdiki zamanda V-i-ť-ur(e) "Diyorum." biçiminde çekimlenen bu fiil, geçmiş zamanda bağ eki olmadan P̌-ťk-vi "Dedim." biçiminde çekimlenmektedir.[^30] Genel Lazcada, geniş/şimdiki zaman üçüncü kişi zaman belirticisi bütün durumlarda u(r)-s, Ğvandi alt-diyalektinde cümle sonları ve bir ünsüz öncesinde -u-y biçiminde olduğu görülmektedir. -u(r)-s kişi-zaman kalıbı, söz aktarımlarında ve soru biçimlerinde kendini korumakta veya /r/ sesi düşmek suretiyle u-s biçimini almaktadır: Ø-i-ť-u(r)-s ya. "Diyormuş." Tablolarda yaptığımız incelemelerde -s sonekinin teklik üçüncü kişiyi, -t'nin çokluk birinci ve ikinci kişiyi, -an sonekinin ise çokluk üçüncü kişiyi belirtmekte kullanıldığını gördük (→Tablo 26).

Üç argümanlı çekimlerde tümleç ile 'özne' arasında teklik çokluk ilişkisi bakımından belirsizlik durumu ortaya çıkmaktadır. Bu belirsizlik durumunu tablolarda renk vurgusu ile gösterildi (→Tablo 26). İlgili tablolar incelendiğinde görülecektir ki 'özne' ve 'yararlanan' kişilerin sayısal durumlarını belirten hiçbir unsur bulunmamaktadır. Bu belirsizlik durumu ancak ilgili kişilere ait zamirlerin kullanılması ile aşılabilir.

Özne-tümleç ilişkisi bakımından kullanılan kişi önekleri şunlardır: v-(i-), m-(i), g-(i), Ø- Birinci kişi özne, yararlanan, hedef belirticileri v-(i-) 'kendim için/kendimiz için', v-(u-) 'onun için/onlar için', g-(i-) 'senin için/sizin için'; özne ikinci kişi olduğunda m-(i-) 'benim için /bizim için', Ø-(i-) 'kendin için/kendiniz için', Ø-(u-) 'onun için/onlar için; özne üçüncü kişi olduğunda m-(i-) 'benim için/bizim için', g-(i-) 'senin için/sizin için', Ø-(i-) 'kendisi için/kendileri için', Ø-(u-) 'onun için/onlar için'. Bağ eki -i- birinci ve ikinci kişiler arasında özne nesne bakımından yarar/zarar ilişkisi kurar. Bağ eki -u- ise özne ile üçüncü kişi nesnesi arasında yarar/zarar ilişkisi kurmakta kullanılır.

Öte yandan özne ve yararlanan/hedef aynı kişiler olduğunda kullanılacak bağ eki daima -i-dir: v-i-ziť-am "Kendim için söylüyorum." İkinci ve üçüncü kişi çekimlerinde kişi belirticisi önek bulunmamaktadır (→Tablo 26a, 26b, 26c).

Yukarıda zaman belirticisi -ur soneki ile ilgili açıklamalar yapılmıştı (→Tablo 6 ve 19). Bu sonek, kişi ve bağ ekleri ile eşgüdüm içinde geniş/şimdiki zaman çerçevesinde bir anlam birliği kurar (→Tablo 26b, 26c). -ur ile -er sonekleri arasında bir işlev ve anlam yakınlığından söz edilebilir. Birbirinin yerine kullanılması söz konusu olmasa da birinin diğerine tercih edilmesinin nedenini kanıtlayacak verilere sahip değiliz. Burada bizi bunlar arasında tercihe zorlayan fiilin kendisidir.

Oziťu 'söylemek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekiminde kullanılan bir başka zaman belirticisi -omer'dir. Bu sonekin birinci ve ikinci kişi çekimleri aynıdır. Basit geçmiş zamanın teklik birinci ve ikinci kişilere çekiminde kullanılan sonek -vi biçimindedir. Buradan anlıyoruz ki oziťu fiilinin değişen tabanlarından biri de -ǯ-'dir. G-i-ǯ-omer(e) "Sana söylüyorum." cümlesi oziťu fiilinin geniş/şimdiki zaman (özne, teklik birinci kişi, hedef teklik ikinci kişi) çekiminde aldığı biçimdir.

Bu fiilin teklik birinci ve ikinci kişilerin basit geçmiş zaman çekiminde kullanılan sonek -vi'dir: G-i-ǯ-vi "Sana söyledim." Teklik üçüncü kişi geçmiş/şimdiki zaman çekiminde kullanılan sonek grubu ise -omey'dir. Bu sonek grubu söz aktarmaları ve soru formunda -ome(r)-s biçimindedir.

Ğvandi alt-diyalektinin soru ve söz aktarma formlarında teklik üçüncü kişi çekiminde -omer-s sonek formu kendini korur ancak cümle sonunda veya kendisinden sonra bir ünsüz bulunduğunda -omey şeklini alır; yönlü açıklamamız fonoloji biliminin ölçüler içinde değerlendirilebilecek durumdur ve bu durumu basit tablolarımızın bağlam kolonunda açıkladık. Bu durum ünlü-ünsüz ilişkileri içinde ele alındığında ünlü ve yarı ünlülerden önce -omer-s sonek grubunun kendini koruduğu anlaşılır. -s soneki teklik üçüncü kişi; -t soneki çokluk birinci ve ikinci kişi; -an soneki ise çokluk üçüncü kişi belirticisidir (→Tablo 27).

Çoklu argüman çekimlerinde 'özne', 'tümleç' ilişkilerinin sayısal durumlarındaki belirsizlik bu fiil kökünün çekiminde de kendini göstermektedir. Bu tür belirsizlik durumlarında kişi zamirlerini kullanıp bu belirsizlikten kurtulma yolu en mantıklı yoldur (→Tablo 27). Tablolar incelendiğinde çoklu argüman çekimlerinde 'özne' 'tümleç' ilişkilerinin sayısal durumu hakkında hiçbir belirtinin olmadığı görülecektir.

-omer soneki sadece oziťu 'söylemek' fiilinin çekiminde kullanılır. Bağ ekleri ise özne ile dolaylı tümleç arasında anlam ilişkisi kurmakta kullanılır (→Tablo 5, 6, 7, 8, 11, 15, 16, 18, 22, 24, 25 ve 26). LACROIX'nın çalışmasında bu sonek -mer biçimindedir, fiil tabanı olarak da -ts'u- [ǯu] alınmıştır (LACROIX: 2009, s. 270). Biz, bu analizin hatalı olduğunu düşünüyoruz. Bizce -omer veya Arkabi'deki kullanımıyla -umer soneki, -om-/-um- önekleri ile -er sonekinin birleşme yoluyla genişlemiş hâlidir. LACROIX'nın hatalı olduğunu düşündüğümüz ek-kök ayırımını aynen aşağıya alıyoruz:

m-i-ts'u-mer-s — II1-VAL3-demek-STH-I3T — "Il me le dit" (LACROIX: 2009, s. 619)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-ziť-u 'demek' — Olumlu biçim

Tablo 26a — Oziťu 'demek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Diyorum." v i ť ur ∅ (e)
"Diyorsun." ∅ i ť ur ∅ (e)
"Diyor." ∅ i ť u ∅ y (e) +C
"Diyor." ∅ i ť ur ∅ s +V
"Diyoruz." v i ť ur t (e)
"Diyorsunuz." ∅ i ť ur t (e)
"Diyorlar." ∅ i ť ur a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, yararlanan, nesne — o-ziť-u 'söylemek' — Benefikatif çatı

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir. Kitapta özdeş/renkli işaretli hücreler aşağıda *...* ile gösterildi.

Tablo 26b

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-i-ziť-am(e)-Ø "Senin için söylüyorum." v-u-ziť-am(e)-Ø "Onun için söylüyorum." — g-i-ziť-am-t(e) "Sizin için söylüyorum." v-u-ziť-am(e)-Ø "Onlar için söylüyorum."
2T. m-i-ziť-am(e)-Ø "Benim için söylüyorsun." — Ø-u-ziť-am(e)-Ø "Onun için söylüyorsun." m-i-ziť-am-t(e) "Bizim için söylüyorsun." — Ø-u-ziť-am(e)-Ø "Onlar için söylüyorsun."
3T. m-i-ziť-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için söylüyor." g-i-ziť-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için söylüyor." Ø-u-ziť-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için söylüyor." m-i-ziť-am-an(e) "Bizim için söylüyor." g-i-ziť-am-an(e) "Sizin için söylüyor." Ø-u-ziť-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için söylüyor."
1Ç. — g-i-ziť-am-t(e) "Senin için söylüyoruz." v-u-ziť-am-t(e) "Onun için söylüyoruz." v-i-ziť-am-t(e) "Kendimiz için söylüyoruz." g-i-ziť-am-t(e) "Sizin için söylüyoruz." v-u-ziť-am-t(e) "Onlar için söylüyoruz."
2Ç. m-i-ziť-am-t(e) "Benim için söylüyorsunuz." — Ø-u-ziť-am-t(e) "Onun için söylüyorsunuz." m-i-ziť-am-t(e) "Bizim için söylüyorsunuz." — Ø-u-ziť-am-t(e) "Onlar için söylüyorsunuz."
3Ç. m-i-ziť-am-an(e) "Benim için söylüyorlar." g-i-ziť-am-an(e) "Senin için söylüyorlar." Ø-u-ziť-am-an(e) "Onun için söylüyorlar." m-i-ziť-am-an(e) "Bizim için söylüyorlar." g-i-ziť-am-an(e) "Sizin için söylüyorlar." Ø-u-ziť-am-an(e) "Onlar için söylüyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne — o-ziť-ap-u 'söyletmek' — Ettirgen çatı

Tablo 26c

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Sana söyletiyorum." v-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Ona söyletiyorum." — g-o-ziť-ap-am-t(e) "Size söyletiyorum." v-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Onlara söyletiyorum."
2T. m-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Bana söyletiyorsun." — Ø-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Ona söyletiyorsun." m-o-ziť-ap-am-t(e) "Bize söyletiyorsun." — Ø-o-ziť-ap-am(e)-Ø "Onlara söyletiyorsun."
3T. m-o-ziť-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana söyletiyor." g-o-ziť-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana söyletiyor." Ø-o-ziť-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona söyletiyor." m-o-ziť-ap-am-an(e) "Bize söyletiyor." g-o-ziť-ap-am-an(e) "Size söyletiyor." Ø-o-ziť-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara söyletiyor."
1Ç. — g-o-ziť-ap-am-t(e) "Sana söyletiyoruz." v-o-ziť-ap-am-t(e) "Ona söyletiyoruz." v-o-ziť-ap-am-t(e) "Kendimize söyletiyoruz." g-o-ziť-ap-am-t(e) "Size söyletiyoruz." v-o-ziť-ap-am-t(e) "Onlara söyletiyoruz."
2Ç. m-o-ziť-ap-am-t(e) "Bana söyletiyorsunuz." — Ø-o-ziť-ap-am-t(e) "Ona söyletiyorsunuz." m-o-ziť-ap-am-t(e) "Bize söyletiyorsunuz." — Ø-o-ziť-ap-am-t(e) "Onlara söyletiyorsunuz."
3Ç. m-o-ziť-ap-am-an(e) "Bana söyletiyorlar." g-o-ziť-ap-am-an(e) "Sana söyletiyorlar." Ø-o-ziť-ap-am-an(e) "Ona söyletiyorlar." m-o-ziť-ap-am-an(e) "Bize söyletiyorlar." g-o-ziť-ap-am-an(e) "Size söyletiyorlar." Ø-o-ziť-ap-am-an(e) "Onlara söyletiyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, hedef, nesne — o-ziť-u 'söylemek' — Destinatif biçim

Tablo 27

Ö. \ H. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-i-ǯ-omer(e)-Ø "Sana söylüyorum." v-u-ǯ-omer(e)-Ø "Ona söylüyorum." — g-i-ǯ-omer-t(e) "Size söylüyorum." v-u-ǯ-omer(e)-Ø "Onlara söylüyorum."
2T. m-i-ǯ-omer(e)-Ø "Bana söylüyorsun." — Ø-u-ǯ-omer(e)-Ø "Ona söylüyorsun." m-i-ǯ-omer-t(e) "Bize söylüyorsun." — Ø-u-ǯ-omer(e)-Ø "Onlara söylüyorsun."
3T. m-i-ǯ-omey(e)/-er-s(e) "Bana söylüyor." g-i-ǯ-omey(e)/-e(r)-s(e) "Sana söylüyor." Ø-u-ǯ-omey(e)/-e(r)-s(e) "Ona söylüyor." m-i-ǯ-omer-an(e) "Bize söylüyor." g-i-ǯ-omer-an(e) "Size söylüyor." Ø-u-ǯ-omey(e)/-e(r)-s(e) "Onlara söylüyor."
1Ç. — g-i-ǯ-omer-t(e) "Sana söylüyoruz." v-u-ǯ-omer-t(e) "Ona söylüyoruz." v-i-ǯ-omer-t(e) "Kendimize söylüyoruz." g-i-ǯ-omer-t(e) "Size söylüyoruz." v-u-ǯ-omer-t(e) "Onlara söylüyoruz."
2Ç. m-i-ǯ-omer-t(e) "Bana söylüyorsunuz." — Ø-u-ǯ-omer-t(e) "Ona söylüyorsunuz." m-i-ǯ-omer-t(e) "Bize söylüyorsunuz." — Ø-u-ǯ-omer-t(e) "Onlara söylüyorsunuz."
3Ç. m-i-ǯ-omer-an(e) "Bana söylüyorlar." g-i-ǯ-omer-an(e) "Sana söylüyorlar." Ø-u-ǯ-omer-an(e) "Ona söylüyorlar." m-i-ǯ-omer-an(e) "Bize söylüyorlar." g-i-ǯ-omer-an(e) "Size söylüyorlar." Ø-u-ǯ-omer-an(e) "Onlara söylüyorlar."

(Not: Tablo 26b, 26c ve 27, kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 129-132 / basılı s. 127-130) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Hücrelerin renk kodu (hangi grubun aynı renkte olduğu) düz metinde birebir yansıtılamadığından *italik* ile sadece "kitapta renkli/özdeş işaretli" olduğu belirtilmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır.)

[^29]: Geniş/şimdiki zaman eklerini -ur/-um ve -er/-am diye iki gruba oturtmak mümkündür. [^30]: Bu arada buradaki -ťk- kökü Arkabi'de kullanılan oktu masdarlı kullanımdan geliyor olabilir. Burada bir tartışma payı bırakıyoruz. Kimi zaman da fiillerin değişmiş kökleri masdar hâlini alabiliyor. Bu durumda gözden uzak tutulmamalıdır.

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.16. o-il-u 'öldürmek'

B.16. o-il-u 'öldürmek'

O-il-u 'silahla vur(ul)up öldür(ül)mek' fiilini, aldığı çekim ekleri ve özne nesne ilişkisi bakımından oluşan farklı kombinezonlara göre tek, iki ve üç argümanı gözeterek inceleyebiliriz.

Oilu fiili, geniş/şimdiki zamanda -er, -am ve -um zaman belirtici sonekleriyle çekimlenir. Bu eklerin fiile eklenişleri ve diğer ekler ile olan ilişkileri bakımından ayrıntılı incelemeye başlamadan önce kısa bir hatırlatma yapmayı gerekli görüyoruz. Oapu 'olmak' ve ozabunu 'hastalanmak' fiillerini incelerken belirttiğimiz gibi -er zaman belirtici soneki durum bildiren fiillerde bir işi oluşu kişiye geniş/şimdiki zaman anlamını katarak bağlar, ayrıca bu sonek kendi kendine'yi, yani dönüşlülüğü de ifade eder. -am soneki ise daha çok üç argümanlı fiillerde, ettirgen çatılı çekimlerde ve bazen de oğu fiilinde olduğu gibi iki argümanlı fiillerin çekiminde kullanılır:

oğu 'götürmek'

  • v-i-ğ-am(e) "Götürüyorum." (İki argüman: özne + nesne)
  • v-u-ğ-am(e) "Ona götürüyorum." (benefikatif çatı: özne + nesne + tümleç)
  • v-o-ğ-ap-am(e) "Ona götürtüyorum." (ettirgen çatı: yaptıran özne + yapan özne + nesne)

-um zaman belirten soneki iki veya üç argümanla çekimlenir. -um soneki P̌çum(e) "Ateşte pişiriyorum." örneğinde iki argümanla çekimlendiği hâlde, Giçum(e) "Senin için ateşte pişiriyorum." benefikatif çekim örneğinde üç argümanla çekimlenmiştir. Sonek bağlamında birinci ve ikinci kişilerin çekimlenişi aynıdır. Teklik birinci ve ikinci kişilerin geçmiş zaman çekiminde zaman eki kimi fiillerde -i kimi fiillerde ise -vi'dir.

-am ve -um soneklerinin hangi fiillere geleceğine dair kurala bağlanmış bir düzenlilik yoktur. Bu eklerden her ikisinin eklendiği fiil farklıdır. Örneğin oğu 'götürmek' fiili iki argümanla -am soneki ile v-i-ğ-am(e) "Götürüyorum." biçiminde çekimlendiği hâlde, oxenu fiilinin iki argümanlı çekimi -um soneki iledir: oxenu 'yapmak' → v-i-k-um(e) "Yapıyorum."

Oilu fiil kökünün başında, temel masdar öneki ile yan yana gelen bir /i/ sesi yer almaktadır. Çekim sırasında bağ ekleri -i-, -o- ve -u- fiilin kökünde bulunan /i/ ile sorunsuz, (herhangi bir düşme olayı olmadan) yan yana gelmektedir. Bazı kişisel kullanımlarda araya /y/ ünsüzünün girdiği görülmektedir. Bu fiil, basit geçmiş zamanın teklik birinci ve ikinci kişi çekimlerinde -i sonekini alır: P̌-il-i. "Öldürdüm." Teklik üçüncü kişi şimdiki zaman çekiminde (olumlu ve olumsuz) kullanılan sonek grubu -u-y; söz aktarmaları ve soru biçimleri için kullanılan sonek grubu ise um-s'tur.

Oilu fiilinin iki argümanlı çekiminde bağ eki kullanılmamaktadır. Tek argümanlı çekimde ise fiile dönüşlülük özelliği katan bağ eki -i- ve -er zaman ekidir. -er burada -i- bağ eki ile işbirliği içinde dönüşlü çatıyı inşa etmektedir. Fiil kökü -il- çekimli fiilin ortasında yer almaktadır. Birinci ve ikinci kişileri belirten unsur fiziki olarak bulunmamakla birlikte, çekimli fiilin genel anlamından kaçıncı kişi olduğu çıkarılabilmektedir. Zaman belirtici sonek -er ve kişi belirticileri -en (teklik üçüncü kişi), -t (çokluk birinci ve ikinci kişi), -an (çokluk üçüncü kişi) sonekleri çekim zincirinin en sonunda yer almaktadır. Soru biçimi bu tanımlamanın dışındadır (→Tablo 28a, 28b, 28c, 28d).

Oilu fiili iki argümanlı olarak kullanıldığında nesne alır ve bu fiil özelinde bağ ekleri kullanılmaz. Ancak yeterlilik çekiminde yeterlilik bildiren -a- bağ eki kullanılmalıdır: Mailer. "Seni öldürebilirim."

Soru formu ve söz aktarımı dışındaki hâllerde teklik üçüncü kişi çekimin -u-y sonek grubu ile yapılır. -u-y sonek grubu, bir ünlü veya yarı ünlü ile karşılaştığında, genel Lazcada kullanılan ve orijinal biçimi olan -um-s şeklini alır: Ø-il-um-s ya. "Öldürüyormuş." -s teklik üçüncü kişinin geniş/şimdiki zaman çekiminde kullanılan bir kişi belirticisidir. -t ise çokluk birinci ve ikinci kişileri gösterir, sonek -an çokluk üçüncü kişi belirticisidir.

Her fiilin çekimi ile ilgili yaptığımız tanımlamalar sadece o fiile, o fiilin çekimlendiği verili duruma ilişkindir. Eklerin fiillere özgü tanımlamalarında yapılan tekrarlar gereksiz gibi görülmemelidir. Lazcada fiillerin çekim ekleri ile birleşmelerinde farklılıklar olabiliyor. Örneğin yukarıda "Sonek -an çokluk üçüncü kişi belirticisidir." ifadesini kullandık. Bu durum Sum oxori ko-miğuran. "Bizim üç evimiz var." cümlesinde -an, bir bütünlük içinde hem sahip olunan evleri (nesne), hem de sahip olanları (özne) ifade etmektedir. Buradaki çokluk ifadesinin özneye mi yoksa nesneye mi ait olduğu belirsizdir, bu yüzden yanıltıcıdır. -an çokluk üçüncü kişiyi mi ifade ediyor? Bu soruya hem evet, hem hayır demek zorundayız. Evet çünkü cümlede 'evler' birden çoktur. Hayır çünkü, bu cümle Ar oxori ko-miğuran. "Bizim bir evimiz var." biçiminde olsaydı, burada -an soneki nesnenin çokluk belirticisi olmayacaktı, tersine öznenin çokluğunu ifade edecekti. O hâlde her fiilin çekim eklerini değerlendirirken mutlaka o eke özgü değerlendirme yapmak gerekiyor.

v-(i-/-u), m-(i), g-(i), Ø-(i-/-u) özne ve tümleç belirtici kişi önekleridir. Bunlardan m-, g- ve Ø- önekleri genellikle nesne belirtmekte kullanılır ancak bağ eki -a- ile kullanıldığında özne belirtirler. Örneğin oxenu 'yapmak' → g-i-xen-am(e). "Senin için yapıyorum." örneğinde g- dolaylı tümleç göstericisi durumundayken g-a-xen-er-en(e). "Yapabiliyorsun." ve g-a-zir-en/gazin "Görüyorsun" örneklerinde özne belirticisi durumundadır. Özne belirten önekler dolaylı tümlece göre şekil alır. Buna göre birinci kişiler özne olduğunda v-(i-) 'kendime/kendimize'; v-(u-) 'onun bir şeyini/onların bir şeyini'; g-(i-) 'senin bir şeyini/sizin bir şeyinizi'; ikinci kişiler özne olduğunda m-(i-) 'benim bir şeyimi/bizim bir şeyimizi'; Ø-(i-) 'kendine/kendinize'; Ø-(u-) 'onun bir şeyini/onların bir şeyini'; üçüncü kişiler özne olduğunda m-(i) 'benim bir şeyimi/bizim bir şeyimizi'; g-(i-) 'senin bir şeyini/sizin bir şeyinizi'; Ø-(i-) 'kendine/kendilerine'; Ø-(u-) 'onun bir şeyini/onların bir şeyini' (→Tablo 28c).

Bağ ekinin kullandılmadığı hâllerde p̌-, mp̌-, ǩ-, Ø- belirten önekler kullanılır. Birinci kişiler, üçüncü kişiler nesne olduğunda kullanılan önek *p̌-*dir. Birinci ve üçüncü kişiler özne, ikinci kişiler nesne olduğunda kullanılan önek *ǩ-*dir. İkinci ve üçüncü kişiler özne, birinci kişiler nesne olduğunda kullanılan önek *mp̌-*dir. İkinci ve üçüncü kişilerin özne, üçüncü kişilerin dolaylı nesne olması durumda kullanılan önek ise Ø-. Oilu fiilinin iki ve üç argümanlı çekimlerinde özne tümlecin sayısal durumlarına bağlı olarak ortaya çıkan bir belirsizlik söz konusudur. Bu belirsizlik ilgili kişi zamirlerinin kullanılması ile aşılır (→Tablo 28d).

-i- ve -u- bağ ekleri, özne tümleç arasında ilişki kuran bağ ek ünlüsü (=voyelle valencielle)'dür. Öte yandan bağ eki -i- özne nesne aynı kişiler olduğunda kullanılır: v-i-il-er(e). "Kendimi vuruyorum." (→Tablo 28a)

Yukarıda -um sonekinden söz etmiştik (→B.6.). Bu sonek çekim önekleri ile bağ eklerini şimdiki zaman ilgisi ile birbirine bağlar (→Tablo 31a, 31b, 31c, 31d). teklik üçüncü kişi olumlu ve olumsuz biçimi u-y, soru ve söz aktarımlarında -um-s biçimindedir.

Nesne ile öznenin aynı kişiler olduğu hâllerde kullanılan sonek -er'dir (→Tablo 28a). Dönüşlü çekimde teklik üçüncü kişi belirticisi -en/-n, çokluk üçüncü kişi belirticisi -an, çokluk birinci ve ikinci kişi belirticisi -t'dir. Bu açıklamadan /e/'nin 'teklik', /a/'nın 'çokluk' belirten ünsüz olduğu çıkarsaması yapılabilir.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-il-u 'vur(ul)mak' — Dönüşlü çatı

Tablo 28a — Oilu 'vur(ul)mak' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Vurulu(yo)rum." v i il er ∅ (e)
"Vurulu(yo)rsun." ∅ i il er ∅ (e)
"Vurulu(yo)r." ∅ i il ∅ e n (e)
"Vurulu(yo)r." ∅ i il er e n (e)
"Vurulu(yo)ruz." v i il er t (e)
"Vurulu(yo)rsunuz." ∅ i il er t (e)
"Vurulu(yo)rlar." ∅ i il er a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-il-u 'öldürmek' — Olumlu biçim

Tablo 28b — Oilu 'öldürmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Vuru(yo)rum." p̌ il um ∅ (e)
"Vuru(yo)rsun." ∅ il um ∅ (e)
"Vuru(yo)r." ∅ il u ∅ y (e) +C
"Vuru(yo)r." ∅ il um ∅ s +V
"Vuru(yo)ruz." p̌ il um t (e)
"Vuru(yo)rsunuz." ∅ il um t (e)
"Vuru(yo)rlar." ∅ il um a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, sahip olunan nesne, sahip — o-il-u 'öldürmek' — Posesif çatı

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Shp. (sahip) kişisini gösterir. Kitapta özdeş/renkli işaretli hücreler aşağıda *...* ile gösterildi.

Tablo 28c

Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-i-il-am(e)-Ø "Senden birini öldürüyorum." v-u-il-am(e)-Ø "Ondan birini öldürüyorum." — g-i-il-am-t(e) "Sizden birini öldürüyorum." v-u-il-am(e)-Ø "Onlardan birini öldürüyorum."
2T. m-i-il-am(e)-Ø "Benden birini öldürüyorsun." — Ø-u-il-am(e)-Ø "Ondan birini öldürüyorsun." m-i-il-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsun." — Ø-u-il-am(e)-Ø "Onlardan birini öldürüyorsun."
3T. m-i-il-a-y(e)/-am-s(e) "Benden birini öldürüyor." g-i-il-a-y(e)/-am-s(e) "Senden birini öldürüyor." Ø-u-il-a-y(e)/-am-s(e) "Ondan birini öldürüyor." m-i-il-am-an(e) "Bizden birini öldürüyor." g-i-il-am-an(e) "Sizden birini öldürüyor." Ø-u-il-a-y(e)/-am-s(e) "Onlardan birini öldürüyor."
1Ç. — g-i-il-am-t(e) "Senden birini öldürüyoruz." v-u-il-am-t(e) "Ondan birini öldürüyoruz." v-i-il-am-t(e) "Kendimizden birini öldürüyoruz."(hâlde) g-i-il-am-t(e) "Sizden birini öldürüyoruz." v-u-il-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyoruz."
2Ç. m-i-il-am-t(e) "Benden birini öldürüyorsunuz." — Ø-u-il-am-t(e) "Ondan birini öldürüyorsunuz." m-i-il-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsunuz." — Ø-u-il-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyorsunuz."
3Ç. m-i-il-am-an(e) "Benden birini öldürüyorlar." g-i-il-am-an(e) "Senden birini öldürüyorlar." Ø-u-il-am-an(e) "Ondan birini öldürüyorlar." m-i-il-am-an(e) "Bizden birini öldürüyorlar." g-i-il-am-an(e) "Sizden birini öldürüyorlar." Ø-u-il-am-an(e) "Onlardan birini öldürüyorlar."

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-il-u 'öldürmek' — Olumlu biçim

Satırlar Ö. (özne), sütunlar N. (nesne) kişisini gösterir. Köşegen (özne = nesne) hücreleri kitapta boş bırakılmıştır; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Tablo 28d

Ö. \ N. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ǩ-il-um(e)-Ø "Seni öldürüyorum." p̌-il-um(e)-Ø "Onu öldürüyorum." — ǩ-il-um-t(e) "Sizi öldürüyorum." p̌-il-um(e)-Ø "Onları öldürüyorum."
2T. mp̌-il-um(e)-Ø "Beni öldürüyorsun." — Ø-il-um(e)-Ø "Onu öldürüyorsun." mp̌-il-um-t(e) "Bizi öldürüyorsun." — Ø-il-um(e)-Ø "Onları öldürüyorsun."
3T. mp̌-il-u-y(e)/-um-s(e) "Beni öldürüyor." ǩ-il-u-y(e)/-um-s(e) "Seni öldürüyor." Ø-il-u-y(e)/-um-s(e) "Onu öldürüyor." mp̌-il-um-an(e) "Bizi öldürüyor." ǩ-il-um-an(e) "Sizi öldürüyor." Ø-il-u-y(e)/-um-s(e) "Öldürüyor."(nesne belirsiz — kaynak taramada bu hâliyle)
1Ç. — ǩ-il-um-t(e) "Seni öldürüyoruz." p̌-il-um-t(e) "Onu öldürüyoruz." — ǩ-il-um-t(e) "Sizi öldürüyoruz." p̌-il-um-t(e) "Onları öldürüyoruz."
2Ç. mp̌-il-um-t(e) "Beni öldürüyorsunuz." — Ø-il-um-t(e) "Onu öldürüyorsunuz." mp̌-il-um-t(e) "Bizi öldürüyorsunuz." — Ø-il-um-t(e) "Onları öldürüyorsunuz."
3Ç. mp̌-il-um-an(e) "Beni öldürüyorlar." ǩ-il-um-an(e) "Seni öldürüyorlar." Ø-il-um-an(e) "Onu öldürüyorlar." mp̌-il-um-an(e) "Bizi öldürüyorlar." ǩ-il-um-an(e) "Sizi öldürüyorlar." Ø-il-um-an(e) "Onları öldürüyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne — o-il-ap-u 'öldürtmek' — Ettirgen çatı

Tablo 28e

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-il-ap-am(e)-Ø "Sana öldürtüyorum." v-o-il-ap-am(e)-Ø "Ona öldürtüyorum." — g-o-il-ap-am-t(e) "Size öldürtüyorum." v-o-il-ap-am(e)-Ø "Onlara öldürtüyorum."
2T. m-o-il-ap-am(e)-Ø "Bana öldürtüyorsun." — Ø-o-il-ap-am(e)-Ø "Ona öldürtüyorsun." m-o-il-ap-am-t(e) "Bize öldürtüyorsun." — Ø-o-il-ap-am(e)-Ø "Onlara öldürtüyorsun."
3T. m-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana öldürtüyor." g-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana öldürtüyor." Ø-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona öldürtüyor." m-o-il-ap-am-an(e) "Bize öldürtüyor." g-o-il-ap-am-an(e) "Size öldürtüyor." Ø-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara öldürtüyor."
1Ç. — g-o-il-ap-am-t(e) "Sana öldürtüyoruz." v-o-il-ap-am-t(e) "Ona öldürtüyoruz." m-o-il-ap-am-t(e) "Bize öldürtüyoruz." g-o-il-ap-am-t(e) "Size öldürtüyoruz." v-o-il-ap-am-t(e) "Onlara öldürtüyoruz."
2Ç. m-o-il-ap-am-t(e) "Bana öldürtüyorsunuz." — Ø-o-il-ap-am-t(e) "Ona öldürtüyorsunuz." m-o-il-ap-am-t(e) "Bize öldürtüyorsunuz." — Ø-o-il-ap-am-t(e) "Onlara öldürtüyorsunuz."
3Ç. m-o-il-ap-am-an(e) "Bana öldürtüyorlar." g-o-il-ap-am-an(e) "Sana öldürtüyorlar." Ø-o-il-ap-am-an(e) "Ona öldürtüyorlar." m-o-il-ap-am-an(e) "Bize öldürtüyorlar." g-o-il-ap-am-an(e) "Size öldürtüyorlar." Ø-o-il-ap-am-an(e) (kaynak taramada bu hücrenin çevirisi eksik/boş bırakılmıştır)

(Not: Tablo 28c, 28d ve 28e, kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 139-143 / basılı s. 137-141) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Hücrelerin renk kodu düz metinde birebir yansıtılamadığından *italik* ile sadece "kitapta renkli/özdeş işaretli" olduğu belirtilmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Tablo 28e'nin son hücresi (3Ç → 3Ç) kaynak taramada çeviri metni içermeden, yalnızca çekim biçimiyle bırakılmıştır; bu durum olduğu gibi korunmuştur.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

B.17. o-ğur-u 'ölmek', oxrosku 'gebermek'

B.17. o-ğur-u 'ölmek', oxrosku 'gebermek'

O-ğur-u 'ölmek' insan ve arı kolonisi, oxrosku 'gebermek' hayvanlar ve ölümüne sevinilen kişiler için kullanılır. Her iki fiilin, bir, iki ve üç argümanlı çekimleri vardır. Bu fiillerin üç argümanlı, 'duygu' (=forme affective) formunda çekimi de bulunmaktadır: oğuru 'ölmek' → m-i-ğur-ur-en/m-i-ğur-un(e) "-ölümüne çok üzüleceğim biri- Ölüyor." Ettirgen biçimi, tek argümanlı fiil köküne -in- ettirgenlik eki getirilerek oluşturulur. Tek argümanlı çekimde, kişi belirten önekler fiilin kökünde bulunan ünsüz ile birleşirken fiilin başındaki ünsüzle uyum gösterirler: Mesela oğuru fiilinin çekiminde b- ünsüzü (consonne voisée) birinci kişi öneki olarak kullanılmıştır çünkü fiilin başında bir /ğ/ ünsüzü (=consonne voisée) bulunmaktadır. Oysa oxrosku fiilinin çekiminde p- ünsüzü (=consonne non-voisée) kullanılmış çünkü oxrosku fiilinin başında /x/ ünsüzü (=consonne non-voisée) vardır. Kişi öneklerinde görülen bu farklılık morfolojik bir durumdan kaynaklı değil, tamamen fonoloji sahası ile ilgili durumdur.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-ğur-u 'ölmek' — Olumlu biçim

Tablo 29 — Oğuru 'ölmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Ölüyorum." b ğur ur ∅ (e)
"Ölüyorsun." ∅ ğur ur ∅ (e)
"Ölüyor." ∅ ğur u ∅ n (e)
"Ölüyor." ∅ ğur ur e n (e)
"Ölüyoruz." b ğur ur t (e)
"Ölüyorsunuz." ∅ ğur ur t (e)
"Ölüyorlar." ∅ ğur ur a n (e)

Sn.: (e) (kelime sonunda bulunan ve gramatikal değeri olmayan ses)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-xrosǩ-u 'gebermek' — Olumlu biçim

Tablo 30 — Oxrosǩu 'gebermek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Geberiyorum." p xrosǩ ur ∅ (e)
"Geberiyorsun." ∅ xrosǩ ur ∅ (e)
"Geberiyor." ∅ xrosǩ u ∅ n (e)
"Geberiyor." ∅ xrosǩ ur e n (e)
"Geberiyoruz." p xrosǩ ur t (e)
"Geberiyorsunuz." ∅ xrosǩ ur t (e)
"Geberiyorlar." ∅ xrosǩ ur a n (e)

Sn.: (e) (kelime sonunda bulunan ve gramatikal değeri olmayan ses)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne — o-ğur-in-u 'öldürmek' — Ettirgen çatı

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir. Kitapta özdeş/renkli işaretli hücreler aşağıda *...* ile gösterildi.

Tablo 31a

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-ğur-in-am(e)-Ø "Seni öldürüyorum." v-o-ğur-in-am(e)-Ø "Onu öldürüyorum." — g-o-ğur-in-am-t(e) "Sizi öldürüyorum." v-o-ğur-in-am(e)-Ø "Onları öldürüyorum."
2T. m-o-ğur-in-am(e)-Ø "Beni öldürüyorsun." — Ø-o-ğur-in-am(e)-Ø "Onu öldürüyorsun." m-o-ğur-in-am-t(e) "Bizi öldürüyorsun." — Ø-o-ğur-in-am(e)-Ø "Onları öldürüyorsun."
3T. m-o-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Beni öldürüyor." g-o-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Seni öldürüyor." Ø-o-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onu öldürüyor." m-o-ğur-in-am-an(e) "Bizi öldürüyor." g-o-ğur-in-am-an(e) "Sizi öldürüyor." Ø-o-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onları öldürüyor."
1Ç. — g-o-ğur-in-am-t(e) "Seni öldürüyoruz." v-o-ğur-in-am-t(e) "Onu öldürüyoruz." — g-o-ğur-in-am-t(e) "Sizi öldürüyoruz." v-o-ğur-in-am-t(e) "Onları öldürüyoruz."
2Ç. m-o-ğur-in-am-t(e) "Beni öldürüyorsunuz." — Ø-o-ğur-in-am-t(e) "Onu öldürüyorsunuz." m-o-ğur-in-am-t(e) "Bizi öldürüyorsunuz." — Ø-o-ğur-in-am-t(e) "Onları öldürüyorsunuz."
3Ç. m-o-ğur-in-am-an(e) "Beni öldürüyorlar." g-o-ğur-in-am-an(e) "Seni öldürüyorlar." Ø-o-ğur-in-am-an(e) "Onu öldürüyorlar." m-o-ğur-in-am-an(e) "Bizi öldürüyorlar." g-o-ğur-in-am-an(e) "Sizi öldürüyorlar." Ø-o-ğur-in-am-an(e) "Onları öldürüyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, sahip, yapan özne — o-ğur-in-u 'öldürmek' — Posesif-Ettirgen çatı

Tablo 31b

Yt.Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-i-ğur-in-am(e)-Ø "Senden birini öldürüyorum." v-u-ğur-in-am(e)-Ø "Ondan birini öldürüyorum." — g-i-ğur-in-am-t(e) "Sizden birini öldürüyorum." v-u-ğur-in-am(e)-Ø "Onlardan birini öldürüyorum."
2T. m-i-ğur-in-am(e)-Ø "Benden birini öldürüyorsun." — Ø-u-ğur-in-am(e)-Ø "Ondan birini öldürüyorsun." m-i-ğur-in-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsun." — Ø-u-ğur-in-am(e)-Ø "Onlardan birini öldürüyorsun."
3T. m-i-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Benden birini öldürüyor." g-i-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Senden birini öldürüyor." Ø-u-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Ondan birini öldürüyor." m-i-ğur-in-am-an(e) "Bizden birini öldürüyor." g-i-ğur-in-am-an(e) "Sizden birini öldürüyor." Ø-u-ğur-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onlardan birini öldürüyor."
1Ç. — g-i-ğur-in-am-t(e) "Senden birini öldürüyoruz." v-u-ğur-in-am-t(e) "Ondan birini öldürüyoruz." — g-i-ğur-in-am-t(e) "Sizden birini öldürüyoruz." v-u-ğur-in-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyoruz."
2Ç. m-i-ğur-in-am-t(e) "Benden birini öldürüyorsunuz." — Ø-u-ğur-in-am-t(e) "Ondan birini öldürüyorsunuz." m-i-ğur-in-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsunuz." — Ø-u-ğur-in-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyorsunuz."
3Ç. m-i-ğur-in-am-an(e) "Benden birini öldürüyorlar." g-i-ğur-in-am-an(e) "Senden birini öldürüyorlar." Ø-u-ğur-in-am-an(e) "Ondan birini öldürüyorlar." m-i-ğur-in-am-an(e) "Bizden birini öldürüyorlar." g-i-ğur-in-am-an(e) "Sizden birini öldürüyorlar." Ø-u-ğur-in-am-an(e) "Onlardan birini öldürüyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne — o-ğur-in-ap-u 'öldürtmek' — Katmerli Ettirgen çatı

Tablo 31c

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — g-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Sana öldürtüyorum." v-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Ona öldürtüyorum." — g-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Size öldürtüyorum." v-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Onlara öldürtüyorum."
2T. m-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Bana öldürtüyorsun." — Ø-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Ona öldürtüyorsun." m-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Bize öldürtüyorsun." — Ø-o-ğur-in-ap-am(e)-Ø "Onlara öldürtüyorsun."
3T. m-o-ğur-in-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana öldürtüyor." g-o-ğur-in-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana öldürtüyor." Ø-o-ğur-in-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona öldürtüyor." m-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Bize öldürtüyor." g-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Size öldürtüyor." Ø-o-ğur-in-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara öldürtüyor."
1Ç. — g-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Sana öldürtüyoruz." v-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Ona öldürtüyoruz." — g-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Size öldürtüyoruz." v-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Onlara öldürtüyoruz."
2Ç. m-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Bana öldürtüyorsunuz." — Ø-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Ona öldürtüyorsunuz." m-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Bize öldürtüyorsunuz." — Ø-o-ğur-in-ap-am-t(e) "Onlara öldürtüyorsunuz."
3Ç. m-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Bana öldürtüyorlar." g-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Sana öldürtüyorlar." Ø-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Ona öldürtüyorlar." m-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Bize öldürtüyorlar." g-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Size öldürtüyorlar." Ø-o-ğur-in-ap-am-an(e) "Onlara öldürtüyorlar."

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-xrosǩ-in-u 'gebertmek' — Ettirgen çatı

Tablo 32 — Oxrosǩinu 'gebertmek' fiilinin geniş/şimdiki zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Gebertiyorum." v o xrosǩin am ∅ (e)
"Gebertiyorsun." ∅ o xrosǩin am ∅ (e)
"Gebertiyor." ∅ o xrosǩin a ∅ y (e) +C
"Gebertiyor." ∅ o xrosǩin am ∅ s +V
"Gebertiyoruz." v o xrosǩin am t (e)
"Gebertiyorsunuz." ∅ o xrosǩin am t (e)
"Gebertiyorlar." ∅ o xrosǩin am a n (e)

Sn.: (e) (kelime sonunda bulunan ve gramatikal değeri olmayan ses)

(Not: Tablo 31a, 31b ve 31c, kitapta renkli hücrelerle işaretlenmiş 6×6 karışık-kişi tablolarıdır; kaynak taramada sütun/satır sırası karışabildiğinden bu bölüm, ilgili sayfaların (pdf s. 148-149 / basılı s. 145-147) görüntüleri tek tek render edilip görsel olarak doğrulanarak yeniden oluşturulmuştur. Hücrelerin renk kodu düz metinde birebir yansıtılamadığından *italik* ile sadece "kitapta renkli/özdeş işaretli" olduğu belirtilmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Kaynakta oxrosǩinu 'gebertmek' fiili için yalnızca Tablo 32 (iki argümanlı ettirgen çatı) verilmiştir; oğurinu 'öldürmek' fiilindeki 31a/31b/31c'ye karşılık gelen üç ayrı çekim tablosu oxrosǩinu için kaynakta bulunmamaktadır — bu, kitabın kendi asimetrik sunumudur, atlanmış bir tablo değildir.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C. Görünüşsel Geniş Zaman

C. Görünüşsel Geniş Zaman

Lazcada 'basit geniş/şimdiki zaman' diye adlandırdığımız zaman türünden başka, görünüşsel bir paradigma (=paradigme aspectuel) olan bir zaman türü daha vardır. Bu zaman türü, geniş/şimdiki zaman içinde kendini tekrar eden alışkanlıkları, geçmişte başlayıp hâlen devam eden ve ileride devam etmesi muhtemel olan periyodik aktiviteleri ifade etmekte kullanılır. Aynı zamanda bir hikâye dahilinde kahramanın birbirini takip eden eylemlerini sıralamaya, bir hikâyeyi özetlemeye de yarar. Görünüşsel geniş zaman tekrar önekleri[^31] (=profixe itératif) ile yapılır. Bu önekler do-, ko-, menda-/mende- ve o- biçiminde sıralanabilir. Tekrar öneklerininin üçünün (do-, menda-/mende- ve o-) yapım öneklerinde sesteşleri vardır.

[^31]: Biz bu çalışmamızda Gôichi KOJIMA'nın kullandığı 'profixe itératif (=tekrar öneki)' terimini kullanmayı uygun bulduk. Bu terimi kullanmakla tekrar öneklerini diğer yapım önekleri arasındaki terminolojik ayrımı yapmayı hedefledik. Ayrıca sadece önek kelimesini kullanmayı yetersiz bulduk çünkü Lazcada birçok önek vardır ve bunları tür ve foksiyon olarak birbirinden ayırmak gerekiyordu. Toptancı bir yaklaşımla hepsine birden 'önek' demek doğru bir tutum olmazdı.

Tekrar öneklerini sesteşleri olan fiil yapım önekleri ile karıştırmamak gerekir. Her durum için geçerli kesinleşmiş bir kural olmamakla birlikte, genellikle ko- eki yer bildiren yapım öneklerinden önce kullanılır: dodu '(yere) koymak' → Ma ko-dodume si k-eçopume. "Ben koyuyorum, sen alıyorsun." Bu cümlede 'koymak' ve 'almak' eylemlerinin çok defa tekrar edildiği anlaşılıyor. Bu tekrarı sağlayan ko- ekidir. Diğer tekrar önekleri daha çok yer bildirmeyen yapım önekleri ve esas olarak o- temel masdar önekinden önce kullanılır: oçopu 'yakalamak' → Nçxomi opçpume, okaçxe mamteren. "Balığı yakalıyorum, sonra elimden kaçırıyorum." Bu cümlede 'yakalamak' ve onunla bir bütün olarak ele alınması gereken 'elden kaçırmak' eylemlerine 'tekrar' anlamını katan o- ekidir. Dikkat edilirse *o-m-a-mť-er-en(e) biçiminde bir kullanım söz konusu değil. Çünkü omťinu 'kaçmak' fiili tekrar öneki almamaktadır. Buradan tek argümanlı fiiller için genelleme yapılamaz: olva 'gitmek' → mende-v-u-l-ure. «Giderim-tekrar tekrar-.» örneğinde tekrar öneki kullanılmıştır. Sözünü ettiğimiz omťinu fiili 'kaçmak' anlamında değil de 'kaçırmak' anlamında kullanılmış olsaydı omťiname "Kaçırıyorsun." biçiminde olurdu ve 'tekrar' önekini alırdı.

ko- ekinin görünüşsel geniş zamandaki tekrar fonksiyonunun dışında, pekiştirici, kuvvetlendirici, belirtici fonksiyonları ile kullanıldığı yerler de vardır ki biz burada onun bu fonksiyonlarından söz etmeyeceğiz. Yapım önekleri (ko- hariç) ile tekrar belirten ekler birbirlerine benzer fakat bu iki grup önek birbirinden ayrıdır. Tekrar öneklerinin çekim eki, yapım öneklerinin (=préverbe) ise kelime türeten ekler olduğu; yine tekrar eklerinin masdar şekli olmamasına karşın yapım öneklerinin masdar şekli bulunduğu bilinmelidir.

Tekrar öneklerinin negatif biçimi yoktur: Örneğin oçopu 'yakalamak' → *Nçxomi va pçpume, okaçxe va mamteren. "Balığı yakalamıyorum, sonra elimden kaçırmıyorum." biçiminde bir kullanım olamaz. Tekrar öneklerini, kendilerine benzeyen yapım öneklerden ayıran en belirgin özellik budur. Tekrar önekleri birbirinin yerine de kullanılabilmektedir: oncğonu 'göndermek' → ko-voncğonam, gomiktaman. "Gönderiyorum, tekrar bana gönderiyorlar." → Mende-voncğonam, gomiktaman. "Gönderiyorum, tekrar bana gönderiyorlar." Bu iki cümle aynı anlamda ve 'tekrar' içeriklidir. Burada ko- ve mende- ekleri birbirinin yerine kullanılmıştır.

ko- öneki yapım önekleri ile tekrar öneklerini birbirinden ayırmak için anahtar niteliği taşır. Esas olarak bu önekin diğerlerinden farkı, yapım önekleri içinde masdar yapan sesteşinin olmaması, diğerlerinin her birinin paralelinde masdar şekli olan ekler olmasıdır. do-, menda-/mende-, o- tekrar öneklerinin yapım önekleri olarak sesteşleri bulunduğunu, ko-'nun böyle bir sesteşinin bulunmadığını, tekrar öneklerinin önüne hiçbir ekin gelemeyeceğini, oysa yapım öneklerinden önce tekrar öneklerinin gelebileceğini de tekrar edelim (→C.5. ve Tablo 43). Yine tekrar edelim ki profiksler, çekim eki; yapım önekleri adından da anlaşılacağı gibi kelime türeten eklerdir.

Görünüşsel geniş zamanın iki yüzü vardır: Konuşma anına bağlanan yakın geçmiş, yakın gelecek. Yakın geçmişteki yüzü 'tekrar', yakın gelecekteki yüzü 'ihtimal' bildirir. Biz bu çalışmamızda sadece yakın geçmişten konuşma anına kadar olan 'tekrar' kısmı ile ilgileneceğiz. Yani biz, kendini 'tekrar' eden eylemleri anlatan görünüşsel geniş zamanı ele alacağız.

Görünüşsel geniş zaman profikslerle oluşturulur. Fakat çalışmamızda gördük ki profikslerin veya pratikte kullanılmadığı ancak kullanılmış var sayıldıkları (Örnek vermek gerekirse omťinu 'kaçmak' fiilinde profiks kullanılmaz ancak bu fiilin ettirgen şekli olan omťinu 'kaçırmak' fiilinde profiks kullanılır.) durumlar da vardır:

Kata ndğa saeti şkitişa moxťasi moviseler. "Her gün saat 7'ye gelince kalkarım." (görünüşsel geniş zaman-profikssiz-) Burada tekrar ve alışkanlık fonksiyonu kata 'her' sıfatı ile sağlanmıştır. Muti dotanasen mcalva memiğaman. "Her doğan günün sabahı bize süt getiriyorlar." Burada muti 'her', tekrar ifadesini sağlayan bir sıfattır. 'Kata' ve 'muti' sıfatlarını kullanmadan bu cümlelere tekrar anlamını katmak mümkündür: Mcalva ko-memiğaman, şku ti hini para ko-mepçamte. "Bize süt getirirler, biz de onlara para veririz." Yalnız Saeti şkitişa moxťasi moviseler. "Saat 7'ye gelince kalkarım." sözünde moviseler ibaresinde profiksin kullanılmadığı görülmektedir. Fakat bu cümlede saat yedide kalkma işinin süreklilik arz ettiği anlaşılmaktadır. Lazcada her zaman böyle istisnai durumlar mevcuttur. Genel durumlardaki netlik, istisnaların anlaşılmasına da hizmet etmektedir.

Aşağıda görünüşsel geniş zaman ekleri (tekrar önekleri) kullanılarak oluşturulmuş bir metin sunuyoruz:

Görünüşsel geniş zamanla ilgili metin

LAZE OXORZAŞİ AR NDĞA

Çumanişi ordoşa movilesere. (1) Xe do p̌iji vimbona var çanigi pilinta k-evodgame. (2) Bere bura şk̆ala çumaneri cari op̌şk̆omat şik̆ule mandreşa kocevulure. (3) Pujepe dop̌k̆arxume do dulyaşa na ideype şeni yemaneri cari dovikume. (4) Carepe iciberťa do içverťaşa onaxupeşi dulya dovikume. (5) Mapxa k-oren na naxverepe gale kocevobame, doba k-oren na doloxe.. (6)

Yema celapuri xolo macida kodobdgume. (7) Bere-tişineri kok̆ovuoxame. (8) Oxori çufleťi dobcara şik̆ule xolo puji ok̆arxu ora komulune. (9) Hini ǯari do mťate vrosi dovožğame. (10) Ham p̌a him p̌a p̌ťk̆vaşa mcora rak̆anepe konaxolen, mcora dololapuri oren. (11)

Limcerişi dişk̆aşa mendevulure. (12) Ar k̆ale do mp̌ula pǯadume na cobune naxverpe mo mağvarerťay ma do. (13) Sk̆uru var sk̆uru, p̌ri-ok̆oǯupasen gale na cobune naxverepe dop̌k̆orobume. (14) Dolumcasi iriǯo oxori kok̆ovik̆oroberte. (15) Berepe galendo ťanci pasi oxorişa komulura n. (16) Çamuryarepe moovoǯame, naxverepe kodolovokuname. (17) Limcineri cari ok̆ok̆ateri ovimxorte. (18) Eçi do aruşa moxťasi berepe dovojiname. (19) Okosu oçxute seri gverdi domayen. (20) Leba do leba dovijiner. (21)

Haşo gajeray, nçinate nciri var amovulur. (22) Na mulun çumani nçina k̆oťula cexuneri moviseler. (23) Haşote golulun muti ndğalepe şk̆imi. (24)

Türkçe çevirisi: BİR LAZ KADINININ GÜNLÜĞÜ

Sabah çok erken kalkarım. (1) Elimi yüzümü yıkar yıkamaz çaydanlığı kuzineye koyarım. (2) Çoluk çocukla yapılan bir kahvaltının ardından ahıra giderim. (3) Sığırları yemlerim ve işe gidenler için öğle yemeğini hazırlarım. (4) Ekmek ve yemekler pişerken çamaşır işlerini yaparım. (5) Hava güzelse çamaşırları dışarıya, hava yağışlı ise içeriye asarım…. (6)

Hemen öğle sonrası yine sofrayı kurarım. (7) Genç-yaşlı bütün aile fertlerini yemek yemeleri için çağırırım. (8) Ev halkını doyurduktan sonra sığırları yemleme zamanı gelir. (9) Onları yiyecek ve suyla doyururum. (10) Onu, bunu yapayım derken zaman hızla akıp gidiyor, güneş tepelerin zirvelerine yaklaşır, batmak üzeredir. (11)

Akşam üstü oduna giderim. (12) Bir yandan da yağmur bulutlarını kollarım, yağmur gelir de kurumuş çamaşırları ıslatmasın diye. (13) Kurusun kurumasınlar, hava kararmadan önce çamaşırları toplarım. (14) Akşam olunca bütün ev halkı evde toplaşırız. (15) Çocuklar kir pas içinde eve gelirler. (16) Kirli elbiselerini çıkarıp temiz çamaşırları giydiririm. (17) Akşam yemeğini birlikte yeriz. (18) Saat yirmi bire gelince çocukları yatırırım. (19) Silip süpürme işleri yaparken bir bakmışsın gece yarısı olmuş. (20) Çok geç saatte yatarım. (21)

İnan ki yorgunluktan uykuya zor girerim. (22) Doğan günün sabahı yorgunluk sırtıma yapışmış bir hâlde kalkarım. (23) Bütün günlerim böyle geçiyor. (24)

(Not: Laz metnindeki koyu harfli tekrar önekleri, kitaptaki ilgili vurguyu yansıtmak için burada da koyu işaretlenmiştir.)

Görünüşsel geniş zamanı incelemeye başlamadan önce, bazı fiillerin bu zamanda çekimlerinin olmadığı yönünde bir açıklama yapmayı gerekli görüyoruz. o-Ø-u/o-Ø-ap-u 'olmak' ve 'var olmak', -ğ- 'sahip olmak1', -on- 'sahip olmak2' fiillerinin görünüşsel geniş zaman çekimleri yoktur.[^32] Ayrıca oğuru 'ölmek' ve oxrosku 'gebermek' fiillerinin, birinci-temel anlamları ile yapılacak çekimde, periyodik tekrarı 'rüya' ve 'masal' türündeki anlatımlar dışında mümkün değildir. Biz bu istisnayı dikkate almıyor ve bu fiillerin görünüşsel zaman çekimlerini incelemiyoruz.

[^32]: Bize göre son iki fiil, sahip 'olmak' fiilinin canlı-cansız ayrımı ile şekillenmiş biçimidir.

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.1. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u '(herhangi bir şey) olmak'

C.1. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u '(herhangi bir şey) olmak'

Oapu '(herhangi bir şey) olmak' fiilinin görünüşsel geniş zaman formu tekrar öneki do- ile yapılır. Birinci kişiler için do-, ikinci ve üçüncü kişiler için d- öneki kullanılır. do- öneki bağ eki -i- ile yan yanadır. Bu ekin içinde bulunan /o/ sesi kendisinden sonra gelen bağ eki -i- yüzünden düşer (→Tablo 33). Çünkü birinci kişiler için kişi belirticileri bulunmakta, ikinci ve üçüncü kişiler için kişi belirticisi bulunmamakta, tekrar öneki do- birinci ve ikinci kişilerde bağ eki -i- ile yüz yüze gelmektedir. Foksiyon bakımından bağ eki -i- özne ile nesne arasında yakınlık ve/veya dönüşlülük ilişkisi kurmaktadır.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'olmak' — Olumlu biçim

Tablo 33 — Oren fiilinin '(herhangi bir şey) olmak' anlamında görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"(Öğretmen) Olu(yo)rum." do v i ∅ er ∅ (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rsun." d ∅ i ∅ er ∅ (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)r." d ∅ i ∅ ∅ e n (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)r." d ∅ i ∅ er e n (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)ruz." do v i ∅ er t (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rsunuz." d ∅ i ∅ er t (e)
"(Öğretmen) Olu(yo)rlar." d ∅ i ∅ er a n (e)

Sn.: (e) (kelime sonunda bulunan ve gramatikal değeri olmayan ses)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.2. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'ait olmak'

C.2. o-Ø-u veya o-Ø-ap-u 'ait olmak'

Bağ eki -a- kullanılarak 'olmak' fiiline 'ait olmak' anlamı verildiğini basit geniş/şimdiki zaman konusunu işlerken belirtmiştik (→B.4.). Bu fiilin görünüşsel geniş zaman çekimi do- tekrar öneki kullanılarak yapılmaktadır. Bu ekten sonra geniş bir ünlü (/a/, /o/ bağ ekleri) bulunuyorsa ekin sonunda bulunan /o/ sesi, /v/'ye dönüşür.

Bu bölümün girişinde tekrar öneklerinin 'tekrar' foksiyonu üzerinde durmuştuk. Birinci kişilerde do-, diğer kişilerde dv- veya d- biçimindedir. Birinci kişiler için kişi belirticileri bulunmasına rağmen diğer kişilerde kişi belirticisi bulunmaz. Bu tespitimiz sadece bu fiil için geçerlidir. Lazcada her fiilin çekim sırasında aldığı ekler, fiil tarafından tayin edilir. Bu fiilde olduğu gibi, çekim ekleri, fiili sadece kişi ve zaman bakımından belirlemezler aynı zamanda onun anlamını da değiştirmekteler.

Genel Lazcada ve özel olarak Ğvandi alt-diyalektinde bağ eki -a- fiile yeterlilik anlamı katar. Ama bu bahiste olduğu gibi durum fiillerinde affectif modunda bağlılık duygusu ve yakınlık bildirmektedir. Bere do-m-a-zabun-u. «Çocuğum hastalandı.» cümlesinde 'Domazabunu.' ifadesinde Türkçe ile ifade edilemeyecek bir duygu genişliği, bir yakınlık hissi vardır. Bu kullanımda da bağ eki -a- yakınlık ve duygu bildirmiştir.

Bağ eki -a- özne ile nesne arasında yer değişikliğine neden olur. Lazcadaki fiil çekim sistemini Türkçenin mantığıyla ela alırsak yanılabiliriz. Öyle ki özne diye düşünülen (m-) aslında dolaylı tümleçtir. Juma m-a-Ø-er. "Sen bana kardeş olursun." juma 'kardeş' kelimesi nesnedir. Bu cümlede teklik ikinci kişi belirticisi yoktur. m- normalde, hem nesne, hem dolaylı tümleç hem de özne konumunda olabilen bir birinci kişi belirticisidir. Bağ eki -a- ile birlikte daima zaman belirticisi -er bulunur. Bu durum, ettirgen çatılı çekimler için de geçerlidir. -er ekinden sonra teklik birinci ve ikinci kişilerde kişi belirticisi soneki bulunmaz. Maçveren "Acıyor." kullanımına benzer kullanımlar bizi yanıltmamalıdır. Burada görülen -en eki birinci kişi değil, teklik üçüncü kişi belirticisidir. Çokluk birinci ve ikinci kişileri belirten sonek -t, çokluk üçüncü kişi belirticisi -an'dır. Teklik üçüncü kişi belirticisi -en ile çokluk üçüncü kişi belirticisi -an eklerini yüklendikleri nicel anlamlar bakımından parçalamak mümkündür. Buna göre /n/ sesi üçüncü kişi belirticisi olarak alınabilir, /a/ sesi çokluk, /e/ sesi teklik belirticisidir (→Tablo 34).

Son olarak şunu da belirtmek gerekiyor: Oapu 'olmak' fiili tek argümanlı bir fiilken bağ eki -a- bu fiili iki argümanlı hâle getirmiştir.

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, ait olan — o-Ø-ap-u veya o-Øu 'ait olmak' — Olumlu biçim

Tablo 34

Not: Kitapta bu tablo, "Teklik" ve "Çokluk" (yararlanan/hedef kişi sayısı) başlıklı iki blok hâlinde yan yana, Ö. (özne) / D.T. (dolaylı tümleç: yararlanan teklik ya da çokluk) sütunlarıyla verilmiştir. Aşağıda özne (Ö.) kişisine göre gruplanarak, her özne için "D.T. T." (yararlanan teklik) ve "D.T. Ç." (yararlanan çokluk) alt satırlarıyla yeniden düzenlendi; içerik birebir korunmuştur.

  • Ö. = 1T.
    • D.T. T.: do-g-a-Ø-er(e)-Ø "Sana (kardeş) olu(yo)rum." / do-v-a-Ø-er(e)-Ø "Ona (kardeş) olu(yo)rum."
    • D.T. Ç.: do-g-a-Ø-er-t(e) "Size (kardeş) olu(yo)rum." / do-v-a-Ø-er(e)-Ø "Onlara (kardeş) olu(yo)rum."
  • Ö. = 1Ç.
    • D.T. T.: do-g-a-Ø-er-t(e) "Sana (kardeş) olu(yo)ruz." / do-v-a-Ø-er-t(e) "Ona (kardeş) olu(yo)ruz."
    • D.T. Ç.: do-g-a-Ø-er-t(e) "Size (kardeş) olu(yo)ruz." / do-v-a-Ø-er-t(e) "Onlara (kardeş) olu(yo)ruz."
  • Ö. = 2T.
    • D.T. T.: do-m-a-Ø-er(e)-Ø "Bana (kardeş) olu(yo)rsun." / dv-Ø-a-Ø-er(e)-Ø "Ona (kardeş) olu(yo)rsun."
    • D.T. Ç.: do-m-a-Ø-er-t(e) "Bize (kardeş) olu(yo)rsun." / dv-Ø-a-Ø-er(e)-Ø "Onlara (kardeş) olu(yo)rsun."
  • Ö. = 2Ç.
    • D.T. T.: do-m-a-Ø-er-t(e) "Bana (kardeş) olu(yo)rsunuz." / dv-Ø-a-Ø-er-t(e) "Ona (kardeş) olu(yo)rsunuz."
    • D.T. Ç.: do-m-a-Ø-er-t(e) "Bize (kardeş) olu(yo)rsunuz." / dv-Ø-a-Ø-er-t(e) "Onlara (kardeş) olu(yo)rsunuz."
  • Ö. = 3T.
    • D.T. T.: do-m-a-Ø-Ø-en(e)/do-m-a-Ø-er-en(e) "Bana (kardeş) olu(yo)r." / do-g-a-Ø-Ø-en(e)/do-g-a-Ø-er-en(e) "Sana (kardeş) olu(yo)r." / dv-Ø-a-Ø-er-en(e) "Ona (kardeş) olu(yo)r."
    • D.T. Ç.: do-m-a-Ø-er-t(e) "Bize (kardeş) olu(yo)r." / do-g-a-Ø-er-an(e) "Size (kardeş) olu(yo)r." / dv-Ø-a-Ø-er-an(e) "Onlar ona (kardeş) olu(yo)rlar."
  • Ö. = 3Ç.
    • D.T. T.: do-m-a-Ø-Ø-en(e)/do-m-a-Ø-er-en(e) "Bana (kardeş) olu(yo)rlar." / do-g-a-Ø-Ø-en(e)/do-g-a-Ø-er-en(e) "Sana (kardeş) olu(yo)rlar." / dv-Ø-a-Ø-er-en(e) "Ona (kardeş) olu(yo)rlar."
    • D.T. Ç.: do-m-a-Ø-er-an(e) "Bize (kardeş) olu(yo)rlar." / do-g-a-Ø-er-an(e) "Size (kardeş) olu(yo)rlar." / dv-Ø-a-Ø-er-an(e) "Onlar onlara (kardeş) olu(yo)rlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.3. o-nçar-u 'yazmak', 'kaydetmek', 'kaydolmak'

C.3. o-nçar-u 'yazmak', 'kaydetmek', 'kaydolmak'

O-nçar-u 'yazmak' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi do- öneki ile yapılır. Bu önek, /a/ ve /o/ seslerinin önünde dv- biçimini alır, önekin sonunda yer alan /o/ sesi geniş ünlünün etkisiyle /v/'ye dönüşür. Eğer bu ekin önünde dar bir ünlü bulunursa, ekin sonunda bulunan /o/ sesi düşer, oilu 'öldürmek' fiilinde olduğu gibi (→Tablo 60b). Ettirgenlik çekiminde, ki bu çekim, bağ eki -o- ile yapılır, do- öneki dv- biçiminde bir kullanımla karşımıza çıkar. o-nçar-u birinci kişilerde do-, diğer kişilerde dar ünlüler -i- ve -u-'nun etkisiyle d- biçiminde olur (→Tablo 36).

Onçaru 'yazmak' fiilinin iki argümanlı çekimi, zaman belirticisi -um ile yapılırken üç argümanlı benefikatif çekiminde zaman belirticisi -am'dır. Bu sonek özne, nesne ve yararlanan (bénéficiaire) arasındaki ilişkiyi geniş/şimdiki zamana bağlar. Ama bu tespit sadece bu fiile ilişkindir. Oçu 'ateşte pişirmek' fiilinde G-i-ç-um. "Senin için pişiriyorum." cümlesi de benefikatif çatılıdır ancak burada -am sonekinin değil -um sonekinin kullanıldığına dikkat edilsin. Bilinmesinde yarar vardır ki -am soneki her zaman üç argümanlı çekimlerde kullanılmaz. Onçaru fiilinin iki argümanlı çekimi -um soneki ile yapılırken oğu '-cansız bir nesneyi- götürmek' fiili V-i-ğ-am. "Cansız bir nesneyi götürüyorum." çekiminde olduğu gibi -am soneki ile iki argümanlı çekim yapılmıştır. Otoçu 'atmak' fiili de yine iki argümanlı olduğu hâlde -am soneki ile geniş/şimdiki zamana çekimlenen bir fiildir: Otoçu 'atmak' → votoçame. "Atıyorum."

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-nçar-u 'kaydolmak' — Olumlu biçim

Tablo 35

T.Ö. K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yazıyorum." / "Yazarım." do m nçar um ∅ (e)
"Yazıyorsun." / "Yazarsın." do ∅ nçar um ∅ (e)
"Yazıyor." / "Yazar." do ∅ nçar u ∅ y (e) +C
"Yazıyor." / "Yazar." do ∅ nçar um ∅ s +V
"Yazıyoruz." / "Yazarız." do m nçar um t (e)
"Yazıyorsunuz." / "Yazarsınız." do ∅ nçar um t (e)
"Yazıyorum." / "Yazarım." (kitapta böyle; bkz. not) do ∅ nçar um a n (e)

Sn.: (e) (kelime sonunda bulunan ve gramatikal değeri olmayan ses). Not: Tablo 35'in son satırı (çokluk üçüncü kişi, "Yazıyorlar."/"Yazarlar.") kaynak taramada "Yazıyorum."/"Yazarım." olarak basılmıştır; bu satırın çekim ekleri (a, n) çokluk üçüncü kişiye işaret ettiğinden muhtemel bir dizgi hatasıdır, kaynağa sadık kalınarak olduğu gibi aktarılmıştır.

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, yararlanan, nesne — o-nçar-u 'yazmak' — Benefikatif çatı

Tablo 36

Not: Kitapta özdeş/karışabilecek biçimler farklı renklerle işaretlenmiştir (aşağıda *...* ile gösterildi); doğru okuma için bağlam veya kişi zamiri gerekir. Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir.

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. do-v-i-nçar-am(e)-Ø "Kendim için yazıyorum." do-g-i-nçar-am(e)-Ø "Senin için yazıyorum." do-v-u-nçar-am(e)-Ø "Onun için yazıyorum." — do-g-i-nçar-am-t(e) "Sizin için yazıyorum." do-v-u-nçar-am(e)-Ø "Onlar için yazıyorum."
2T. do-m-i-nçar-am(e)-Ø "Benim için yazıyorsun." d-Ø-i-nçar-am(e)-Ø "Kendin için yazıyorsun." d-Ø-u-nçar-am(e)-Ø "Onun için yazıyorsun." do-m-i-nçar-am-t(e) "Bizim için yazıyorsun." — d-Ø-u-nçar-am(e)-Ø "Onlar için yazıyorsun."
3T. do-m-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için yazıyor." do-g-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için yazıyor." d-Ø-i-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Kendisi için yazıyor." / d-Ø-u-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için yazıyor." do-m-i-nçar-am-an(e) "Bizim için yazıyor." do-g-i-nçar-am-an(e) "Sizin için yazıyor." d-Ø-u-nçar-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için yazıyor."
1Ç. — do-g-i-nçar-am-t(e) "Senin için yazıyoruz." do-v-u-nçar-am-t(e) "Onun için yazıyoruz." do-v-i-nçar-am-t(e) "Kendimiz için yazıyoruz." do-g-i-nçar-am-t(e) "Sizin için yazıyoruz." do-v-u-nçar-am-t(e) "Onlar için yazıyoruz."
2Ç. do-m-i-nçar-am-t(e) "Benim için yazıyorsunuz." — d-Ø-u-nçar-am-t(e) "Onun için yazıyorsunuz." do-m-i-nçar-am-t(e) "Bizim için yazıyorsunuz." d-Ø-i-nçar-am-t(e) "Kendiniz için yazıyorsunuz." d-Ø-u-nçar-am-t(e) "Onlar için yazıyorsunuz."
3Ç. do-m-i-nçar-am-an(e) "Benim için yazıyorlar." do-g-i-nçar-am-an(e) "Senin için yazıyorlar." d-Ø-u-nçar-am-an(e) "Onun için yazıyorlar." do-m-i-nçar-am-an(e) "Bizim için yazıyorlar." do-g-i-nçar-am-an(e) "Sizin için yazıyorlar." d-Ø-i-nçar-am-an(e) "Kendileri için yazıyorlar." / d-Ø-u-nçar-am-an(e) "Onlar için yazıyorlar."

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-nçar-u 'kaydetmek' — Yalın biçim

Tablo 37

Not: Satırlar Ö. (özne), sütunlar N. (nesne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Ö. \ N. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-k-nçar-um(e)-Ø "Seni kaydediyorum." do-m-nçar-um(e)-Ø "Onu kaydediyorum." — do-k-nçar-um-t(e) "Sizi kaydediyorum." do-m-nçar-um(e)-Ø "Onları kaydediyorum."
2T. do-m-nçar-um(e)-Ø "Beni kaydediyorsun." — d-Ø-nçar-um(e)-Ø "Onu kaydediyorsun." do-m-nçar-um-t(e) "Bizi kaydediyorsun." — d-Ø-nçar-um(e)-Ø "Onları kaydediyorsun."
3T. do-m-nçar-u-y/-um-s(e) "Beni kaydediyor." do-k-nçar-u-y/-um-s(e) "Seni kaydediyor." d-Ø-nçar-u-y/-um-s(e) "Onu kaydediyor." do-m-nçar-um-an(e) "Bizi kaydediyor." do-k-nçar-um-an(e) "Sizi kaydediyor." d-Ø-nçar-u-y/-um-s(e) "Onları kaydediyor."
1Ç. — do-k-nçar-um-t(e) "Seni kaydediyoruz." do-m-nçar-u-y/-um-s(e) "Onu kaydediyoruz." — do-k-nçar-um-t(e) "Sizi kaydediyoruz." do-m-nçar-u-y/-um-s(e) "Onları kaydediyoruz."
2Ç. do-m-nçar-um-t(e) "Beni kaydediyorsunuz." — d-Ø-nçar-um-t(e) "Onu kaydediyorsunuz." do-m-nçar-um-t(e) "Bizi kaydediyorsunuz." — d-Ø-nçar-um-t(e) "Onları kaydediyorsunuz."
3Ç. do-m-nçar-um-an(e) "Beni kaydediyorlar." do-k-nçar-um-an(e) "Seni kaydediyorlar." d-Ø-nçar-um-an(e) "Onu kaydediyorlar." do-m-nçar-um-an(e) "Bizi kaydediyorlar." do-k-nçar-um-an(e) "Sizi kaydediyorlar." d-Ø-nçar-um-an(e) "Onları kaydediyorlar."

(Kaynak taramada 3T./1Ç. ve 1Ç./3T. gibi bazı hücrelerin metni "Onu kaydediyor."/"Onu kaydediyoruz." biçiminde birbirine çok yakındır; yukarıdaki değerler kaynağa sadık kalınarak aktarılmıştır.)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, yaptıran, yapan — o-nçar-ap-u 'yazdırmak' — Ettirgen biçim

Tablo 38

Not: Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Sana yazdırıyorum." do-v-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Ona yazdırıyorum." — do-g-o-nçar-ap-am-t(e) "Size yazdırıyorum." do-v-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Onlara yazdırıyorum."
2T. do-m-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Bana yazdırıyorsun." — dv-Ø-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Ona yazdırıyorsun." do-m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bize yazdırıyorsun." — dv-Ø-o-nçar-ap-am(e)-Ø "Onlara yazdırıyorsun."
3T. do-m-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Bana yazdırıyor." do-g-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Sana yazdırıyor." dv-Ø-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Ona yazdırıyor." do-m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bize yazdırıyor." do-g-o-nçar-ap-am-an(e) "Size yazdırıyor." dv-Ø-o-nçar-ap-ay/-am-s(e) "Onlara yazdırıyor."
1Ç. — do-g-o-nçar-ap-am-t(e) "Sana yazdırıyoruz." do-m-o-nçar-ap-am-t(e) "Ona yazdırıyoruz." — do-g-o-nçar-ap-am-t(e) "Size yazdırıyoruz." do-m-o-nçar-ap-am-t(e) "Onlara yazdırıyoruz."
2Ç. do-m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bana yazdırıyorsunuz." — d-Ø-o-nçar-ap-am-t(e) "Ona yazdırıyorsunuz." do-m-o-nçar-ap-am-t(e) "Bize yazdırıyorsunuz." — d-Ø-o-nçar-ap-am-t(e) "Onlara yazdırıyorsunuz."
3Ç. do-m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bana yazdırıyorlar." do-g-o-nçar-ap-am-an(e) "Sana yazdırıyorlar." dv-Ø-o-nçar-ap-am-an(e) "Ona yazdırıyorlar." do-m-o-nçar-ap-am-an(e) "Bize yazdırıyorlar." do-g-o-nçar-ap-am-an(e) "Size yazdırıyorlar." dv-Ø-o-nçar-ap-am-an(e) "Onlara yazdırıyorlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.4. o-xen-u 'yapmak1' ve 'yapmak2'

C.4. o-xen-u 'yapmak1' ve 'yapmak2'

Lazcada, Türkçeye 'yapmak' biçiminde çevirebileceğimiz iki fiil bulunmaktadır: oxenu 'yapmak1' ve oğodu 'yapmak2'. Türkçeye 'yapmak' diye çevirmekle birlikte bu iki fiil Lazcada birbiri ile hiçbir ilgisi olmayan iki ayrı eylemi ifade etmektedir. oğodu fiili düzenli, oxenu ise yarı-düzenli bir fiildir. 'Yapmak' fiilinin negatife anlamlısı olan oğodu fiili, iki argümanla çekimlenir ve sadece dolaylı tümleç alır, oxenu fiili hem nesne hem dolaylı tümleç almakta yani üç argümanla çekimlenebilmektedir. Oğodu fiilinin ettirgen ve benefikatif biçimleri olmamasına rağmen oxenu fiilinin ettirgen ve benefikatif biçimleri vardır. oxenu fiili, görünüşsel geniş zamana do- öneki ile çekimlenir. Birinci kişiler için do-, iki ve üçüncü kişiler için dv- veya d- kullanılır (→Tablo 41, 42).

do- öneki, ardından geniş bir ünlü (/a/, /o/) geldiğinde dv-, dar bir ünlü (i, u) geldiğinde d- biçimini almaktadır. Lazcada ek-kök ilişkilerinin düzenlenmesinde belirleyici olan bu basit kural birçok durum için geçerlidir. Türkçe ile kıyaslandığında Lazcada iki ünlünün yan yana gelme sıklığı istisna değil genel kural gibidir, demek oluyor ki Lazcada ünlüler sık sık yan yana gelmektedir.

Oğodu fiili de do- tekrar önekini almaktadır (→Tablo 40a). Oxenu fiilinin çekimi, eylemin oluş zamanına ve argüman sayısına bağlı olarak değişmekte kök durumundaki -xen- unsuru sürekli değişmekte, basit geçmiş zamanın iki argümanlı çekiminde tümden yok olmaktadır. Örneğin iki argümanlı çekimde, kök -k- (→Tablo 40b) iken üç argümanlı çekimde -xen-'dir (→Tablo 40c). Bu fiilin basit geçmiş zaman iki argümanlı çekiminde ise kök tümden yok olmaktadır:

Oxenu 'yapmak' → Vikum. "Yapıyorum." (geniş/şimdiki zaman, iki argüman) → P̌i. "Yaptım." (basit geçmiş zaman, iki argüman)

P̌-Ø-i çekimli fiilini ek-kök ayrımı aşağıdaki gibidir: p̌-: Birinci kişi belirticisi. -i: Geçmiş zaman belirticisi. -Ø-: Fiilin kökü bu çekimde kaybolmuştur.

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, dolaylı nesne — o-ğod-u 'yapmak2' — Olumlu biçim

Tablo 40a

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorum." do v o ğod am ∅ (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorsun." dv ∅ o ğod am ∅ (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyor." dv ∅ o ğod a ∅ y (e) +C
"Ona (herhangi bir şey) yapıyor." do ∅ o ğod am ∅ s +V
"Ona (herhangi bir şey) yapıyoruz." do v o ğod am t (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorsunuz." dv ∅ o ğod am t (e)
"Ona (herhangi bir şey) yapıyorlar." dv ∅ o ğod am a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-ğod-u 'yapmak2' — Olumlu biçim

Tablo 10b

Not: Bu tablonun numarası kaynakta "Tablo 10b" olarak basılmıştır (kitaptaki dizgi/numaralandırma böyledir, olduğu gibi aktarılmıştır); tabloda gösterilen dolaylı nesneye göre çekimlerdir.

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Bana (bir şeyler) oluyor." do m a ğod er e n (e)
"Bana (bir şeyler) oluyor." do m a ğod ∅ e n (e)
"Sana (bir şeyler) oluyor." do g a ğod er e n (e)
"Sana (bir şeyler) oluyor." do g a ğod ∅ e n (e)
"Ona (bir şeyler) oluyor." dv ∅ a ğod er e n (e)
"Ona (bir şeyler) oluyor." dv ∅ a ğod ∅ e n (e)
"Bize (bir şeyler) oluyor." do m a ğod er a n (e)
"Size (bir şeyler) oluyor." do g a ğod er a n (e)
"Onlara (bir şeyler) oluyor." dv ∅ a ğod er a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne — o-xen-u 'yapmak1' — Olumlu biçim

Tablo 40b

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yapıyorum." / "Yaparım." do v i k um ∅ (e)
"Yapıyorsun." / "Yapasın." d ∅ i k um ∅ (e)
"Yapıyor." / "Yapar." d ∅ i k u ∅ y (e) +C
"Yapıyor." / "Yapar." d ∅ i k um ∅ s +V
"Yapıyoruz." / "Yaparız." do v i k um t (e)
"Yapıyorsunuz." / "Yaparsınız." d ∅ i k um t (e)
"Yapıyorlar." / "Yaparlar." d ∅ i k um a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi (herkes kendine): Özne — o-xen-u 'yapmak1' — Dönüşlü biçim

Tablo 40c — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (herkes kendine)

Not: Dönüşlülük bağ eki (=Valence réflechie) bütün kişiler için -i-dir.

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1T. do v i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
2T. d ∅ i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
3T. d ∅ i xen a ∅ y (e) +C Ö. ve D.T. aynı
3sg ∅ i xen am ∅ s +V Ö. ve D.T. aynı
1Ç. do v i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
2Ç. d ∅ i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
3Ç. d ∅ i xen am a n (e) Ö. ve D.T. aynı

Tablo 40d — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (benim için)

Not: "1 Ç." satırı kaynak taramada soluk/gri renkte basılmıştır (kitapta bu satırın teorik olarak geçersiz/kullanılmayan bir kombinasyon olduğunu göstermek için soluklaştırıldığı düşünülmektedir); içerik olduğu gibi aktarılmıştır.

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1T. do v i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
2T. do m i xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
3T. do m i xen a ∅ y (e) +C Ö./T. ve D.T./T.
3sg m i xen am ∅ s +V Ö./T. ve D.T./T.
1Ç. (soluk/geçersiz) do v i xen am t (e)
2Ç. do m i xen am t (e) Ö. ve D.T./Ç.
3Ç. do m i xen am a n (e) Ö. ve D.T./Ç.

Tablo 40e — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (senin için)

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1T. do g i xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
2T. d ∅ i xen am ∅ (e) Ö. ve D.T. aynı
3T. do g i xen a ∅ y (e) +C Ö./T. ve D.T./T.
3sg g i xen am ∅ s +V Ö./T. ve D.T./T.
1Ç. do g i xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
2Ç. (soluk/geçersiz) do ∅ i xen am t (e)
3Ç. do g i xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./T.

Tablo 40f — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (onun için)

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm. Açıklamalar
1T. do v u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
2T. d ∅ u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./T.
3T. d ∅ u xen a ∅ y (e) +C Ö./T. ve D.T./T.
3sg d ∅ u xen am ∅ s +V Ö./T. ve D.T./T.
1Ç. do v u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
2Ç. d ∅ u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./T.
3Ç. d ∅ u xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./T.

Tablo 40g — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (bizim için)

Not: "1T." satırı kaynak taramada soluk/gri renkte basılmıştır (bkz. Tablo 40d notu); içerik olduğu gibi aktarılmıştır.

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Açıklamalar
1T. (soluk/geçersiz) do v i xen am ∅ (e)
2T. do m i xen am t (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
3T. do m i xen a n (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
1Ç. do v i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
2Ç. do m i xen am t (e) Ö. ve D.T./Ç.
3Ç. do m i xen am a n (e) Ö. ve D.T./Ç.

Tablo 40h — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (sizin için)

Not: "2T." satırı kaynak taramada soluk/gri renkte basılmıştır (bkz. Tablo 40d notu); içerik olduğu gibi aktarılmıştır.

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Açıklamalar
1T. do g i xen am t (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
2T. (soluk/geçersiz) d ∅ i xen am ∅ (e)
3T. do g i xen a n (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
1Ç. do g i xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
2Ç. do ∅ i xen am t (e) Ö. ve D.T. aynı
3Ç. do g i xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.

Tablo 40i — Oxenu 'yapmak1' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi (onlar için)

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn Bğlm. Açıklamalar
1T. do v u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
2T. d ∅ u xen am ∅ (e) Ö./T. ve D.T./Ç.
3T. do ∅ u xen a ∅ y (e) +C Ö./T. ve D.T./Ç.
3T. (bağlamsız değişke) do ∅ u xen am ∅ s +V Ö./T. ve D.T./Ç.
1Ç. do v u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
2Ç. do ∅ u xen am t (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.
3Ç. d ∅ u xen am a n (e) Ö./Ç. ve D.T./Ç.

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne, yararlanan — o-xen-u 'yapmak1' — Benefikatif çatı

Tablo 41

Not: Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. do-v-i-xen-am(e)-Ø "Kendime yapıyorum." do-g-i-xen-am(e)-Ø "Sana yapıyorum." do-v-u-xen-am(e)-Ø "Ona yapıyorum." — do-g-i-xen-am-t(e) "Size yapıyorum." do-v-u-xen-am(e)-Ø "Onlara yapıyorum."
2T. do-m-i-xen-am(e)-Ø "Bana yapıyorsun." d-Ø-i-xen-am(e)-Ø "Kendine yapıyorsun." d-Ø-u-xen-am(e)-Ø "Ona yapıyorsun." do-m-i-xen-am-t(e) "Bize yapıyorsun." — d-Ø-u-xen-am(e)-Ø "Onlara yapıyorsun."
3T. do-m-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yapıyor." do-g-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yapıyor." d-Ø-i-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Kendine yapıyor." / d-Ø-u-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yapıyor." do-m-i-xen-am-an(e) "Bize yapıyor." do-g-i-xen-am-an(e) "Size yapıyor." d-Ø-u-xen-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yapıyor."
1Ç. — do-g-i-xen-am-t(e) "Sana yapıyoruz." do-v-u-xen-am-t(e) "Ona yapıyoruz." do-v-i-xen-am-t(e) "Kendimize yapıyoruz." do-g-i-xen-am-t(e) "Size yapıyoruz." do-v-u-xen-am-t(e) "Onlara yapıyoruz."
2Ç. do-m-i-xen-am-t(e) "Bana yapıyorsunuz." — d-Ø-u-xen-am-t(e) "Ona yapıyorsunuz." do-m-i-xen-am-t(e) "Bize yapıyorsunuz." d-Ø-i-xen-am-t(e) "Kendinize yapıyorsunuz." d-Ø-u-xen-am-t(e) "Onlara yapıyorsunuz."
3Ç. do-m-i-xen-am-an(e) "Bana yapıyorlar." do-g-i-xen-am-an(e) "Sana yapıyorlar." d-Ø-u-xen-am-an(e) "Ona yapıyorlar." do-m-i-xen-am-an(e) "Bize yapıyorlar." do-g-i-xen-am-an(e) "Size yapıyorlar." d-Ø-i-xen-am-an(e) "Kendilerine yapıyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne — o-xen-ap-u 'yaptırmak' — Ettirgen çatı

Tablo 42

Not: Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-xen-ap-am(e)-Ø "Sana yaptırıyorum." do-v-o-xen-ap-am(e)-Ø "Ona yaptırıyorum." — do-g-o-xen-ap-am-t(e) "Size yaptırıyorum." do-v-o-xen-ap-am(e)-Ø "Onlara yaptırıyorum."
2T. do-m-o-xen-ap-am(e)-Ø "Bana yaptırıyorsun." — dv-Ø-o-xen-ap-am(e)-Ø "Ona yaptırıyorsun." do-m-o-xen-ap-am-t(e) "Bize yaptırıyorsun." — dv-Ø-o-xen-ap-am(e)-Ø "Onlara yaptırıyorsun."
3T. do-m-o-xen-ap-ay/-am-s(e) "Bana yaptırıyor." do-g-o-xen-ap-ay/-am-s(e) "Sana yaptırıyor." dv-Ø-o-xen-ap-ay/-am-s(e) "Ona yaptırıyor." do-m-o-xen-ap-am-an(e) "Bize yaptırıyor." do-g-o-xen-ap-am-an(e) "Size yaptırıyor." dv-Ø-o-xen-ap-ay/-am-s(e) "Onlara yaptırıyor."
1Ç. — do-g-o-xen-ap-am-t(e) "Sana yaptırıyoruz." do-v-o-xen-ap-am-t(e) "Ona yaptırıyoruz." — do-g-o-xen-ap-am-t(e) "Size yaptırıyoruz." do-v-o-xen-ap-am-t(e) "Onlara yaptırıyoruz."
2Ç. do-m-o-xen-ap-am-t(e) "Bana yaptırıyorsunuz." — dv-Ø-o-xen-ap-am-t(e) "Ona yaptırıyorsunuz." do-m-o-xen-ap-am-t(e) "Bize yaptırıyorsunuz." — dv-Ø-o-xen-ap-am-t(e) "Onlara yaptırıyorsunuz."
3Ç. do-m-o-xen-ap-am-an(e) "Bana yaptırıyorlar." do-g-o-xen-ap-am-an(e) "Sana yaptırıyorlar." dv-Ø-o-xen-ap-am-an(e) "Ona yaptırıyorlar." do-m-o-xen-ap-am-an(e) "Bize yaptırıyorlar." do-g-o-xen-ap-am-an(e) "Size yaptırıyorlar." dv-Ø-o-xen-ap-am-an(e) "Onlara yaptırıyorlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.5. do-jin-u ve o-ncir-u 'yatırmak', 'yatmak', 'uyumak'

C.5. do-jin-u ve o-ncir-u 'yatırmak', 'yatmak', 'uyumak'

Herşeyden önce şunu belirtmek gerekir ki -nc- ve -ncir- köklü fiillerin Ğvandi alt-diyalektinde görünüşsel geniş zaman çekimi yoktur. Do-jin-u fiili ko- öneki ile görünüşsel geniş zaman çekimi yapılmaktadır. do- önekinde olduğu gibi ko- öneki de bu verili durumda 'tekrar' bildirmektedir. Bu önekten sonra dar bir ünlü geldiğinde (/i/, /u/) önekin sonundaki /o/ sesi düşmekte; sağına geniş bir ünlü /a/,/o/ geldiğinde /o/ sesi /v/'ye dönüşmektedir.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — do-jin-u 'yatmak', 'uyumak' — Olumlu biçim

Tablo 43 — dojinu 'yatmak' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi ('şimdiki zaman' yakın gelecek zaman değerinde)

T.Ö. Y.Ön. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Yatıyorum." / "Yatarım." ko do v i jin er ∅ (e)
"Yatıyorsun." / "Yatarsın." ko d ∅ i jin er ∅ (e)
"Yatıyor." / "Yatar." ko d ∅ i jin e ∅ n (e)
"Yatıyor." / "Yatar." ko d ∅ i jin er e n (e)
"Yatıyoruz." / "Yatarız." ko do v i jin er t (e)
"Yatıyorsunuz." / "Yatarsınız." ko d ∅ i jin er t (e)
"Yatıyorlar." / "Yatarlar." ko d ∅ i jin er a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, yararlanan — do-jin-u 'yatırmak' — Benefikatif-Ettirgen çatı

Tablo 44a

Not: Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ko-do-g-i-jin-am(e)-Ø "Senin için yatırıyorum." ko-do-v-u-jin-am(e)-Ø "Onun için yatırıyorum." — ko-do-g-i-jin-am-t(e) "Sizin için yatırıyorum." ko-do-v-u-jin-am(e)-Ø "Onlar için yatırıyorum."
2T. ko-do-m-i-jin-am(e)-Ø "Benim için yatırıyorsun." — ko-d-Ø-u-jin-am(e)-Ø "Onun için yatırıyorsun." ko-do-m-i-jin-am-t(e) "Bizim için yatırıyorsun." — ko-d-Ø-u-jin-am(e)-Ø "Onlar için yatırıyorsun."
3T. ko-do-m-i-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için yatırıyor." ko-do-g-i-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için yatırıyor." ko-d-Ø-u-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için yatırıyor." ko-do-m-i-jin-am-an(e) "Bizim için yatırıyor." ko-do-g-i-jin-am-an(e) "Sizin için yatırıyor." ko-d-Ø-u-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için yatırıyor."
1Ç. — ko-do-g-i-jin-am-t(e) "Senin için yatırıyoruz." ko-do-v-u-jin-am-t(e) "Onun için yatırıyoruz." ko-do-v-i-jin-am-t(e) "Kendimiz için yatırıyoruz." ko-do-g-i-jin-am-t(e) "Sizin için yatırıyoruz." ko-do-v-u-jin-am-t(e) "Onlar için yatırıyoruz."
2Ç. ko-do-m-i-jin-am-t(e) "Benim için yatırıyorsunuz." — ko-d-Ø-u-jin-am-t(e) "Onun için yatırıyorsunuz." ko-do-m-i-jin-am-t(e) "Bizim için yatırıyorsunuz." — ko-d-Ø-u-jin-am-t(e) "Onlar için yatırıyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-i-jin-am-an(e) "Benim için yatırıyorlar." ko-do-g-i-jin-am-an(e) "Senin için yatırıyorlar." ko-d-Ø-u-jin-am-an(e) "Onun için yatırıyorlar." ko-do-m-i-jin-am-an(e) "Bizim için yatırıyorlar." ko-do-g-i-jin-am-an(e) "Sizin için yatırıyorlar." ko-d-Ø-u-jin-am-an(e) "Onlar için yatırıyorlar."

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne — do-jin-u 'yatırmak' — Ettirgen çatı

Tablo 44b

Not: Satırlar Yr.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Yr.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ko-do-g-o-jin-am(e)-Ø "Seni yatırıyorum." ko-do-v-o-jin-am(e)-Ø "Onu yatırıyorum." — ko-do-g-o-jin-am-t(e) "Sizi yatırıyorum." ko-do-v-o-jin-am(e)-Ø "Onları yatırıyorum."
2T. ko-do-m-o-jin-am(e)-Ø "Beni yatırıyorsun." — ko-dv-Ø-o-jin-am(e)-Ø "Onu yatırıyorsun." ko-do-m-o-jin-am-t(e) "Bizi yatırıyorsun." — ko-dv-Ø-o-jin-am(e)-Ø "Onları yatırıyorsun."
3T. ko-do-m-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Beni yatırıyor." ko-do-g-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Seni yatırıyor." ko-dv-Ø-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onu yatırıyor." ko-do-m-o-jin-am-an(e) "Bizi yatırıyor." ko-do-g-o-jin-am-an(e) "Sizi yatırıyor." ko-dv-Ø-o-jin-a-y(e)/-am-s(e) "Onları yatırıyor."
1Ç. — ko-do-g-o-jin-am-t(e) "Seni yatırıyoruz." ko-do-v-o-jin-am-t(e) "Onu yatırıyoruz." — ko-do-g-o-jin-am-t(e) "Sizi yatırıyoruz." ko-do-v-o-jin-am-t(e) "Onları yatırıyoruz."
2Ç. ko-do-m-o-jin-am-t(e) "Beni yatırıyorsunuz." — ko-dv-Ø-o-jin-am-t(e) "Onu yatırıyorsunuz." ko-do-m-o-jin-am-t(e) "Bizi yatırıyorsunuz." — ko-dv-Ø-o-jin-am-t(e) "Onları yatırıyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-o-jin-am-an(e) "Beni yatırıyorlar." ko-do-g-o-jin-am-an(e) "Seni yatırıyorlar." ko-dv-Ø-o-jin-am-an(e) "Onu yatırıyorlar." ko-do-m-o-jin-am-an(e) "Bizi yatırıyorlar." ko-do-g-o-jin-am-an(e) "Sizi yatırıyorlar." ko-dv-Ø-o-jin-am-an(e) "Onları yatırıyorlar."

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne1, yaptıran özne2, yapan özne — do-jin-u 'yatırmak' — Katmerli ettirgenlik biçimi

Tablo 44c

Not: Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ko-do-g-o-jin-ap-am(e)-Ø "Sana yatırtıyorum." ko-do-v-o-jin-ap-am(e)-Ø "Ona yatırtıyorum." — ko-do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Size yatırtıyorum." ko-do-v-o-jin-ap-am(e)-Ø "Onlara yatırtıyorum."
2T. ko-do-m-o-jin-ap-am(e)-Ø "Ban(a) yatırtıyorsun." — ko-dv-Ø-o-jin-ap-am(e)-Ø "Ona yatırtıyorsun." ko-do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bize yatırtıyorsun." — ko-dv-Ø-o-jin-ap-am(e)-Ø "Onlara yatırtıyorsun."
3T. ko-do-m-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yatırtıyor." ko-do-g-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yatırtıyor." ko-dv-Ø-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yatırtıyor." ko-do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bize yatırtıyor." ko-do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Size yatırtıyor." ko-dv-Ø-o-jin-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yatırtıyor."
1Ç. — ko-do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Sana yatırtıyoruz." ko-do-v-o-jin-ap-am-t(e) "Ona yatırtıyoruz." — ko-do-g-o-jin-ap-am-t(e) "Size yatırtıyoruz." ko-do-v-o-jin-ap-am-t(e) "Onlara yatırtıyoruz."
2Ç. ko-do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bana yatırtıyorsunuz." — ko-dv-Ø-o-jin-ap-am-t(e) "Ona yatırtıyorsunuz." ko-do-m-o-jin-ap-am-t(e) "Bize yatırtıyorsunuz." — ko-dv-Ø-o-jin-ap-am-t(e) "Onlara yatırtıyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bana yatırtıyorlar." ko-do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Sana yatırtıyorlar." ko-dv-Ø-o-jin-ap-am-an(e) "Ona yatırtıyorlar." ko-do-m-o-jin-ap-am-an(e) "Bize yatırtıyorlar." ko-do-g-o-jin-ap-am-an(e) "Size yatırtıyorlar." ko-dv-Ø-o-jin-ap-am-an(e) "Onlara yatırtıyorlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.6. o-gzal-u 'yürümek'

C.6. o-gzal-u 'yürümek'

Ogzalu 'bir yerden hareket etmek', 'kovmak', ogzalapu 'bir yerden hareket ettirmek', 'kovdurmak' fiillerinin tekrar önekleri ile yapılan görünüşsel geniş zaman çekiminin olmadığını düşünüyoruz. Bu fiillerin tekrar önekleri olmadan yapılan görünüşsel geniş zaman çekimleri vardır: Vogzalam xolo komulun. "Kovuyorum tekrar geliyor." Ma vogzalam si komvoşk̆um. "Ben kovuyorum sen gönderiyorsun." örneklerinde bu fiilin görünüşsel geniş zaman çekiminde tekrar öneklerinin kullanılmadığı görülmetekdir.

Çekim sırasında, ogzalu masdarında bulunan -(a)l- (Lazcada -al, -ap-, -in-, -amu-, -unu-, -umu-, -u ekleri masdar eki olarak kullanılır.) masdar eki düşer. Başka bir deyişle ogzalu şekli, Vigzar. "Yürüyorum." biçiminde çekimlenen fiilinin masdar şeklidir. Burada vigzar çekimli fiil, v-i-g-z-al-am biçiminden sapmış 'L değişimi'[^33] meydana gelmiş ve /l/ sesi /r/'ye dönüşmüştür. Buna benzer örnek otoçalu 'atmak' fiilinde de mevcuttur. otoçalu 'atmak' → votoçar "Atıyorum." Ancak biz, bu fiilin çekimini yaparken -gza- seslerini fiil tabanı olarak alacağız, burada bu fiile düzensiz veya düzenli fiil muamelesi yapma durumunda değiliz. Gza isminden türemiş ve ek-kök ilişkileri ile anlam çeşitliliği kazanmış bir fiille karşı karşıyayız (→Tablo 45a).

[^33]: Bkz. 19 nolu dipnot.

Ogzalu 'yürümek' fiilini görünüşsel geniş zamana çekimleyen tekrar öneki do- önekidir. Birinci kişiler için do-; ikinci ve üçüncü kişilerde bağ eki -i- yüzünden do- önekinde bulunan /o/ sesi düşer ve önek d- biçiminde kullanılır (→Tablo 45a).

Tekrar niteliğinde de olsa geniş ünlüler (/a/, /o/) önünde do-'nun sonunda bulunan /o/ sesinin /v/'ye dönüştüğünü böylece ekin dv- hâlini aldığını belirtelim.

Ogzalu 'yürümek' fiilini ettirgen çatı yapmak için -in- iç eki kullanılır, bu ek sayesinde fiil 'yürütmek' anlamını kazanır. ogzalinu fiili de yine do- eki ile görünüşsel geniş zamanda çekimlenir.

Bu fiili incelemek çok seçenekli analizler yapmayı gerektirir. Bunun için aşağıda çok seçenekli analizler yaptık (→Tablo 45a1, Tablo 45a2).

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-gzal-u 'yürümek' — Olumlu biçim

Tablo 45a1 — ogzalu 'yürümek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki I.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yürüyorum." v i gza (al)r ∅ (e)
"Yürüyorsun." ∅ i gza (al)r ∅ (e)
"Yürüyor." ∅ i gza ∅ ∅ y (e) +C
"Yürüyor." ∅ i gza (al)r ∅ s +V
"Yürüyoruz." v i gza (al)r t (e)
"Yürüyorsunuz." ∅ i gza (al)r t (e)
"Yürüyorlar." ∅ i gza (al)r a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne — o-gzal-u 'yürümek' — Olumlu biçim

Tablo 45a2 — ogzalu 'yürümek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yürüyorum." v i gzal(>r) (a)r ∅ (e)
"Yürüyorsun." ∅ i gzal(>r) (a)r ∅ (e)
"Yürüyor." ∅ i gzal(>∅) ∅ ∅ y (e) +C
"Yürüyor." ∅ i gzal(>r) (a)r ∅ s +V
"Yürüyoruz." v i gzal(>r) (a)r t (e)
"Yürüyorsunuz." ∅ i gzal(>r) (a)r t (e)
"Yürüyorlar." ∅ i gzal(>r) (a)r a n (e)

Not: Tablo 45a1 ve Tablo 45a2, aynı çekimi kitapta iki farklı seçenekli morfolojik analizle (I.K.: iç kök / F.K.: fiil kökü + değişim gösterimi) göstermektedir; her ikisi de kaynağa sadık kalınarak aktarılmıştır.

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne — o-gzal-in-u 'yürütmek' — Ettirgen çatı

Tablo 45b

Not: Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir; renkli/özdeş hücreler *...* ile işaretlendi.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-gzal-in-am(e)-Ø "Seni yürütüyorum." do-v-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onu yürütüyorum." — do-g-o-gzal-in-am-t(e) "Sizi yürütüyorum." do-v-a-gzal-in-am(e)-Ø "Onları yürütüyorum."
2T. do-m-o-gzal-in-am(e)-Ø "Beni yürütüyorsun." — dv-Ø-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onu yürütüyorsun." do-m-o-gzal-in-am-t(e) "Bizi yürütüyorsun." — dv-Ø-o-gzal-in-am(e)-Ø "Onları yürütüyorsun."
3T. do-m-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Beni yürütüyor." do-g-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Seni yürütüyor." dv-Ø-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onu yürütüyor." do-m-o-gzal-in-am-an(e) "Bizi yürütüyor." do-g-o-gzal-in-am-an(e) "Sizi yürütüyor." dv-Ø-o-gzal-in-a-y(e)/-am-s(e) "Onları yürütüyor."
1Ç. — do-g-o-gzal-in-am-t(e) "Seni yürütüyoruz." do-v-o-gzal-in-am-t(e) "Onu yürütüyoruz." — do-g-o-gzal-in-am-t(e) "Sizi yürütüyoruz." do-v-o-gzal-in-am-t(e) "Onları yürütüyoruz."
2Ç. do-m-o-gzal-in-am-t(e) "Beni yürütüyorsunuz." — dv-Ø-o-gzal-in-am-t(e) "Onu yürütüyorsunuz." do-m-o-gzal-in-am-t(e) "Bizi yürütüyorsunuz." — dv-Ø-o-gzal-in-am-t(e) "Onları yürütüyorsunuz."
3Ç. do-m-o-gzal-in-am-an(e) "Beni yürütüyorlar." do-g-o-gzal-in-am-an(e) "Seni yürütüyorlar." dv-Ø-o-gzal-in-am-an(e) "Onu yürütüyorlar." do-m-o-gzal-in-am-an(e) "Bizi yürütüyorlar." do-g-o-gzal-in-am-an(e) "Sizi yürütüyorlar." dv-Ø-o-gzal-in-am-an(e) "Onları yürütüyorlar."
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.7. o-şǩom-u 'yemek'

C.7. o-şǩom-u 'yemek'

Oşǩomu fiili yarı-düzenli fiillerdendir. İki ve üç argümanlı posesif geniş/şimdiki zaman çekimi düzensiz, ettirgen çatı çekimi düzenlidir. Oxenu gibi kimi fiillerin iki argümanlı çekimi geniş/şimdiki zamanda düzensiz, üç argümanlı çekimi ise düzenli oluyordu. Oysa oşǩomu fiilinin geniş/şimdiki zamanda yapılan iki ve üç argümanlı çekimlerin ikisi de bu fiili düzensiz kılıyor. Buradan da anlaşılıyor ki düzenlilik/düzensizlik durumları sabit bir kurala bağlı değil.

Bu fiilin çekiminde belirsizliğe varan çeşitlilik, Lazcayı yeni öğrenenler ve çocuklar için zorluk yaratmaktadır. Biz, geniş/şimdiki zaman iki argümanlı çekimde -mx- seslerini kök kabul edeceğiz. Bunu yaparken -or-/-o- eklerinin zaman eki olduğundan şüphe ettiğimizi de belirtmiş olalım. Bizim burada yapmaya çalıştığımız bir öneri, tartışmaya açık iğreti bir incelemedir. Birinci ve ikinci kişiler için farazî zaman belirticisi -or-, teklik üçüncü kişi için -o-. soru formu ve söz aktarmada teklik üçüncü kişi zaman belirticisi or-(s)/-o-(s) biçimindedir. -s(-) teklik üçüncü kişi belirticisi bir ektir.

Bu fiilin görünüşsel geniş zaman çekiminde kullanılan tekrar öneki o-'dur. İncelemelerimizde gördük ki üçüncü kişilerin sahip, ikinci kişilerin özne olduğu durumlarda bu önekin kullanımı 'görünür' değildir. Bu durum bu önekin kullanılmadığı anlamına gelmez. Burada fonolojinin alanına giren durum söz konusudur. O- tekrar öneki başka bir ünlüyle (bağ ekleri -u- ve -o-) karşılaştığı için 'realise' olmamıştır, açığa çıkmamıştır da denebilir. Gerçekte bu önekin bulunması gereken yerde var olduğunu farz ediyoruz (→Tablo 46b ve 46c). Kimi çevre köylerde (Art̆aşeni'ye bağlı Buna köyü gibi) bu önek önündeki ünlüye rağmen söylenmektedir.

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne

o-şǩom-u 'yemek'

Olumlu biçim

Tablo 46a

oşǩomu 'yemek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Yiyorum." o v i mx or ∅ (e)
"Yiyorsun." o ∅ i mx or ∅ (e)
"Yiyor." o ∅ i mx o ∅ y (e) +C
"Yiyor." o ∅ i mx or ∅ s +V
"Yiyoruz." o v i mx or t (e)
"Yiyorsunuz." o ∅ i mx or t (e)
"Yiyorlar." o ∅ i mx or a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, sahip

o-şǩom-u 'yemek'

Posesif çatı

Tablo 46b

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Shp. (sahip) kişisini gösterir.

Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — o-g-i-mx-or-∅ "Senin herhangi bir şeyini yiyorum." o-v-u-mx-or-∅ "Onun herhangi bir şeyini yiyorum." — o-g-i-mx-or-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyorum." o-v-u-mx-or-∅ "Onların herhangi bir şeylerini yiyorum."
2T. o-m-i-mx-or-∅ "Benim herhangi bir şeyimi yiyorsun." — ∅-∅-u-mx-or-∅ "Onun herhangi bir şeyini yiyorsun." o-m-i-mx-or-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorsun." — ∅-∅-u-mx-or-∅ "Onların herhangi bir şeyini yiyorsun."
3T. o-m-i-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyor." o-g-i-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyor." ∅-∅-u-mx-o-y(e)/-s(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyor." o-m-i-mx-or-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyor." o-g-i-mx-or-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyor." ∅-∅-u-mx-o-y(e)/-o-s(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyor."
1Ç. — o-g-i-mx-or-t(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyoruz." o-v-u-mx-or-t(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyoruz." — o-g-i-mx-or-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyoruz." o-v-u-mx-or-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyoruz."
2Ç. o-m-i-mx-or-t(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyorsunuz." — ∅-∅-u-mx-or-t(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyorsunuz." o-m-i-mx-or-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorsunuz." — ∅-∅-u-mx-or-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyorsunuz."
3Ç. o-m-i-mx-or-an(e) "Benim herhangi bir şeyimi yiyorlar." o-g-i-mx-or-an(e) "Senin herhangi bir şeyini yiyorlar." ∅-∅-u-mx-or-an(e) "Onun herhangi bir şeyini yiyorlar." o-m-i-mx-or-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi yiyorlar." o-g-i-mx-or-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi yiyorlar." ∅-∅-u-mx-or-an(e) "Onların herhangi bir şeylerini yiyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

İki argümanlı fiil çekimi: yaptıran özne ve yapan özne

o-şǩom-ap-u 'yedirmek'

Ettirgen çatı

Tablo 46c

Satırlar Yt.Ö. (yapan özne), sütunlar Y.Ö. (yaptıran özne) kişisini gösterir.

Yt.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — o-g-o-şǩom-ap-am(e)-∅ "Sana yediriyorum." o-v-o-şǩom-ap-am(e)-∅ "Ona yediriyorum." — o-g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Size yediriyorum." o-v-a-şǩom-ap-am(e)-∅ "Onlara yediriyorum."
2T. o-m-o-şǩom-ap-am(e)-∅ "Bana yediriyorsun." — ∅-∅-o-şǩom-ap-am(e)-∅ "Ona yediriyorsun." o-m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bize yediriyorsun." — ∅-∅-o-şǩom-ap-am(e)-∅ "Onlara yediriyorsun."
3T. o-m-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana yediriyor." o-g-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana yediriyor." ∅-∅-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona yediriyor." o-m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bize yediriyor." o-g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Size yediriyor." ∅-∅-o-şǩom-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara yediriyor."
1Ç. — o-g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Sana yediriyoruz." o-v-o-şǩom-ap-am-t(e) "Ona yediriyoruz." — o-g-o-şǩom-ap-am-t(e) "Size yediriyoruz." o-v-o-şǩom-ap-am-t(e) "Onlara yediriyoruz."
2Ç. o-m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bana yediriyorsunuz." — ∅-∅-o-şǩom-ap-am-t(e) "Ona yediriyorsunuz." o-m-o-şǩom-ap-am-t(e) "Bize yediriyorsunuz." — ∅-∅-o-şǩom-ap-am-t(e) "Onlara yediriyorsunuz."
3Ç. o-m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bana yediriyorlar." o-g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Sana yediriyorlar." ∅-∅-o-şǩom-ap-am-an(e) "Ona yediriyorlar." o-m-o-şǩom-ap-am-an(e) "Bize yediriyorlar." o-g-o-şǩom-ap-am-an(e) "Size yediriyorlar." ∅-∅-o-şǩom-ap-am-an(e) "Onlara yediriyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.8. o-l-va 'gitmek'

C.8. o-l-va 'gitmek'

O-l-va veya oxt̆imu yarı-düzenli fiillerdendir. Oxt̆imu masdarı, ĞVANDİ alt-diyalektinde kullanılmamaktadır. Bu masdar formunun Arkabi diyalektinde bulunduğunu biliyoruz. Fiil kökü, eylemin oluş zamanına ve/veya kişilere göre değiştiği için çekimi zor bir fiildir. Kök olarak kimi zaman -l-, kimi zaman -d- kimi zaman da -t̆- görülür. Basit gelecek zaman teklik birinci kişisinin çekiminde kök -d- iken planmış, tarihi belli gelecek zamanda kök -t̆-.

olva/oxt̆imu 'gitmek'

→ v-i-d-ar(e) "Gideceğim." (Teklik birinci kişi, basit gelecek zaman)

→ v-u-l-ur(e). "Gidiyorum." (Teklik birinci kişi, geniş/şimdiki zaman)

→ v-i-t̆-ar(e) "Gidiyor olacağım." (Teklik birinci kişi, planmış, tarihi belli gelecek zaman)

Olva fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi tekrar öneki menda-/mende- ile yapılır. Bu önek kendisinden sonra gelen kimi ünlü ve ünsüzlere göre şekil alır. Örneğin kendisinden sonra geniş bir ünlü (a, o) varsa önek mendv-: Medv-a-l-u. "Gidebildi." ; dar bir ünlü (i, u,) mend-: Med-i-l-en. "Gidilebilir."; v-(u); /m-(a)-/, /g-(a)/ birleşik eklerinden biri varsa mende-: Mende-v-u-l-ur(e) "Giderim."; bağ eki olmadan kullanımı ise sürekli menda-: menda-f-t̆-i. "Gittim." biçimindedir.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne

o-l-va veya oxt̆imu 'gitmek'

Olumlu biçim

Tablo 47a

olva (veya oxt̆imu) 'gitmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Giderim." mende v u l ur ∅ (e)
"Gidersin." mend ∅ u l ur ∅ (e)
"Gider." mend ∅ u l u ∅ n (e)
"Gider." mend ∅ u l ur e n (e)
"Gideriz." mende v u l ur t (e)
"Gidersiniz." mend ∅ u l ur t (e)
"Giderler." mend ∅ u l ur a n (e)

(Not: kaynakta bu tablonun başlığı da "Tablo 47a" olarak basılmıştır — aşağıdaki yeterlilik tablosuyla aynı numarayı taşıması muhtemelen kaynaktaki bir dizgi hatasıdır, olduğu gibi aktarıldı.)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne

o-l-va veya oxt̆imu 'gitmek'

Yeterlilik çekimi

Tablo 47a

olva veya oxt̆imu 'gitmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Gidebiliyorum." mende m a l er e n (e)
"Gidebiliyorum." mende m a l e ∅ n (e)
"Gidebiliyorsun." mende g a l er e n (e)
"Gidebiliyorsun." mende g a l e ∅ n (e)
"Gidebiliyor." mendv ∅ a l er e n (e)
"Gidebiliyor." mendv ∅ a l e ∅ n (e)
"Gidebiliyoruz." mende m a l er a n (e)
"Gidebiliyorsunuz." mende g a l er a n (e)
"Gidebiliyorlar." mendv ∅ a l er a n (e)
Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.9. mo-l-va 'gelmek'

C.9. mo-l-va 'gelmek'

Molva fiili olva fiilin başına mo- yapım öneki getirilerek türetilmiştir. Kök aynı olduğu hâlde kimi çekimler, olva fiilinden farklı olabiliyor. Örneğin emir kipi çekiminde olva 'gitmek' → İ-d-i ! "Git." biçiminde -d- kökü ile çekimlenirken molva fiili ko-mo-xt̆-i. "Gel !" biçiminde -xt̆- kökü ile çekimlenir. Olva fiilinde kişi önekleri çekimli fiilin başında yer alırken molva fiilinde mo- yapım öneki ile fiil kökü arasında yer alırlar. Görünüşsel geniş zaman çekimi bahsinde ise olva fiili menda-/mende tekrar önekini alırken molva fiili ko- tekrar önekini almaktadır: ko-movulur(e). "Gelirim-tekrarlanan eylem-."

Bu fiilin kökü, çekim sırasında kişilere ve eylemin oluş zamanına göre değişmektedir. Örneğin basit geçmiş zaman teklik birinci kişisinin çekiminde kök -t̆- iken teklik üçüncü kişi çekiminde kök -xt-'dir:

molva/moxt̆imu 'gelmek'

→ mo-p̌[^34]-t̆-i "Geldim." (Teklik birinci kişi, basit geçmiş zaman)

→ mo-∅-xt̆u "Geldi." (Teklik üçüncü kişi, basit geçmiş zaman)

[^34]: Başka diyalektlerde -p̆-/-p- biçimindedir.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne

mo-l-va 'gelmek'

Olumlu biçim

Tablo 48a

mo-l-va 'gelmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. Y.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Geliyorum." ko mo v u l ur ∅ (e)
"Geliyorsun." ko m ∅ u l ur ∅ (e)
"Geliyor." ko m ∅ u l u ∅ n (e)
"Geliyor." ko m ∅ u l ur e n (e)
"Geliyoruz." ko mo v u l ur t (e)
"Geliyorsunuz." ko m ∅ u l ur t (e)
"Geliyorlar." ko m ∅ u l ur a n (e)

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne

mo-l-va veya moxt̆imu 'gelmek'

Yeterlilik çekimi

Tablo 48b

molva veya moxt̆imu 'gelmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. Y.Ön K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Gelebiliyorum." ko mo m a l er e n (e)
"Gelebiliyorum." ko mo m a l e ∅ n (e)
"Gelebiliyorsun." ko mo g a l er e n (e)
"Gelebiliyorsun." ko mo g a l e ∅ n (e)
"Gelebiliyor." ko mv ∅ a l er e n (e)
"Gelebiliyor." ko mv ∅ a l e ∅ n (e)
"Gelebiliyoruz." ko mo m a l er a n (e)
"Gelebiliyorsunuz." ko mo g a l er a n (e)
"Gelebiliyorlar." ko mv ∅ a l er a n (e)

(Not: kaynakta 9. satırın çevirisi "Gelebiliyorrlar." biçiminde fazladan bir "r" ile dizilmiştir; olası bir dizgi hatası, burada "Gelebiliyorlar." olarak normalize edildi.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.10. do-xun-u 'oturmak', 'oturtmak'

C.10. do-xun-u 'oturmak', 'oturtmak'

Doxunu fiili yarı-düzenli fiillerdendir. Bu fiilin görünüşsel geniş zaman çekimi tekrar öneki ko- ile yapılır. Yapım öneki do- çekimli fiilin başında yer alır. Görünüşsel geniş zaman çekiminde bir tekrar öneki olan ko-, do- yapım önekinden önce gelir: ko-do-p-xed-ur. "Otururum-tekrarlanan eylem-." Fiil kökünün değişimini kabaca açıklayalım: -xun- iki ve/veya üç argümanlı çekimlerde; -xed-, tek argümanlı çekimde; -x- şimdiki zaman tek argümanlı çekimde görülür. Bu fiilin -x- kökü le yapılan görünüşsel geniş zaman çekimi yoktur.

Tek argümanlı fiil çekimi: Özne

do-xun-u 'oturmak'

Olumlu biçim

Tablo 49

doxunu 'oturmak' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. Y.Ön. K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Oturuyorum." ko do p xed ur ∅ (e)
"Oturuyorsun." ko do ∅ xed ur ∅ (e)
"Oturuyor." ko do ∅ xed u ∅ n (e)
"Oturuyor." ko do ∅ xed ur e n (e)
"Oturuyoruz." ko do p xed ur t (e)
"Oturuyorsunuz." ko do ∅ xed ur t (e)
"Oturuyorlar." ko do ∅ xed ur a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, yararlanan

do-xun-u 'oturmak'

Benefikatif-Ettirgen çatı

Tablo 50

Satırlar Yt.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir.

Yt.Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. ko-do-v-i-xun-am(e)-∅ "Kendim için oturtuyorum." ko-do-g-i-xun-am(e)-∅ "Senin için oturtuyorum." ko-do-v-u-xun-am(e)-∅ "Onun için oturtuyorum." — ko-do-g-i-xun-am-t(e) "Sizin için oturtuyorum." ko-do-v-u-xun-am(e)-∅ "Onlar için oturtuyorum."
2T. ko-do-m-i-xun-am(e)-∅ "Kendim için oturtuyorsun." ko-d-∅-i-xun-am(e)-∅ "Kendin için oturtuyorsun." ko-d-∅-u-xun-am(e)-∅ "Onun için oturtuyorsun." ko-do-m-i-xun-am-t(e) "Bizim için oturtuyorsun." — ko-d-∅-u-xun-am(e)-∅ "Onlar için oturtuyor sun."
3T. ko-do-m-i-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Kendim için oturtuyor." ko-do-g-i-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için oturtuyor." ko-d-∅-i-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Kendisi için oturtuyor." / ko-d-∅-u-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için oturtuyor." ko-do-m-i-xun-am-an(e) "Bizim için oturtuyor." ko-do-g-i-xun-am-an(e) "Sizin için oturtuyor." ko-d-∅-u-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için oturtuyor."
1Ç. — ko-do-g-i-xun-am-t(e) "Senin için oturtuyoruz." ko-do-v-u-xun-am-t(e) "Onun için oturtuyoruz." ko-do-v-i-xun-am-t(e) "Kendimiz için oturtuyoruz." ko-do-g-i-xun-am-t(e) "Sizin için oturtuyoruz." ko-do-v-u-xun-am-t(e) "Onlar için oturtuyoruz."
2Ç. ko-do-m-i-xun-am-t(e) "Kendim için oturtuyorsunuz." ko-d-∅-u-xun-am-t(e) "Onun için oturtuyorsunuz." ko-do-m-i-xun-am-t(e) "Bizim için oturtuyorsunuz." ko-d-∅-i-xun-am-t(e) "Kendiniz için oturtuyorsunuz." ko-d-∅-u-xun-am-t(e) "Onlar için oturtuyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-i-xun-am-an(e) "Kendim için oturtuyorlar." ko-do-g-i-xun-am-an(e) "Senin için oturtuyorlar." ko-d-∅-u-xun-am-an(e) "Onun için oturtuyorlar." ko-do-m-i-xun-am-an(e) "Bizim için oturtuyorlar." ko-do-g-i-xun-am-an(e) "Sizin için oturtuyorlar." ko-d-∅-i-xun-am-an(e) "Kendileri için oturtuyor." / ko-d-∅-u-xun-am-an(e) "Onlar için oturtuyorlar."

(Not: bu tablonun kaynaktaki 2Ç satırı/2T sütunu kesişen hücresi boş bırakılmıştır — köşegen (özne=nesne grubu) hücreleri kitapta genellikle boş bırakılır.)

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne

do-xun-u 'oturtmak'

Ettirgen çekim

Tablo 51

Satırlar Y.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir.

Y.Ö. \ Yt.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ko-do-g-o-xun-am(e)-∅ "Seni oturtuyorum." ko-do-v-o-xun-am(e)-∅ "Onu oturtuyorum." — ko-do-g-o-xun-am-t(e) "Sizi oturtuyorum." ko-do-v-o-xun-am(e)-∅ "Onları oturtuyorum."
2T. ko-do-m-o-xun-am(e)-∅ "Beni oturtuyorsun." — ko-dv-∅-o-xun-am(e)-∅ "Onu oturtuyorsun." ko-do-m-o-xun-am-t(e) "Bizi oturtuyorsun." — ko-dv-∅-o-xun-am(e)-∅ "Onları oturtuyorsun."
3T. ko-do-m-o-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Beni oturtuyor." ko-do-g-o-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Seni oturtuyor." ko-dv-∅-o-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Onu oturtuyor." ko-do-m-o-xun-am-an(e) "Bizi oturtuyor." ko-do-g-o-xun-am-an(e) "Sizi oturtuyor." ko-dv-∅-o-xun-a-y(e)/-am-s(e) "Onları oturtuyor."
1Ç. — ko-do-g-o-xun-am-t(e) "Seni oturtuyoruz." ko-do-v-o-xun-am-t(e) "Onu oturtuyoruz." — ko-do-g-o-xun-am-t(e) "Sizi oturtuyoruz." ko-do-v-o-xun-am-t(e) "Onları oturtuyoruz."
2Ç. ko-do-m-o-xun-am-t(e) "Beni oturtuyorsunuz." — ko-dv-∅-o-xun-am-t(e) "Onu oturtuyorsunuz." ko-do-m-o-xun-am-t(e) "Bizi oturtuyorsunuz." — ko-dv-∅-o-xun-am-t(e) "Onları oturtuyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-o-xun-am-an(e) "Beni oturtuyorlar." ko-do-g-o-xun-am-an(e) "Seni oturtuyorlar." ko-dv-∅-o-xun-am-an(e) "Onu oturtuyorlar." ko-do-m-o-xun-am-an(e) "Bizi oturtuyorlar." ko-do-g-o-xun-am-an(e) "Sizi oturtuyorlar." ko-dv-∅-o-xun-am-an(e) "Onları oturtuyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne1, yaptıran özne2, yapan özne

do-xun-ap-u 'oturtmak'

Katmerli Ettirgen çatı

Tablo 52

Satırlar Yt.Ö1. (birinci yaptıran özne), sütunlar Yt.Ö2. (ikinci yaptıran özne) kişisini gösterir.

Yt.Ö1. \ Yt.Ö2. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — ko-do-g-o-xun-ap-am(e)-∅ "Sana oturtturuyorum." ko-do-v-o-xun-ap-am(e)-∅ "Ona oturtturuyorum." — ko-do-g-o-xun-ap-am-t(e) "Size oturtturuyorum." ko-do-v-o-xun-ap-am(e)-∅ "Onlara oturtturuyorum."
2T. ko-do-m-o-xun-ap-am(e)-∅ "Bana oturtturuyorsun." — ko-dv-∅-o-xun-ap-am(e)-∅ "Ona oturtturuyorsun." ko-do-m-o-xun-ap-am-t(e) "Bize oturtturuyorsun." — ko-dv-∅-o-xun-ap-am(e)-∅ "Onlara oturtturuyorsun."
3T. ko-do-m-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana oturtturuyor." ko-do-g-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana oturtturuyor." ko-dv-∅-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona oturtturuyor." ko-do-m-o-xun-ap-am-an(e) "Bize oturtturuyor." ko-do-g-o-xun-ap-am-an(e) "Size oturtturuyor." ko-dv-∅-o-xun-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara oturtturuyor."
1Ç. — ko-do-g-o-xun-ap-am-t(e) "Sana oturtturuyoruz." ko-do-v-o-xun-ap-am-t(e) "Ona oturtturuyoruz." — ko-do-g-o-xun-ap-am-t(e) "Size oturtturuyoruz." ko-do-v-o-xun-ap-am-t(e) "Onlara oturtturuyoruz."
2Ç. ko-do-m-o-xun-ap-am-t(e) "Bana oturtturuyorsunuz." — ko-dv-∅-o-xun-ap-am-t(e) "Ona oturtturuyorsunuz." ko-do-m-o-xun-ap-am-t(e) "Bize oturtturuyorsunuz." — ko-dv-∅-o-xun-ap-am-t(e) "Onlara oturtturuyorsunuz."
3Ç. ko-do-m-o-xun-ap-am-an(e) "Bana oturtturuyorlar." ko-do-g-o-xun-ap-am-an(e) "Sana oturtturuyorlar." ko-dv-∅-o-xun-ap-am-an(e) "Ona oturtturuyorlar." ko-do-m-o-xun-ap-am-an(e) "Bize oturtturuyorlar." ko-do-g-o-xun-ap-am-an(e) "Size oturtturuyorlar." ko-dv-∅-o-xun-ap-am-an(e) "Onlara oturtturuyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.11. o-ş-u 'içmek'

C.11. o-ş-u 'içmek'

Oşu fiili üç sesteş fiilin ortak masdar kökü olan düzenli bir fiildir. Türkçedeki 'içmek', 'örmek' ve 'hatırlamak' fiilleri Lazcada oşu masdarlı fiille ifade edilir ve çekimlenir: oşu 'içmek' → p-ş-um "İçiyorum."; oşu 'örmek' → p-ş-um "Örüyorum."; oşu 'hatırlamak' → m-ş-um "Hatırlıyorum."

Oşu 'örmek' ve 'hatırlamak' fiillerinin aldığı tekrar önekleri farklıdır. Örneğin oşu 'örmek' do- tekrar önekini alırken oşu 'içmek' o- tekrar önekini almaktadır. Oşu 'hatırlamak' fiili sadece ko- olumluluk (=préfixe affirmatif) önekini almaktadırlar. Oşu 'hatırlamak' fiili 'tekrar öneki' almaz çünkü bu fiilin görünüşsel geniş zaman çekimi yoktur.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi bizim burada inceleme konusu yaptığımız oşu 'içmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi o- öneki iledir. Bu önek, temel masdar öneki o- ile karıştırılmamalıdır, bu önekin bu kullanımda tekrar foksiyonu vardır. Bağ eki olmadan iki argümanlı olarak çekimlendiği gibi, -i- ve -u- bağ ekileri üç argümanlı çekimi de yapılabilir. Ayrıca -o- bağ eki ve -ap- ettirgenlik eki ile ettirgen çatı çekimi yapılır (→Tablo 54 ve 55).

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne

o-ş-u 'içmek'

Olumlu biçim

Tablo 53

oşu 'içmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"İçiyorum." o p ş um ∅ (e)
"İçiyorsun." o ∅ ş um ∅ (e)
"İçiyor." o ∅ ş u ∅ y (e) +C
"İçiyor." o ∅ ş um ∅ s +V
"İçiyoruz." o p ş um t (e)
"İçiyorsunuz." o ∅ ş um t (e)
"İçiyorlar." o ∅ ş um a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, sahip

o-ş-u 'içmek'

Posesif çatı

Tablo 54

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Shp. (sahip) kişisini gösterir.

Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. o-v-i-ş-um(e)-∅ "Kendime ait herhangi bir şeyi içiyorum." o-g-i-ş-um(e)-∅ "Senin herhangi bir şeyini içiyorum." o-v-u-ş-um(e)-∅ "Onun herhangi bir şeyini içiyorum." — o-g-i-ş-um-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi içiyorum." o-v-u-ş-um(e)-∅ "Onların herhangi bir şeylerini içiyorum."
2T. o-m-i-ş-um(e)-∅ "Benim herhangi bir şeyimi içiyorsun." ∅-i-ş-um(e)-∅ "Kendine ait herhangi bir şeyi içiyorsun." ∅-∅-u-ş-um(e)-∅ "Onun herhangi bir şeyini içiyorsun." o-m-i-ş-um-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorsun." — ∅-∅-u-ş-um(e)-∅ "Onların herhangi bir şeylerini içiyorsun."
3T. o-m-i-ş-u-y(e)/-um-s(e) "Benim herhangi bir şeyimi içiyor." o-g-i-ş-u-y(e)/-um-s(e) "Senin herhangi bir şeyini içiyor." o-∅-i-ş-u-y(e)/-um-s(e) "Kendine ait herhangi bir şeyi içiyor." / ∅-∅-u-ş-u-y(e)/-s(e) "Onun herhangi bir şeyini içiyor." o-m-i-ş-um-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi içiyor." o-g-i-ş-um-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi içiyor." ∅-∅-u-ş-u-y(e)/-um-s(e) "Onların herhangi bir şeylerini içiyor."
1Ç. — o-g-i-ş-um-t(e) "Senin herhangi bir şeyini içiyoruz." o-v-u-ş-um-t(e) "Onun herhangi bir şeyini içiyoruz." o-v-i-ş-um-t(e) "Kendimize ait herhangi bir şeyi içiyoruz." o-g-i-ş-um-t(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi içiyoruz." o-v-u-ş-um-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini içiyoruz."
2Ç. o-m-i-ş-um-t(e) "Benim herhangi bir şeyimi içiyorsunuz." — ∅-∅-u-ş-um-t(e) "Onun herhangi bir şeyini içiyorsunuz." o-m-i-ş-um-t(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorsunuz." o-∅-i-ş-um-t(e) "Kendinize ait herhangi bir şeyinizi içiyorsunuz." ∅-∅-u-ş-um-t(e) "Onların herhangi bir şeylerini içiyorsunuz."
3Ç. o-m-i-ş-um-an(e) "Benim herhangi bir şeyimi içiyorlar." o-g-i-ş-um-an(e) "Senin herhangi bir şeyini içiyorlar." ∅-∅-u-ş-um-an(e) "Onun herhangi bir şeyini içiyorlar." o-m-i-ş-um-an(e) "Bizim herhangi bir şeyimizi içiyorlar." o-g-i-ş-um-an(e) "Sizin herhangi bir şeyinizi içiyorlar." o-∅-i-ş-um-an(e) "Kendilerine ait herhangi bir şeylerini içiyorlar." / ∅-∅-u-ş-um-an(e) "Onların herhangi bir şeylerini içiyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

İki argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne

o-ş-vap-u 'içirmek'

Ettirgen çatı

Tablo 55

Satırlar Yr.Ö. (yaptıran özne), sütunlar Y.Ö. (yapan özne) kişisini gösterir.

Yr.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — o-g-o-ş-vap-am(e)-∅ "Sana içiriyorum." o-v-o-ş-vap-am(e)-∅ "Ona içiriyorum." — o-g-o-ş-vap-am-t(e) "Size içiriyorum." o-v-o-ş-vap-am(e)-∅ "Onlara içiriyorum."
2T. o-m-o-ş-vap-am(e)-∅ "Bana içiriyorsun." — ∅-∅-o-ş-vap-am(e)-∅ "Ona içiriyorsun." o-m-o-ş-vap-am-t(e) "Bize içiriyorsun." — ∅-∅-o-ş-vap-am(e)-∅ "Onlara içiriyorsun."
3T. o-m-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana içiriyor." o-g-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana içiriyor." ∅-∅-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona içiriyor." o-m-o-ş-vap-am-an(e) "Bize içiriyor." o-g-o-ş-vap-am-an(e) "Size içiriyor." ∅-∅-o-ş-vap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara içiriyor."
1Ç. — o-g-o-ş-vap-am-t(e) "Sana içiriyoruz." o-v-o-ş-vap-am-t(e) "Ona içiriyoruz." — o-g-o-ş-vap-am-t(e) "Size içiriyoruz." o-v-o-ş-vap-am-t(e) "Onlara içiriyoruz."
2Ç. o-m-o-ş-vap-am-t(e) "Bana içiriyorsunuz." — ∅-∅-o-ş-vap-am-t(e) "Ona içiriyorsunuz." o-m-o-ş-vap-am-t(e) "Bize içiriyorsunuz." — ∅-∅-o-ş-vap-am-t(e) "Onlara içiriyorsunuz."
3Ç. o-m-o-ş-vap-am-an(e) "Bana içiriyorlar." o-g-o-ş-vap-am-an(e) "Sana içiriyorlar." ∅-∅-o-ş-vap-am-an(e) "Ona içiriyorlar." o-m-o-ş-vap-am-an(e) "Bize içiriyorlar." o-g-o-ş-vap-am-an(e) "Size içiriyorlar." ∅-∅-o-ş-vap-am-an(e) "Onlara içiriyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.12. o-zit̆-u 'demek'

C.12. o-zit̆-u 'demek'

Ozit̆u[^35] fiili, çekimi değişken ve değişken olduğu için kullanımı zor fiillerdendir. Görünüşsel geniş zaman do- tekrar öneki ile çekimlenir. Do- öneki, çekim sırasında kendisinden sonra gelen ünlülere göre şekil alır: Geniş ünlüler olan /a/, /o/'nun önüde dv-, dar ünlüler /i/ ve /u/'nun önünde d- biçiminde olur.

[^35]: Bu arada bu fiilin çekiminde karşımıza çıkan -t̆ǩ- kökü Arkabi'de kullanılan oktu masdarlı kullanımdan geliyor olabilir. Burada bir tartışma payı bırakıyoruz.

Ozit̆u ve benzeri yarı-düzenli fiiller, çocuklar ve Lazcayı yeni öğrenenlere çekim sırasında güçlükler çırmaktadır. İki argümanlı çekimde düzensiz olan bu fiil, üç argümanlı çekimde düzenlidir. Ancak üç argümanlı çekimde de zamana bağlı olarak fiilin kökünde değişiklik olmaktadır.

ozit̆u 'demek'

Yalın çekim (özne + nesne):

→ V-i-t̆-ur(e). "Diyorum." (İki argüman, şimdiki zaman)

→ V-i-t̆-urt̆ar(e). "Diyor olacağım." (İki argüman, gelecekte geniş zaman veya planlı gelecek zaman)

→ V-i-t̆-urt̆art̆u. "Diyor olacaktım." (İki argüman, geçmişte kalmış gerçekleşmemiş planlı gelecek zaman)

→ P̌-t̆ǩ-vart̆u. "Diyecektim." (İki argüman, şarta bağlı gerçekleşmesi imkânsız gelecek zaman)

→ P̌-t̆ǩ-vi. "Dedim." (İki argüman, basit geçmiş zaman)

→ V-i-t̆-urt̆i. "Diyordum." (İki argüman, hikâye geçmiş zaman-imparfait-)

→ P̌-t̆ǩ-var(e). "Diyeceğim." (İki argüman, basit gelecek zaman)

→ P̌-t̆ǩ-vi dort̆u. "Demiştim." (İki argüman, katmerli geçmiş geçmiş zaman)

Destinatif çekim (özne + nesne + dolaylı tümleç):

→ g-i-ʒ̆-omer(e). "Sana diyorum." (Üç argüman, şimdiki zaman)

→ g-i-ʒ̆-omert̆ar(e). "Sana diyor olacağım." (Üç argüman, gelecekte geniş zaman veya planlı gelecek zaman)

→ g-i-ʒ̆-omert̆art̆u. "Sana diyor olacaktım." (Üç argüman, geçmişte kalmış gerçekleşmemiş planlı gelecek zaman)

→ g-i-ʒ̆-vart̆u. "Sana diyecektim." (Üç argüman, şarta bağlı gerçekleşmesi imkânsız gelecek zaman)

→ g-i-ʒ̆-vi. "Sana dedim." (Üç argüman, basit geçmiş zaman)

→ g-i-ʒ̆-omert̆i. "Sana diyordum." (Üç argüman, hikâye geçmiş zaman-imparfait-)

→ g-i-ʒ̆-var(e). "Sana diyeceğim." (Üç argüman, basit gelecek zaman)

→ g-i-ʒ̆-vi dort̆u. "Sana demiştim." (Üç argüman, katmerli geçmiş geçmiş zaman)

Beneficatif çekim (özne + nesne + zarf tümleci):

→ g-i-zit̆-am(e). "Senin için diyorum." (Üç argüman, şimdiki zaman)

→ g-i-zit̆-amt̆ar(e). "Senin için diyor olacağım." (Üç argüman, gelecekte geniş zaman veya planlı gelecek zaman)

→ g-i-zit̆-amt̆art̆u. "Senin için diyor olacaktım." (Üç argüman, geçmişte kalmış gerçekleşmemiş planlı gelecek zaman)

→ g-i-zit̆-art̆u. "Senin için diyecektim." (Üç argüman, şarta bağlı gerçekleşmesi imkânsız gelecek zaman)

→ g-i-zit̆-i. "Senin için dedim." (Üç argüman, basit geçmiş zaman)

→ g-i-zit̆-amt̆i. "Senin için diyordum." (Üç argüman, hikâye geçmiş zaman -imparfait-)

→ g-i-zit̆-ar(e). "Senin için diyeceğim." (Üç argüman, basit gelecek zaman)

→ g-i-zit̆-i dort̆u. "Sana demiştim." (Üç argüman, katmerli geçmiş geçmiş zaman)

Örneklerde de görüldüğü gibi masdar kökü olan -zit̆-, kimi yerde -t̆- kimi yerde -t̆ǩ- kimi yerde ise -ʒ̆- biçimindedir. Köklerin belirlenmesinde zaman ve argüman sayısı ikisi birden tayin edici olmaktadır. Bu arada bağ eki -u- ile birlikte tekrar önekinin kullanılmadığı daha doğrusu 'realize' olmadığı görülmektedir (→Tablo 57).

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne

o-zit̆-u 'demek'

Olumlu biçim

Tablo 56a

ozit̆u 'demek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Diyorum." do v i t̆ ur ∅ (e)
"Diyorsun." d ∅ i t̆ ur ∅ (e)
"Diyor." d ∅ i t̆ u ∅ y (e) +C
"Diyor." d ∅ i t̆ ur ∅ s +V
"Diyoruz." do v i t̆ ur t (e)
"Diyorsunuz." d ∅ i t̆ ur t (e)
"Diyorlar." d ∅ i t̆ ur a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, yararlanan, nesne

o-zit̆-u 'demek'

Benefikatif çatı

Tablo 57

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Yr. (yararlanan) kişisini gösterir.

Ö. \ Yr. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-i-zit̆-am(e)-∅ "Senin için söylüyorum." do-v-u-zit̆-am(e)-∅ "Onun için söylüyorum." — do-g-i-zit̆-am-t(e) "Sizin için söylüyorum." do-v-u-zit̆-am(e)-∅ "Onlar için söylüyorum."
2T. do-m-i-zit̆-am(e)-∅ "Benim için söylüyorsun." — d-∅-u-zit̆-am(e)-∅ "Onun için söylüyorsun." do-m-i-zit̆-am-t(e) "Bizim için söylüyorsun." — d-∅-u-zit̆-am(e)-∅ "Onlar için söylüyorsun."
3T. do-m-i-zit̆-a-y(e)/-am-s(e) "Benim için söylüyor." do-g-i-zit̆-a-y(e)/-am-s(e) "Senin için söylüyor." d-∅-u-zit̆-a-y(e)/-am-s(e) "Onun için söylüyor." do-m-i-zit̆-am-an(e) "Bizim için söylüyor." do-g-i-zit̆-am-an(e) "Sizin için söylüyor." d-∅-u-zit̆-a-y(e)/-am-s(e) "Onlar için söylüyor."
1Ç. — do-g-i-zit̆-am-t(e) "Senin için söylüyoruz." do-v-u-zit̆-am-t(e) "Onun için söylüyoruz." — do-g-i-zit̆-am-t(e) "Sizin için söylüyoruz." do-v-u-zit̆-am-t(e) "Onlar için söylüyoruz."
2Ç. do-m-i-zit̆-am-t(e) "Benim için söylüyorsunuz." — d-∅-u-zit̆-am-t(e) "Onun için söylüyorsunuz." do-m-i-zit̆-am-t(e) "Bizim için söylüyorsunuz." — d-∅-u-zit̆-am-t(e) "Onlar için söylüyorsunuz."
3Ç. do-m-i-zit̆-am-an(e) "Benim için söylüyorlar." do-g-i-zit̆-am-an(e) "Senin için söylüyorlar." d-∅-u-zit̆-am-an(e) "Onun için söylüyorlar." do-m-i-zit̆-am-an(e) "Bizim için söylüyorlar." do-g-i-zit̆-am-an(e) "Sizin için söylüyorlar." d-∅-u-zit̆-am-an(e) "Onlar için söylüyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne

o-zit̆-ap-u 'söyletmek'

Ettirgen çatı

Tablo 58

Satırlar Yt.Ö. (yapan özne), sütunlar Y.Ö. (yaptıran özne) kişisini gösterir.

Yt.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Sana söyletiyorum." do-v-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Ona söyletiyorum." — do-g-o-zit̆-ap-am-t(e) "Size söyletiyorum." do-v-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Onlara söyletiyorum."
2T. do-m-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Bana söyletiyorsun." — dv-∅-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Ona söyletiyorsun." do-m-o-zit̆-ap-am-t(e) "Bize söyletiyorsun." — dv-∅-o-zit̆-ap-am(e)-∅ "Onlara söyletiyorsun."
3T. do-m-o-zit̆-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana söyletiyor." do-g-o-zit̆-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana söyletiyor." dv-∅-o-zit̆-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Ona söyletiyor." do-m-o-zit̆-ap-am-an(e) "Bize söyletiyor." do-g-o-zit̆-ap-am-an(e) "Size söyletiyor." dv-∅-o-zit̆-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onlara söyletiyor."
1Ç. — do-g-o-zit̆-ap-am-t(e) "Sana söyletiyoruz." do-v-o-zit̆-ap-am-t(e) "Ona söyletiyoruz." — do-g-o-zit̆-ap-am-t(e) "Size söyletiyoruz." do-v-o-zit̆-ap-am-t(e) "Onlara söyletiyoruz."
2Ç. do-m-o-zit̆-ap-am-t(e) "Bana söyletiyorsunuz." — dv-∅-o-zit̆-ap-am-t(e) "Ona söyletiyorsunuz." do-m-o-zit̆-ap-am-t(e) "Bize söyletiyorsunuz." — dv-∅-o-zit̆-ap-am-t(e) "Onlara söyletiyorsunuz."
3Ç. do-m-o-zit̆-ap-am-an(e) "Bana söyletiyorlar." do-g-o-zit̆-ap-am-an(e) "Sana söyletiyorlar." dv-∅-o-zit̆-ap-am-an(e) "Ona söyletiyorlar." do-m-o-zit̆-ap-am-an(e) "Bize söyletiyorlar." do-g-o-zit̆-ap-am-an(e) "Size söyletiyorlar." dv-∅-o-zit̆-ap-am-an(e) "Onlara söyletiyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, hedef, nesne

o-zit̆-u 'demek'

Destinatif biçim

Tablo 59

Satırlar Ö. (özne), sütunlar H. (hedef) kişisini gösterir.

Ö. \ H. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-i-ʒ̆-omer(e)-∅ "Sana söylüyorum." do-v-u-ʒ̆-omer(e)-∅ "Ona söylüyorum." — do-g-i-ʒ̆-omer-t(e) "Size söylüyorum." do-v-u-ʒ̆-omer(e)-∅ "Onlara söylüyorum."
2T. do-m-i-ʒ̆-omer(e)-∅ "Bana söylüyorsun." — d-∅-u-ʒ̆-omer(e)-∅ "Ona söylüyorsun." do-m-i-ʒ̆-omer-t(e) "Bize söylüyorsun." — d-∅-u-ʒ̆-omer(e)-∅ "Onlara söylüyorsun."
3T. do-m-i-ʒ̆-omey(e)/-e(r)-s(e) "Bana söylüyor." do-g-i-ʒ̆-omey(e)/-e(r)-s(e) "Sana söylüyor." d-∅-u-ʒ̆-omey(e)/-e(r)-s(e) "Ona söylüyor." do-m-i-ʒ̆-omer-an(e) "Bize söylüyor." do-g-i-ʒ̆-omer-an(e) "Size söylüyor." d-∅-u-ʒ̆-omey(e)/-e(r)-s(e) "Onlara söylüyor."
1Ç. — do-g-i-ʒ̆-omer-t(e) "Sana söylüyoruz." do-v-u-ʒ̆-omer-t(e) "Ona söylüyoruz." — do-g-i-ʒ̆-omer-t(e) "Size söylüyoruz." do-v-u-ʒ̆-omer-t(e) "Onlara söylüyoruz."
2Ç. do-m-i-ʒ̆-omer-t(e) "Bana söylüyorsunuz." — d-∅-u-ʒ̆-omer-t(e) "Ona söylüyorsunuz." do-m-i-ʒ̆-omer-t(e) "Bize söylüyorsunuz." — d-∅-u-ʒ̆-omer-t(e) "Onlara söylüyorsunuz."
3Ç. do-m-i-ʒ̆-omer-an(e) "Bana söylüyorlar." do-g-i-ʒ̆-omer-an(e) "Sana söylüyorlar." d-∅-u-ʒ̆-omer-an(e) "Ona söylüyorlar." do-m-i-ʒ̆-omer-an(e) "Bize söylüyorlar." do-g-i-ʒ̆-omer-an(e) "Size söylüyorlar." d-∅-u-ʒ̆-omer-an(e) "Onlara söylüyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

C.13. o-il-u 'öldürmek'

C.13. o-il-u 'öldürmek'

Oilu fiili, ünlüyle başlayan ender fiillerden biridir. Düzenli bir fiil olmasına rağmen iki argümanlı çekimde kişi zamirleri çeşitlilik gösterir (→Tablo 60d). Görünüşsel geniş zaman çekimi do- tekrar öneki ile yapılır. Bu önek kendisinden önceki ünlüler tarafından biçimlendirilir: /a/, /o/ seslerinin önünde dv-; /i/ ve /u/ seslerinin önünde d- olur. Fiil kökü bir ünlüyle başlamasına rağmen bağ ekleri veya fiil kökünün başında bulunan /i/ sesi düşmez (→Tablo 60b).

Tek argümanlı fiil çekimi: özne

o-il-u 'vur(ul)mak'

Olumlu biçim

Tablo 60a

oilu 'kendini vur(ul)mak' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

T.Ö. K.Ö. Bağ eki F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn.
"Vurulu(yo)rum." do v i il er ∅ (e)
"Vurulu(yo)rsun." d ∅ i il er ∅ (e)
"Vurulu(yo)r." d ∅ i il ∅ e n (e)
"Vurulu(yo)r." d ∅ i il er e n (e)
"Vurulu(yo)ruz." d v i il er t (e)
"Vurulu(yo)rsunuz." d ∅ i il er t (e)
"Vurulu(yo)rlar." d ∅ i il er a n (e)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne

o-il-u 'öldürmek'

Olumlu biçim

Tablo 60b

oilu 'öldürmek' fiilinin görünüşsel geniş zaman çekimi

(Not: kaynakta tablonun açıklama satırı sehven "oilu 'tuer' fiilinin..." biçiminde Fransızca kalıntı bir kelime ("tuer" = 'öldürmek') ile dizilmiştir; muhtemel bir çeviri/dizgi kalıntısı, olduğu gibi not edildi, tablo başlığı yine de C.13'ün 'öldürmek' fiiline aittir.)

T.Ö. K.Ö. F.K. Z.E. K.S.S. 3.K.S. Sn. Bğlm.
"Vuru(yo)rum." do p̌ il um ∅ (e)
"Vuru(yo)rsun." do ∅ il um ∅ (e)
"Vuru(yo)r." do ∅ il u ∅ y (e) +C
"Vuru(yo)r." do ∅ il um ∅ s +V
"Vuru(yo)ruz." do p̌ il um t (e)
"Vuru(yo)rsunuz." do ∅ il um t (e)
"Vuru(yo)rlar." do ∅ il um a n (e)

Üç argümanlı fiil çekimi: Özne, sahip olunan nesne, sahip

o-il-u 'öldürmek'

Posesif çatı

Tablo 60c

Satırlar Ö. (özne), sütunlar Shp. (sahip) kişisini gösterir.

Ö. \ Shp. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-i-il-am(e)-∅ "Senden birini öldürüyorum." do-v-u-il-am(e)-∅ "Ondan birini öldürüyorum." — do-g-i-il-am-t(e) "Sizden birini öldürüyorum." do-v-u-il-am(e)-∅ "Onlardan birini öldürüyorum."
2T. do-m-i-il-am(e)-∅ "Benden birini öldürüyorsun." — d-∅-u-il-am(e)-∅ "Ondan birini öldürüyorsun." do-m-i-il-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsun." — d-∅-u-il-am(e)-∅ "Onlardan birini öldürüyorsun."
3T. do-m-i-il-a-y(e)/-am-s(e) "Benden birini öldürüyor." do-g-i-il-a-y(e)/-am-s(e) "Senden birini öldürüyor." d-∅-u-il-a-y(e)/-am-s(e) "Ondan birini öldürüyor." do-m-i-il-am-an(e) "Bizden birini öldürüyor." do-g-i-il-am-an(e) "Sizden birini öldürüyor." d-∅-u-il-a-y(e)/-am-s(e) "Onlardan birini öldürüyor."
1Ç. — do-g-i-il-am-t(e) "Senden birini öldürüyoruz." do-v-u-il-am-t(e) "Ondan birini öldürüyoruz." — do-g-i-il-am-t(e) "Sizden birini öldürüyoruz." do-v-u-il-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyoruz."
2Ç. do-m-i-il-am-t(e) "Benden birini öldürüyorsunuz." — d-∅-u-il-am-t(e) "Ondan birini öldürüyorsunuz." do-m-i-il-am-t(e) "Bizden birini öldürüyorsunuz." — d-∅-u-il-am-t(e) "Onlardan birini öldürüyorsunuz."
3Ç. do-m-i-il-am-an(e) "Benden birini öldürüyorlar." do-g-i-il-am-an(e) "Senden birini öldürüyorlar." d-∅-u-il-am-an(e) "Ondan birini öldürüyorlar." do-m-i-il-am-an(e) "Bizden birini öldürüyorlar." do-g-i-il-am-an(e) "Sizden birini öldürüyorlar." d-∅-u-il-am-an(e) "Onlardan birini öldürüyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

İki argümanlı fiil çekimi: Özne, nesne

o-il-u 'öldürmek'

Yalın biçim

Tablo 60d

Satırlar Ö. (özne), sütunlar N. (nesne) kişisini gösterir.

Ö. \ N. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-ǩ-il-um(e)-∅ "Seni öldürüyorum." do-p̆-il-um(e)-∅ "Onu öldürüyorum." — do-ǩ-il-um-t(e) "Sizi öldürüyorum." do-p̆-il-um(e)-∅ "Onları öldürüyorum."
2T. do-mp̆-il-um(e)-∅ "Beni öldürüyorsun." — do-∅-il-um(e)-∅ "Onu öldürüyorsun." do-mp̆-il-um-t(e) "Bizi öldürüyorsun." — do-∅-il-um(e)-∅ "Onları öldürüyorsun."
3T. do-mp̆-il-u-y(e)/-um-s(e) "Beni öldürüyor." — do-∅-il-u-y(e)/-um-s(e) "Onu öldürüyor." do-mp̆-il-um-an(e) "Bizi öldürüyor." do-ǩ-il-um-an(e) "Sizi öldürüyor." do-∅-il-u-y(e)/-um-s(e) "Onları öldürüyor."
1Ç. — do-ǩ-il-um-t(e) "Seni öldürüyoruz." do-p̆-il-um-t(e) "Onu öldürüyoruz." — do-ǩ-il-um-t(e) "Sizi öldürüyoruz." do-p̆-il-um-t(e) "Onları öldürüyoruz."
2Ç. do-mp̆-il-um-t(e) "Beni öldürüyorsunuz." — do-∅-il-um-t(e) "Onu öldürüyorsunuz." do-mp̆-il-um-t(e) "Bizi öldürüyorsunuz." — do-∅-il-um-t(e) "Onları öldürüyorsunuz."
3Ç. do-mp̆-il-um-an(e) "Beni öldürüyorlar." do-ǩ-il-um-an(e) "Seni öldürüyorlar." do-∅-il-um-an(e) "Onu öldürüyorlar." do-mp̆-il-um-an(e) "Bizi öldürüyorlar." do-ǩ-il-um-an(e) "Sizi öldürüyorlar." do-∅-il-um-an(e) "Onları öldürüyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Üç argümanlı fiil çekimi: Yaptıran özne, yapan özne, nesne

o-il-ap-u 'öldürtmek'

Ettirgen çatı

Tablo 60e

Satırlar Yt.Ö. (yapan özne), sütunlar Y.Ö. (yaptıran özne) kişisini gösterir.

Yt.Ö. \ Y.Ö. 1T. 2T. 3T. 1Ç. 2Ç. 3Ç.
1T. — do-g-o-il-ap-am(e)-∅ "Sana öldürtüyorum." do-v-o-il-ap-am(e)-∅ "Onu öldürtüyorum." — do-g-o-il-ap-am-t(e) "Sizi öldürtüyorum." do-v-o-il-ap-am(e)-∅ "Onları öldürtüyorum."
2T. do-m-o-il-ap-am(e)-∅ "Bana öldürtüyorsun." — dv-∅-o-il-ap-am(e)-∅ "Onu öldürtüyorsun." do-m-o-il-ap-am-t(e) "Bizi öldürtüyorsun." — dv-∅-o-il-ap-am(e)-∅ "Onları öldürtüyorsun."
3T. do-m-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Bana öldürtüyor." do-g-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Sana öldürtüyor." dv-∅-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onu öldürtüyor." do-m-o-il-ap-am-an(e) "Bizi öldürtüyor." do-g-o-il-ap-am-an(e) "Sizi öldürtüyor." dv-∅-o-il-ap-a-y(e)/-am-s(e) "Onları öldürtüyor."
1Ç. — do-g-o-il-ap-am-t(e) "Sana öldürtüyoruz." do-v-o-il-ap-am-t(e) "Onu öldürtüyoruz." — do-g-o-il-ap-am-t(e) "Sizi öldürtüyoruz." do-v-o-il-ap-am-t(e) "Onları öldürtüyoruz."
2Ç. do-m-o-il-ap-am-t(e) "Bana öldürtüyorsunuz." — dv-∅-o-il-ap-am-t(e) "Onu öldürtüyorsunuz." do-m-o-il-ap-am-t(e) "Bizi öldürtüyorsunuz." — dv-∅-o-il-ap-am-t(e) "Onları öldürtüyorsunuz."
3Ç. do-m-o-il-ap-am-an(e) "Bana öldürtüyorlar." do-g-o-il-ap-am-an(e) "Sana öldürtüyorlar." dv-∅-o-il-ap-am-an(e) "Onu öldürtüyorlar." do-m-o-il-ap-am-an(e) "Bizi öldürtüyorlar." do-g-o-il-ap-am-an(e) "Sizi öldürtüyorlar." dv-∅-o-il-ap-am-an(e) "Onları öldürtüyorlar."

(Not: Kitapta bu tabloda kitabın özdeş/karışabilecek biçimler için kullandığı renkli hücreler *italik* ile işaretlenmiştir; tam renk eşleşmesi için görsel kaynağa bakılmalıdır. Morfem çözümlemeleri (TÖ-II1v-VALi-... vb. gloss kodları) kaynakta her hücrenin altında ayrıca verilmiştir, yer tasarrufu için bu tabloda tekrarlanmamıştır — bkz. B.6 bölümündeki aynı yöntem.)

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

D. Diyalekt Haritası

D. Diyalekt Haritası

(Bu bölüm, kitabın yalnızca bir harita görseli içeren tek sayfasıdır — metin içermez, aşağıda görselin içeriği sözel olarak tarif edilmiştir.)

Harita, Türkiye'nin Karadeniz kıyısındaki Lazca konuşulan bölgeyi (küçük bir Türkiye haritası üzerinde konum gösterilerek) büyütülmüş biçimde vermektedir. Kuzeyde Zuğa Uça (Karadeniz) kıyı şeridi; kıyı boyunca batıdan doğuya doğru Mapavri, Atina, Art̆aşeni, Viʒ̆'e, Arkabi, Xop'e ve en doğuda K'ort'ura yerleşim noktaları işaretlenmiştir; ayrıca güneydoğuda Artvin ayrı bir kare işaretle gösterilmiştir. Haritada noktalı bir çizgiyle Doğu Diyalekti bölgesi (Viʒ̆'e-Arkabi-Xop'e-K'ort'ura-Artvin hattının kapsadığı, haritanın sağ/doğu tarafı) ile Batı Diyalekti bölgesi (Mapavri-Atina-Art̆aşeni'nin kapsadığı, haritanın sol/batı tarafı, içinde Vija yerleşimi ve kalın kesik bir çizgiyle ayrılan Ğvandi alt-diyalekt bölgesi kırmızı bir daire içinde işaretli) ayrılmaktadır. Kalın kesikli siyah çizgi, Batı ve Doğu diyalekt bölgelerini birbirinden ayıran ana sınırı; ince noktalı çizgiler ise alt-bölge sınırlarını göstermektedir. Sağ alt köşede kuzeyi gösteren bir pusula oku (N) yer almaktadır.

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği
Osman Kuyumcu

Yararlanılan Kaynaklar

Yararlanılan Kaynaklar

AMSE-DE JONG, Tine H.: Laz-English Dictionary. Freudenstadt : Kaukasus Verlag, 2004.

DUMÉZIL, Georges: Contes et Récits Lazes, L'institut des recherches linguistiques A. Tchikobava. Tbilissi 2009.

DUMÉZIL, Georges: Contes Lazes, Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie XXVII., Université de Paris, Paris 1937.

HOLİSKY, Dee Ann. 1991. "Laz", In Harris, Alice C. (éd.) 1991. The Indigenous Languages of the Caucasus. Volume 1 : The Kartvelian Languages. Delmar/New York : Caravan Books.

KOJİMA, Gôichi-İ. Avcı BULACLİŞİ: Lazca Gramer, Laz Gammar, Çiviyazılar, Mjora, İstanbul, 2003.

KUTSCHER, S.-J. MATTİSSEN, J.-A. WODARG: Das Mutafi-Lazische, İnstitut Für Sprachwissenschhaaft, Universitat Zu Köln, April 1995.

LACROİX, René: Description du dialecte laze d'Arhavi (caucasique du sud, Turquie) Grammaire et textes, Université Lumière Lyon 2, Ecole Doctorale Lettres, Langues, Linguistique et Arts Faculté des Lettres, Sciences du Langage et Arts Laboratoire Dynamique du Langage 2009.

ROUVİNSKİ, Vladimir (2007), The policy of ethnic enclosure a study of the role of language in ethnic rivalries in the Caucasus, Hiroshima University Institute for Peace Science. Hiroshima Institute for Peace Science, Hiroshima University, IPSHU English Research report series 21, IV, 195 p. maps. (Part II, p. 82-87)

UNESCO, Groupe d'experts spécial de l'UNESCO sur les langues en danger: Vitalité et disparition des langues, Organisation des Nations Unis pour l'Education, la Science et la Culture, Section du patrimoine immatériel Division du patrimoine culturel.

http://ayla7.free.fr/laz/15F.html

http://ayla7.free.fr/laz/19F.html

http://theses.univ-lyon2.fr/documents/lyon2/2009/lacroix_r/pdfAmont/lacroix_r_these.pdf

http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/00120-FR.pdf

Lazcada Fiil Çatıları © Laz Kültür Derneği

Üyelik Gerekli

Katkıda bulunmak için topluluğumuza katılın!

Arşivlerimize katkıda bulunmak için ücretsiz üyelik gereklidir. Katılmak sadece bir dakika sürer!

Düzeltme Önerisi

Aşağıdaki kutuda metni düzelterek bize gönderin. PDF orijinaliyle karşılaştırarak düzeltebilirsiniz.

Düzeltmeniz editörlerimiz tarafından incelendikten sonra yayına alınacaktır.