A. Giriş
A.1. Genel Bakış
Bir güney Kafkas dili olan Lazca, ağırlıklı olarak Türkiyeli Lazlar tarafından konuşulan bireşimli (polysynthétique) bir dildir.
Lazlar, Türkiye'nin kuzeydoğusunda, Kafkasya'nın Türkiye'deki uzantısı olan Kaçkar Dağları ile Karadeniz arasındaki coğrafyada yaşayan yerli bir halktır. Yurt edindikleri topraklar geçmişte Lazika, Kolxis, Kolxeti, Egrisi, Yeger, Lazistan adları ile anılmış; günümüzde ise kimi Laz aydınları tarafından "Lazona" biçiminde adlandırılmaktadır.
Gürcüce, Svanca ve Megrelce ile aynı soy ağacında yer alan Lazca esas olarak bir "konuşma" dilidir. Bu dil ve Lazların Hıristiyan kardeşleri Megrellerin dili olan Megrelce arasında gramer ve söz dağarcığı bakımından birçok ortaklık bulunmaktadır. Bir Megrel ile bir Laz, ana dillerini iyi bilmeleri hâlinde günlük hayatı idame ettirecek derecede birbirleri ile anlaşabilirler. Lazca ve Megrelce, antik Zan dilinin tarihsel, coğrafi vb. nedenlerle ikiye ayrılmış iki kolunu oluşturur.
Lazca, İskender Chitaşi'nin Gürcistan'daki çalışmaları öncesinde sadece bir konuşma dili idi. Chitaşi'nin çalışmaları yazı dili olma yolunda bu dil için bir milat oluşmuştur. Ayrıca Wolfgang Feurstein öncülüğünde 1984 yılında oluşturulan Latin kökenli alfabe sayesinde Lazca, yazı dili olma yolunda önemli mesafeler kat etmiştir. Türkiyeli Laz aydınları arasında yaygın olarak kullanılan bu alfabede yer alan Lazcaya özgü kimi karakterler, dijital ortamda birtakım güçlükler ortaya çıkarmaktadır. Bu durum, bu alfabenin bilgisayar ve internet ortamındaki kullanımını zorlaştırmakta, pratikte bu zorlukları aşmak için bazı harflerin sağına çentik koymak suretiyle ara çözümler gündeme gelmektedir.
Çeşitli uluslardan araştırmacılar Arap, Gürcü, Rus, Latin alfabelerini kullanarak bu dili yazıya geçirmişlerdir. Meraklı araştırmacı ve akademisyenlerin bu dil üzerine yaptıkları irili ufaklı çalışmalar birkaç asır gerilere gider: Evliya Çelebi (17. asır), Hervás (1787), Klaproth (1823), Rosen (1844), Peacock (1887), Von Erckert (1895), Adjarian (1899), Marr (1910), Gipşidze (1911, 1939), Çikobava (1929, 1936), Chitaşi (1929-1938), Dumezil (1937, 1967, 1972), Eğenti (1938), Anderson (1963), Kartozia (1972), Asatiani (1974), Holisky (1991), Kutscher v.d. (1995), Erten (2000), Avcı (2002), Kojima ve Bucaklişi (2003), Amse-de Jong (2004), Benli (2004), Abaşişi (2005), Özbirinci v.d. (2006), Bucaklişi v.d. (1999, 2007), Lacroix (2009). Son 30 yıldır, Laz dili meraklılarının Lazca ile ilgili yaptıkları çalışmalarda gözle görülür bir artış vardır; sözlükler, atasözü-deyim derlemeleri, anı, roman, hikâye ve şiir gibi geniş bir yelpazede dil ve edebiyat ürünleri ortaya koyan genç kuşak Laz aydınlar grubu oluşmuştur. Ancak kuşaktan kuşağa aktarılamadığı ve etkili bir eğitim ve medya dili olamadığı için bu dil, hâlihazırda yok olmakta olan diller arasında yer almaya devam etmektedir.
Lazca, UNESCO'nun dillerle ilgili belirlediği 6 kritere göre yok olma tehlikesi altındaki diller arasında yer almaktadır. Etnik temele dayalı nüfus sayımlarına ve özel anketlere dayanmamakla birlikte bu dilin Türkiye'de 200.000 dolayında konuşucusu olduğu sanılmaktadır. Erkek ve kadınlar, yaşlı ve gençler arasında Lazcayı konuşma yeğinliği bakımından farklılık bulunmaktadır. Kadınlar Lazcayı erkeklere oranla daha iyi konuşmaktadır. Aynı biçimde yaşlılarla gençler arasında kelime dağarcığı ve Lazcanın deyim, atasözü, mecazi anlatımlı konuşma gücü bakımından büyük farklar bulunmaktadır. Gençler daha çok birkaç yüz kelimeyle konuşurken yaşlılar bu dili sanat, günlük yaşam, ticaret, tarım, sağlık, hayvancılık vb. gibi alanları kapsayacak derecede zengin bir kelime kadrosu ile konuşmaktadır. Yaşlı Lazların ömürlerini tamamlayıp ölmeleri ve genç kuşakların ana dillerini yeterli ölçüde öğrenememeleri yüzünden yukarıda verdiğimiz konuşucu sayısı günden güne düşmektedir. Lazcanın yaşaması için gerekli şartlar oluşturulmaz, kuşaktan kuşağa aktarılması sağlanamazsa bu dil, 50 yıl içinde yok olabilir.
(Bu kriterler şöyle sıralanabilir: bir dilin 1. Kuşaktan kuşağa aktarılması, 2. Konuşucu sayısı, 3. Genel nüfus içindeki konuşucu oranı, 4. Resmî ve özel alanlarda kullanımı, 5. Medya ve yeniliklere uyum sağlamada gösterdiği başarı, 6. Bilgi ve öğrenme materyallerine sahip oluşu.)
Lazcanın kökenini gösteren şema aşağıdadır:
GÜNEY KAFKAS DİLLERİ
- K'artvel dili
- Svan dili
- Zan dili
- Gürcüce
- Kivruli (Yahudi Gürcülerce konuşulan dil)
- Megrelce — Lazca
Gürcistan'daki Sarp'i köyünde konuşulan Lazcayı saymazsak Lazca, iki ana diyalekten oluşur: Batı Lazcası (Vija, Atina, Artaşeni) ve Doğu Lazcası (Viğe, Arkabi, Xope). Ayrıca her ana diyalekt kendi içinde alt-diyalektlere (Artaşeni, Atina gibi) ayrılır (bkz. Diyalekt Haritası s. 221). Aynı zamanda her küçük yerleşim biriminde ana diyalekte ait bir ağız varyantı (Fırtına Vadisi gibi) bulunur. Ağız varyantları da köy köy farklılık gösterir (Gvandi gibi). Öyle ki bir köyün ağız özellikleri biliniyorsa, o köyden birinin konuşma şeklinden hangi köyden olduğu anlaşılabilir. Diyalektler arasında morfolojik, fonolojik, prozodik, leksikal farklılıklar bulunur. Bazen bir merkezde birbirinden uzak mahallelerde farklı söyleyişlerin olduğuna tanık olunur. Yerleşim birimleri arasındaki söyleyiş farklılıkları öylesine belirgindir ki hangi dilden olursa olsun aynı metni okuyan kişilerin, hangi yerleşim birimine ait olduklarını söyleyişlerine bakarak çıkarmak mümkündür.
(Çalışmamızda "güneybatı Kafkas dilleri" ibaresi yerine "güney Kafkas dilleri" ibaresini kullanmayı uygun bulduk. Çünkü güney Kafkasya'da bulunan dillerden Ermenice, Hint-Avrupa; Azerice, Ural-Altay dil grubu içinde düşünülür. Güney Kafkasya'da başka yerli dil bulunmadığı için "güneybatı Kafkas" ibaresini kullanmayı gereksiz bulduk. Ayrıca "kartveluri" ibaresini kullanmaktan da kaçındık; çünkü "Kartvel" kelimesi "Kortu" kelimesi ile ilgilidir. Bu kelime, Gürcü kelimesi ile eş anlamdadır ve Svan, Megrel-Laz halklarının dillerinin kökenini anlatmaktan uzaktır. Buna rağmen Gürcü resmî ideolojisi, toptancı bir yaklaşımla, bütün güney Kafkas dillerini anlatmak için (Gürcü, Svan ve Megrel-Laz dilleri) "kartveluri" terimini kullanmayı yeğlemektedir. Gürcü devletinin bu resmî yaklaşımı, konjonktürel üstünlüğü kullanarak bu dillerden hangisinin ana kaynak sayılacağına dair karar verme yetkisini zoraki olarak eline almış görünüyor. Bu görüşün etkisindeki bilim adamlarının [batı] bilim dünyasına [da] kabul ettirmeye çalıştığı bir terim olan "kartveluri" [~kartvelian, kartvelien] kelimesi, son bir iki yüzyıllık politik konjonktürün ürünüdür ve asimilasyoncu Gürcü ideolojisinin damgasını taşır.)
Lazca, yapı bakımından bireşimli (polysynthétique) diller grubuna girer. Buna göre, çekimli fiiller, birçok yapım ve çekim elemanını bir arada bulundurur. Çekimli fiili oluşturan her gramatikal eleman bir başka elemanla yan yana gelerek anlamlı bir bütünlük meydana getirir.
Fiil köklerinin var olup olmaması ve çekim sırasında fiil köklerinin aldığı şekiller bakımından Lazcada fiiller, düzenli (ozabunu "hastalanmak" gibi), yarı-düzenli (oxenu "yapmak"), kökü kaybolmuş fiiller (o-Ø-u veya o-Ø-ap-u "olmak", "sahip olmak", oxenu fiilinin iki argümanlı basit geçmiş zaman çekimi...) olmak üzere üçe ayrılabilir. Bu sonuncusu çok yaygın değildir, Lazcada masdar şekli ve kökü bilinmeyen çok az fiil vardır. Kimi bölgelerde kökü kaybolmuş fiillerin başka bir bölgede kökü bulunduğu görülmektedir. Örneğin çalışma alanımızda kökü kaybolan "olmak" fiilinin Xope ağzında -gv- biçiminde kök şekli bulunduğu bilgilerimiz arasındadır. Yarı-düzenli fiillerin düzensiz hâllerinin daha çok iki veya tek argümanlı kullanım sırasında ortaya çıktığı görülmektedir. Örnek: oxenu "yapmak" → Vikum "Yapıyorum." (İki argüman). Yarı-düzenli fiillerin üç argümanlı ve ettirgen çatılı kullanımlarının "düzenli" olduğu birçok örnekte rastlanmıştır. Örnek: oxenu "yapmak" → Gixenam "Senin için yapıyorum." (Benefaktif çatı, üç argüman). Yarı-düzenli fiillerin kökleri fiilin durum, hareket fiili vb. oluşuna ve argüman sayısına göre şekillenmektedir. Örnek: doxunu "oturmak" → do-p-xed-ur "Oturuyorum." (Tek argüman), Do-go-xun-am "Oturtuyorum." (İki argüman). Bu son örneklerde görülmektedir ki düzenlilik/düzensizlik durumunu açıklamada ne argüman sayısı ne de fiilin niteliği tek başına belirleyicidir. Aynı anda her ikisinin belirleyiciliği söz konusudur. Çalışmamızda fiillerin niteliğinden ve argüman sayısından kaynaklı çekim durumuna göre hem "düzenli" hem "düzensiz" olabilen fiillere "yarı-düzenli" fiiller terimini kullanmayı uygun bulduk.
(Çalışmamızda çekimli fiilin içerdiği özne, nesne ve dolaylı tümleç unsurlarının her biri için "argüman" kelimesini kullanacağız.)
Türkçede "geniş" ve "şimdiki" zaman diye adlandırılan iki farklı zaman kullanımı, Lazcada "present tense" genel başlığı altında toplanır. Ama bu ifadeden Lazcada geniş ve şimdiki zaman kavramlarının "aynı" olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Laz dilinde "şimdiki" ve "geniş" zaman kullanımları arasındaki fark, ya konuşma anında oluşan anlam bütünlüğünde ortaya çıkar ya da zaman zarfları (fanda "sürekli", huy/hus "şimdi", andğa "bugün" vb.) yardımı ile belirginleşir. Lazcada tekrar önekleri ile yapılan bir "present tense" kullanımı daha vardır ki bu zaman çekimi bu çalışmada "Görünüşsel geniş zaman" diye adlandırılmıştır.
Çeşitli zaman ve argümanlarla örnek çekim — oxenu "yapmak":
- Uxenay. "Onun için yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, üç argüman)
- Uxenamtu. "Onun için yapıyordu." (Hikâye geçmiş zaman, üç argüman)
- İkuy. "Yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, iki argüman)
- U. veya Dou. "Yaptı." (Basit geçmiş zaman, iki argüman)
(Burada genel olarak Türkçede "şimdiki zaman" diye tabir edilen zamanın kullanımı esas alınacaktır.)
Basit Geniş/Şimdiki zaman — oxenu "yapmak":
- Uxenay. "Onun için yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, üç argüman)
- İkuy. "Yapıyor." (Geniş/şimdiki zaman, iki argüman)
Görünüşsel geniş zaman — oxenu "yapmak":
- D-uxenay. "Onun için yapıyor." (Görünüşsel geniş zaman, üç argüman)
- D-ikuy. "Yapıyor." (Görünüşsel geniş zaman, iki argüman)
Bu çalışma, Lazca için öngördüğümüz uzun vadeli genel projenin bir ön hazırlığı niteliğindedir. Buradaki temel amacımız Lazcadaki fiil çekim sistemlerini "present tense" dairesinde incelemektir. Çalışmamız sırasında kullanılan "Lazca" ibaresinden Gvandi'de konuşulan Lazca anlaşılmalıdır. Yani burada Lazcadan kasıt genel Lazca değil Rize'nin Vija (Çamlıhemşin) ilçesine bağlı Gvandi (Çayırdüzü) köyünde konuşulan Lazcadır. Bütün değerlendirmeler bu ağız varyantı üzerinden yapılmaktadır.
(Arhavi ve Çayırdüzü, Ardeşen'den Çamlıhemşin'e doğru gidilirken Fırtına Vadisi'nin sol yamacında kurulmuş 400 dolayında haneye sahip orta büyüklükte bir köydür. Sahil köylerine oranla asimilasyon politikalarından az etkilenmiş köylerden biri olması dolayısıyla bu köy, dil-kültür çalışmaları yapan araştırmacılara önemli dil-kültür malzemesi sunar. Lazcadaki Gvandi ismi, Türkiye Cumhuriyeti devletinin yer isimlerini değiştirme politikaları sonucu 1956'da "Çayırdüzü" ismi ile değiştirilmiş ancak halk Türkçeleştirilmiş biçimi yerine Lazcasını kullanmayı tercih etmektedir.)
A.2. Laz Alfabesi ve API Tablosu
Wolfgang Feurstein'ın Lazca için düzenlemiş olduğu alfabede dördü ünlü, 31'i ünsüz olmak üzere toplam 35 harf vardır. Hopa diyalektlerinde görülen kimi sesler çalışma alanımızda bulunmamaktadır. Lazoğlu alfabesi adıyla da bilinen bu alfabede Türk alfabesinin ekilerini görmek mümkündür.
| Laz alfabesi | a | b | c | ç | ç̌ | d | e | f | g | ğ | h | x | i | j | k | ǩ | l | m |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| API | a | b | dʒ | tʃʰ | tʃ | d | e | f | g | ɣ | h | x | i | ʒ | kʰ | k | l | m |
| Laz alfabesi | n | o | p | p̌ | q | r | s | ş | t | ť | u | v | y | z | ž | ʒ | ǯ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| API | n | o | pʰ | p | q | r | s | ʃ | tʰ | t | u | v | j | z | dz | tsʰ | ts |
Ayrıca alfabenin yaratıcısı Feurstein'ın bir Alman olmasından kaynaklı olarak bu alfabe, Almancanın etkilerini de taşır. Lazların bugün kullanmış olduğu alfabe bir Fransız'ın öncülüğünde hazırlanmış olsaydı, Feurstein'ın ç, k gibi tonsuz sesleri tonlulaştırmak için koyduğu çentik, "consonne non voisé" diye tabir edilen tonlu ünsüzleri tonsuzlaştırmak için konmuş olacaktı. Biz, bu etkileri dikkate alarak uluslararası fonetik alfabeyi (Alphabet Phonétique International-API) gözeten bir tablo hazırladık. Laz alfabesindeki harflerin API'deki karşılıklarını gösterir tablo aşağıdadır:
ÜNLÜLER TABLOSU
| Antérieures | Centrale | Postérieures | |
|---|---|---|---|
| Fermées | i | u | |
| Moyennes | e | o | |
| Ouverte | a |
ÜNSÜZLER TABLOSU
| Bilabial | Labio-dental | Dental (non affriqué) | Dental (affriqué) | Post-alvéolaire | Vélaire | Uvulaire | Glottal | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Occlusives sourdes aspirées | p [pʰ] | t [tʰ] | ʒ [tsʰ] | ç [tʃʰ] | k [kʰ] | |||
| Occlusives sourdes (non aspirées) | p̌ [p] | ť [t] | ǯ [ts] | ç̌ [tʃ] | ǩ [k] | q | ||
| Occlusives sonores | b | d | ž [dz] | c [dʒ] | g | |||
| Fricatives sourdes | f | s | ş [ʃ] | x [x] | h | |||
| Fricatives sonores | v | z | j [ʒ] | ğ [ɣ] | ||||
| Nasales | m | n | ||||||
| Latérales | l | |||||||
| Roulée | r [ɣ] | |||||||
| Approximant ve semi-consonne | y |
(Çalışma alanımızda [q] ünsüzü bulunmamaktadır. Fakat Xope diyalektinde bu sesin kullanıldığı bilinmektedir. Bu ünsüz, Batı Lazcasında düşmüş olmalı. Örnek: Xope → qomuri "erik"; Gvandi → ombri "erik".)
A.3. Lazcada Fiil Çekim Sistemi
Lazca, Türkçe gibi, kişi zamirleri kullanılmadan çekimlenen öznesiz bir dildir. Mesela İngilizcede "Geldim." "I came." demek için "I" "ben" kişi zamirinin kullanılması gereklidir. Lazcada böyle bir gereklilik yoktur, ama kimi hâllerde kişi zamirinin bulunmaması anlam karışıklığına yol açabilmektedir. Lazca, bütün güney Kafkas dilleri gibi çekim ekleri bakımından zengin bir dildir. Öyle ki geniş/şimdiki zamanı ifade etmek için dört farklı ek kullanılır. Her bir ekin kullanıldığı fiil grubu farklıdır. Örneğin: tek argümanlı bir fiil olan oğuru "ölmek" için -ur, oçu "ateşte pişirmek" için -um, ozabunu "hastalanmak" için -er, oğu "-cansız bir varlığı- götürmek" için -am sonekleri kullanılır. Her sonek için farklı bağ eki kullanılır. Bu açıdan bakıldığında Lazca öğrenilmesi zor diller arasında kabul edilir.
Zengin fiil çekim ekleri sayesinde, özne belirten kişi zamiri kullanılmadan özne ve nesne tanımlanabilmektedir. Lazcada fiiller bir, iki ve üç argümana sahip olabilir. Katmerli ettirgen çekimlerde argüman sayısı dörde çıkabilir. Ancak bu çok nadir bir durumdur, bu yüzden çalışmamızda dört argümanlı fiil çekimi bulunmamaktadır. Lazcada kimi fiiller (oapu gibi) içerdiği argüman sayısına göre anlamlar ve çekim biçimlerine sahip olabilir. Bütün bu teorik çözümlemelerimizi, incelemelerimizde somut örneklerle detaylandıracağız.
Lazcada fiillerin ezici çoğunluğunun masdar şekilleri vardır. Ancak bazı fiillerin masdar şekillerini bulmak her zaman kolay olmayabiliyor. Örneğin sahiplik bildiren -ğ- (cansızlar için) ve -on- (canlılar için) fiil köklerinin masdar şekilleri yokmuş gibi görünüyor. Biz bu köklerin masdar şeklinin o-Ø-u veya o-Ø-ap-u ile ilişkili olduğunu düşünüyoruz. Fiillerin morfolojik incelemeleri yapılırken mutlaka semantik bağlantılarına dikkat edilmelidir. Ana dili Lazca olan ve bu dili iyi bilen biri, canlı ve cansızlar için sahiplik bildiren bu köklerin o-Ø-u veya o-Ø-ap-u ile anlam ilişkisini kurabilir. Ancak biz yine de bilimsel ihtiyat payı koyduk ve bu fiil köklerinin masdar şekli olarak o-Ø-u veya o-Ø-ap-u masdarlarını almadık. İhtiyatlı davranarak bu fiillerin kök şeklini veya teklik üçüncü kişi geniş zamana çekimini masdar şekli yerine kullanmayı uygun bulduk.
Analizini yaptığımız kimi fiillerin özet dökümünü aşağıya alıyoruz:
- Yüklem (Prédicatif) Fiili (Tek argüman): o-Ø-u, o-Ø-ap-u, çeşitli çekim biçimlerinde "olmak", "imek" (-dır gibi), "ait olmak", "bir şey olmak" anlamlarında kullanılabilmektedir.
- Geçişli Fiiller (İki argüman):
- uğun "avoir1" — Ar supara k-uğun. "Bir kitabı var."
- uonun "avoir2" — Ar bere k-uonun. "Bir çocuğu var."
- Geçişsiz Fiiller (Tek veya iki argüman): Bazı fiillerin masdar biçimlerinde geçişlilik ve geçişsizlik iç içedir. Bu fiillerin geçişli mi geçişsiz mi olduğu ancak çekimli hâllerinde belli olur: onciru, dojinu "uyumak", "uyutmak" gibi:
- olva "gitmek" → Ulun. "Gidiyor."
- molva "gelmek" → Mulun. "Geliyor."
- oğuru "ölmek" → Ğurun. "Ölüyor."
- onciru / dojinu "uyumak", "yatmak" → Ncay. "Uyuyor." (Geçişsiz)
- onciru / dojinu "uyutmak" → Bere dvojinay. "Çocuğu uyutuyor." (Geçişli)
- ogzalu "yürümek" → İgzay / igzas. "Yürüyor." (Geçişsiz)
- ogzalu "kovmak" → Mogzalu. "Beni kovdu." (Geçişli)
- oxrosku "gebermek" → Xroskun. "Geberiyor." (Geçişsiz)
- doxunu "oturmak" → Xeren./Xen "Oturuyor." (Geçişsiz)
- doxunu "oturtmak" → Dvoxunay. "Oturtuyor." (Geçişli)
- Geçişli Fiiller (İki veya üç argüman):
- onçaru "yazmak" → Nçaruy. "Yazıyor."
- ozitu "söylemek", "demek" → İfuy. "Diyor."
- onçaru "kaydetmek" → Nçaruy. "Kaydediyor."
- oşkomu "yemek" → İmxoy. "Yiyor."
- oşu "içmek" → Şuy. "İçiyor."
- ogzalu "kovmak" → Ogzalay. "Kovuyor."
- ogzalu "yola çıkmak" → İgzalay. "Yola çıkıyor."
- oğodu "yapmak2" → Oğoday. "Ona yapıyor."
- onçaru "kaydolmak" → İnçaren. "Kaydoluyor."
- oxenu "yapmak1" → İkuy. "Yapıyor."; Uxenay. "Ona yapıyor."; İxenay. "Kendisi için yapıyor."
- Ettirgen Fiiller (İki argüman): Lazcada bir fiili ettirgen çatıya dönüştürmenin birçok yolu vardır. Bu yollardan birincisi, fiilin doğasından gelen ettirgenliktir. oşku "birini göndermek". Bu örnekte oşku fiili, olva "gitmek" fiilinin ettirgen biçimidir. Yine o-ç-u "yedirmek" fiili de oşkomu "yemek" fiilinin ettirgen biçimidir. İkinci ettirgenlik biçimi ettirgenlik ekleri -ap-, -in- ve -un- ile yapılanıdır. -ap- eki daha çok geçişli fiillerde, -in- ve -un- ekleri ise geçişsiz fiillerde kullanılır. Bunların yanında bir de katmerli ettirgenlik biçimi vardır ki bu da -in+ap- ve -un+ap- veya -ap+ap- ekleri ile yapılır. Bir de bağ eki -o- ile yapılan ettirgenlik biçimi vardır. Bu da genellikle geçişsiz, durum bildiren fiilleri geçişli hâle getirmek için yapılır: Örneğin: onciru "yatmak" → Dovojinam "Yatırıyorum."; ogzalu "kovmak" → Vogzalam. "Kovuyorum."; ozabunu "hastalanmak" → Vozabunam. "Hasta ediyorum."
- ogzalu "kovmak", "yol vermek" → Ogzalay. "Yol veriyor, kovuyor."
- oğurinu "öldürmek" → Oğurinay. "Öldürüyor."
- oxroskinu "gebertmek" → oxroskinay. "Gebertiyor."
- doxunu "oturtmak" → dvoxunay. "Oturtuyor."
- Ettirgen Fiiller (Üç argüman):
- onçarapu "yazdırmak" → Onçarapay. "Yazdırıyor."
- oğurinapu "öldürtmek" → Oğurunapay. "Öldürtüyor."
Lazca "zaman" ve "mod" çeşitliliği bakımından da zengin bir dildir: Basit geniş/şimdiki zaman (le présent simple), görünüşsel (aspectuel) geniş zaman (le présent général), hikâye geçmiş zaman (l'imparfait), görünüşsel (aspectuel) hikâye geçmiş zaman (l'imparfait général), basit geçmiş zaman (l'aoriste1), görünüşsel (aspectuel) basit geçmiş zaman (l'aoriste2), katmerli geçmiş zamanı (le plus-que-parfait1), görünüşsel katmerli geçmiş zamanı (le plus-que-parfait2), basit gelecek zaman (le futur simple), önceli gelecek zaman (le futur antérieur), geçmişin önceli zamanı (le futur antérieur du passé). Ayrıca şart, yeterlilik, olasılık ve istek kipleri, bu kiplerin çeşitli zamanlara göre çekimleri bulunmaktadır. Ancak burada çalışmamızı sadece basit geniş-şimdiki zaman ve görünüşsel (aspectuel) geniş zaman ile sınırlı tutacağız. Teorik incelemelerimizin temel dayanağı fiil çekim tablolarıdır. Basit ve birleşik olmak üzere iki çeşit tablo hazırladık. Buna bizi zorlayan fiillerin argüman sayısıdır. Tek, iki argümanlı fiillerimizin bazıları için sade, iki (ettirgen fiillerde) ve üç argümanlı fiillerimiz için birleşik tablolar hazırladık.
Laz dili iki tip geniş zaman biçimine sahiptir: Basit geniş-şimdiki zaman ve görünüşsel (aspectuel) geniş zaman. Görünüşsel (aspectuel) geniş zaman eylemlerin periyodik tekrarını, düzenli olarak yapılan eylemleri ve alışkanlıkları ifade etmede kullanılır. Basit geniş-şimdiki zamanın iki ana yüzü vardır. Buna göre biri sürmekte olan şimdiyi (konuşma anı ile paralel devam eden eylemlikler: Mnçarum. "Yazıyorum." — şimdi konuşma anında), diğeri ise genelgeçer, değişmez eylemleri ("Güneş doğudan doğar, iki kere iki dört eder." gibi) anlatmada kullanılır.
Lazcada fiiller birçok bileşenden oluşur: Yapım veya çekim eki görevinde önekler, sonekler, içekler. Bunun yanında fiil masdarları yapan ve çekimde de varlığını sürdüren önekler (yapım önekleri) de vardır ki bu önekler Lazcanın fiil yapısını oluşturan temel taşlarından en önemlileridir. Görünüşsel geniş zaman genellikle do-, ko-, menda-/mende-, o- tekrar önekleri ile yapılır. Kimi fiillerde tekrar öneklerinin kullanılmadığı da olur:
- Kata ndğa saati şkitişa moxtasi moviseler. "Her gün saat yedide yataktan kalkarım." (Görünüşsel geniş zaman — Moviseler "Kalkarım." Çekimli fiilin tekrar öneksiz olduğuna dikkat edilsin.)
- Huy saati şkit oren, moviseler. "(Telefon konuşması sırasında) Şu an saat yedi ve ben kalkıyorum." (Basit şimdiki zaman)
- Mcora kata ndğa eulun. "Güneş her gün doğar." (Basit geniş zaman)
Çalışmamız iki bölümden oluşuyor. Birinci bölümde basit geniş/şimdiki zaman, ikinci bölümde ise görünüşsel geniş zaman üzerinde duracağız.
Basit geniş/şimdiki zaman, genelgeçer durumları, az çok süreklilik arz eden eylemlikleri (geniş zaman) veya konuşma anında süren işleri (şimdiki zaman) anlatmada kullanılır. Daha önce de işaret ettiğimiz gibi "geniş" ve "şimdiki" zaman değerlerini belirleyen zaman zarflarıdır. İfade sahibi, içeriğe uygun zaman zarflarını seçerek "şimdi" ile "geniş" zaman dilimini ayırır. Bazen genelgeçer eylemler ile konuşma anında süren eylemler iç içe geçebilir. Bu durumda da bir belirsizlik doğar. Bu belirsizlik konunun iyi kavranmış olması ve ilgili zaman zarflarının kullanılması ile ortadan kalkar.
Aşağıda düzenli ve yarı-düzenli olmak üzere birkaç fiili incelemeye tabi tutacağız. Çoğunlukla bu fiilleri yapım öneki (préverbe) içermeyenler arasından seçtik. Ancak "önekler" ile yapım önekleri arasındaki ilişkiyi gözlemlemek için "yapım öneki" içeren fiiller de irdelemelerimiz arasında bulunmaktadır.
Dilbilim bahsinde söze bir değini ile başlamakta yarar vardır. Ana dili Lazca olmayanların, bu dili bir dilbilimci gözü ile incelemeyenlerin bildiğinin aksine, Lazcada fiillerin tamamına yakınının masdar şekillerinin bulunduğu yönünde somut örneklere dayalı bilgilerimiz vardır. İncelemelerimiz bu esas üzerine kuruludur. Lazcada ofaxu kelimesi "kesici ve delici marangoz aleti" için kullanılırken aynı zamanda "kırmak" fiilinin masdarı olarak da kullanılabilmektedir. Bir fiilin ismi olarak kullanılan masdarlar ezici çoğunluk oluşturmaktadır: ozabunu "hastalanmak"; doxunu "oturmak"; mezitu "kulağa söylemek"; okoşiru "kavga etmek"... Çalışma alanımızda (Gvandi) "olmak" fiilinin masdar şekli, o-Ø-ap-u biçimindedir. Bu şekil ettirgen çatı eki -ap- ile oluşmuştur. Bu fiilin kök kısmı bu alanda kaybolmuştur, kimi söyleyişlerde iki ünlü arasında /y/ yarı ünsüzü biçiminde kendini gösterir, doğu diyalekti (Arkabi, Viğe) /v/ ünsüzü, Xope diyalektinde ise /gv/ ünsüzleri bulunur. o-Ø-ap-u fiili biçim olarak ettirgen çatı hüviyetinde ise de burada anlam olarak "olmak" eyleminin adını ifade etmektedir. Oapu fiilinde bu ek sadece masdar şekli ile varlığını sürdürebilir. Çekim sırasında ettirgenlik eki -ap- işlevsizdir ve düşer. Masdar ekleri ile yapılan buna benzer fiiller vardır: okriinu "çığlık atmak" → P-kri-am. "Çığlık atıyorum." Burada da -in- ettirgenlik ekinin düştüğüne dikkat edilsin.
O-Ø-ap-u fiili çekim sırasında içerdiği çekim eklerinin oluşturduğu konsepte göre farklı anlamlar kazanır. Buna göre "olmak", "var olmak", "bir şey olmak" (öğretmen olmak gibi), "sahip olmak", "ait olmak" anlamlarını kazanabilir. Ancak teorik olarak "o-Ø-u 'olmak'", sanki masdarmış gibi algılanır. Gerçekte işlevsel olarak bu fiil için böyle bir masdar şekli yoktur. Fiilin kökü kaybolduğundan burada gördüğümüz biçim, sadece yapım öneki o- ve temel masdar soneki -u'dan ibarettir. -ap- içeki fiilin kökü kaybolduğundan burada onarıcı bir işlev yüklenerek "sözde kök" gibi masdar şeklini inşa etmiştir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi gerçekte bu ekin burada ettirgenlik işlevi yoktur ve çekim sırasında düşer. Zaten semantik olarak olma'nın ettirgen hâlini aramak eşyanın tabiatına aykırı olur. Çünkü olmak kendiliğindenliği; etmek, ettirmek ise iradi olarak dışarıdan müdahaleyi ifade eder.
Aşağıda, Lazcanın çekim sisteminin anlaşılmasına yarayacak, şimdiki zamana bağlı çekim şemalarını bulacaksınız.
Olumluluk biçimi:
I. oğilu "(çay, meyve vb.) daldan toplamak"
- İkinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
v-i-ğil-am-ź— II1v-VALi-toplamak-GŞ-I1T/3T — "Kendim için topluyorum." - İkinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
p-ğil-um-ź— II1p'-toplamak-GŞ-I1T/3T — "Topluyorum." - İkinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
m-i-ğil-am-ź— II1m-VALi-toplamak-GŞ-I2T/1T-3T — "Benim için topluyorsun."
II. meğilu "(elastiki bir nesneyi) koparmak"
- Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
me-p-ğil-um-ź— YÖ-II1p'-koparmak-GŞ-I1T/3T — "Koparıyorum." - Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
me-m-i-ğil-am-ź— YÖ-II1m-VALi-koparmak-GŞ-I2T/1T-3T — "Benim için koparıyorsun." - Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + kök + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
me-m-ğil-um-ź— YÖ-II1m-koparmak-GŞ-I1T/1T — "Beni koparıyorsun." - Yapım öneki + ikinci seri kişi öneki + bağ eki + kök + ettirgenlik eki + zaman belirticisi + birinci kişi belirticisi
me-m-o-ğil-ap-am-ź— YÖ-II1m-VALo-koparttırmak-ETT-GŞ-I1T/1T — "Koparttırıyorsun."
Olumsuzluk biçimi: Lazcada olumsuzluk, "var" olumsuzluk kelimesi fiilin önüne getirilerek yapılır. Bu kelime bir ünsüzden önce geliyorsa kelimenin sonundaki /r/ düşer, söylenmez ama yazıda belirtilebilir. Diğer hâllerde /r/ sesi kendisinden önceki ünlüye ulanarak söylenir.
Soru biçimi: Lazcada soru biçimi mu, mi, muku, naku, mişi, muşi, so, soni, sokoni, munde, sonuri, mundenuri, sokonuri, soşi... gibi soru kelimelerinin dışında çekimli fiilin sonuna eklenen bir -i sesi eki ile yapılır (bkz. Tablo 1c).
A.4. Kısaltmalar
- 1Ç: çokluk birinci kişi
- 1T: teklik birinci kişi
- 2Ç: çokluk ikinci kişi
- 2T: teklik ikinci kişi
- 3.K.S.: üçüncü kişi soneki (suffixe 3. personne)
- 3Ç: çokluk üçüncü kişi
- 3T: teklik üçüncü kişi
- Bğlm.: bağlam (contexte)
- C: ünsüz
- Ç: çokluk (pluriel)
- D.T./Ç.: dolaylı tümleç/çokluk
- D.T./T.: dolaylı tümleç/tekil
- D.T.: dolaylı tümleç (objet indirect)
- Ett: ettirgenlik eki (causatif)
- F.K: fiil kökü (radical)
- GG: görünüşsel geniş zaman (présent général)
- GŞ: geniş/şimdiki zaman (présent simple)
- H.: hedef (destinataire)
- II1Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk birinci kişi
- II1T: birinci seri kişi soneki, teklik birinci kişi
- II2Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk ikinci kişi
- II2T: birinci seri kişi soneki, teklik ikinci kişi
- II3Ç: birinci seri kişi soneki, çokluk üçüncü kişi
- II3T: birinci seri kişi soneki, teklik üçüncü kişi
- III1Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk birinci kişi
- III1T: ikinci seri kişi öneki, teklik birinci kişi
- III2Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk ikinci kişi
- III2T: ikinci seri kişi öneki, teklik ikinci kişi
- III3Ç: ikinci seri kişi öneki, çokluk üçüncü kişi
- III3T: ikinci seri kişi öneki, teklik üçüncü kişi
- İ.K.: isim kökü
- K.Ö.: kişi öneki (préfixe personnel)
- K.S.S.: kişi sayısı soneki (suffixe personnel nombre)
- K.Z.: kişi zamiri
- N.: nesne (objet direct)
- Ö.: özne (sujet)
- Ö/Ç.: özne/çokluk (sujet/pluriel)
- Ö/T.: özne/tekil (sujet/singulier)
- Olmz.: olumsuzluk (négation)
- P.Ö.: pekiştirme öneki (préfixe affirmatif)
- S.S.: soru soneki
- Shp.: sahip (posseseur)
- Sn.: son (fin)
- T.Ö.: tekrar öneki (préfixe affirmatif)
- T: teklik (singulier)
- U.B.: uzaklık bağ eki (valence externe)
- V: ünlü
- Vala: bağ eki -a-
- Vali: bağ eki -i-
- Valo: bağ eki -o-
- Valu: bağ eki -u-
- Val.: bağ eki (valence)
- Y.B.: yakınlık bağ eki (valence proximale)
- Y.Ö.: yapan özne (sujet actant)
- Y.Ön.: yapım öneki (préverbe)
- Yr.: yararlanan (bénéficiaire)
- Yt.Ö.: yaptırtan özne (sujet causant)
- Z.E: zaman eki
(Not: Kısaltma listesindeki "II" ve "III" seri numaraları OCR kaynaklı orijinal taramada "N1Ç/N2Ç/11..." gibi bozuk görünüyordu; kitabın genel kısaltma mantığına [birinci seri kişi soneki / ikinci seri kişi öneki] göre düzeltildi. Görsel kaynaktan tam doğrulama önerilir.)